Шималияб Осетия Алания

Шималияб Осетия Аланиялъ цолъизарула КӀудияб Кавказалъул шималияб рагӀаллъиялъул аргӀал ва мугӀрузул расалъи. Владикавказ, Дигория ва Даргавс рихьизарула гьелъул тарихалъул батӀи-батӀиял рахъал: шагьаралъул гӀумру, тӀабигӀаталъул ландшафтал, аланиялъул ирс ва мугӀрузул жамгӀатазул маданият. Осетин мацӀ ккола индоевропаялъул хъизаналъул иранияб гъалбагӀадул.

Гъваридаб мугӀрул тӀогьи гӀаркьалаб гӀоралъул хӀорхъигун, херлъиялъулаб кӀкӀалабигун ва борхалъулал рагӀалгун — МугӀрул Дигория: Урухалъул тӀасалъуде балагьун сурат · иллюстрация · Художествияб иллюстрация

678,8 азз.

гІадамал 2025 соналъул 1 январалда, Россиялъул Банкалъул профилалда Росстаталъул гІага-шагар гьаби

8 азз.

квадратиял километрал, территориялъул гІага-шагар площадь

пачалихъиял мацӀал: ирон ва гӀурус

География кутакалда

Шагьарал, росаби ва районал

Гьинаязул Осетия-Аланиялда микьи административияб районал руго. Владикавказца батӀаго шагьаралъул округ лъугьуна. Алагир, Ардон, Беслан, Дигора ва Моздок шагьарал гьезул районазда цадахъ руго.

Росдарал: 223
Территориял: 9

2026 соналъул 8 сентябралъул къоялъул чӀезабурал росдал бакӀазул сияхӀ. БатӀи-батӀиял муниципалиял гӀуцӀабазул цӀар цӀарал росдал бакӀал батӀи-батӀиялдасан рихьизарун руго. Гьенир гьединго гӀемерго гӀумру гьабун гьечӀел гьитӀинал росдал бакӀалги рачӀун руго; гьениб гӀадамазул къадар баян гьабун гьечӀо.

Шагьаралъул округВладикавказЦентр: Владикавказ

РайонАлагиралъул районЦентр: Алагир

РайонАрдоналъул районЦентр: Ардон

РайонДигоралъул районЦентр: Дигора

РайонИрафалъул районЦентр: Чикола росу

РайонКировалъул районЦентр: Эльхотово росу

РайонМоздокалъул районЦентр: Моздок

РайонКвачӀаралъул районЦентр: Беслан

РайонГӀорхъодалъул районЦентр: Октябрьское росу

География ва халкъ

Республика буго КӀудияб Кавказалъул шималияб рагӀалда. Рекъараб бутӀа ва мугӀрулъул цебесеб рахъалъ гӀечӀго мугӀрулъул ращалгун цадахъ руго. Терек Владикавказалдаса уна; мугӀрулъул Дигория Урухалъул бассейналгун бухьараб буго. ТӀабигӀаталъул шартӀал борхалъиялда рекъон хисила: хӀалтӀизарурал рекъарал ращалдаса гъотӀал, хьунал ва тӀадегӀанаб мугӀрулъиялде щвезегӀан. Майдан буго 8 азарго км²-ялдаса дагьаб. Халкъ 1 январалъ 2025 соналъ 678,8 азарго чилъун къималъун букӀана. КӀиябго рикӀкӀен округлъун буго ва 2026 соналъул низамалъул статистикалъун рихьизаруларо. ГъотӀи-хӀурдулъул хӀалтӀи, промышленность ва шагьаралъул экономика мугӀрулъул ращазул туристияб кӀвар тӀубала. Кавказалъул мугӀрулдаса гӀурхъи регионалъул бакӀалъе кӀвар буго.

Халкъал ва гьелгун бухьарал материалал

Осетинал

Ирон · Дигорон · 485 646 Россиялда (2021 соналъул хъвай-хъвагӀай)

Осетин мацӀ: ирон ва дигорон

ГӀалгӀай

ГӀалгӀай · 517 186 Россиялда (2021 соналъул хъвай-хъвагӀай)

ГӀалгӀай мацӀ (гӀалгӀай мотт)

МацӀалъул ва жергейл гӀадатал

Ирон гӀадат: Ирон диалекталда асос гьабун буго ирон мацӀалъул бищун тӀибитӀараб адабияталъулаб норма. Гьелъул нухмалъулел гӀадамал руго Осетиялъул батӀи-батӀиял районазда ва гьелъул къватӀибги.
Дигор гӀадат: Дигор диалекталъул буго жиндирго адабияталъулаб норма. Дигор мацӀалъулаб ва маданияталъулаб гӀадат битӀун буго тӀоцебесеб кьучӀда БакътӀерхьул Осетиялъул.
Гьоркьохъел чваралъул жамгІиятал: Тарихиял территориялъулал жамгӀатал ва гьанжесезул административиял районал рещтӀуларо. Росунлъи яги гьитӀинаб росулъе гъорлъей кколаро мацӀалъулаб ва этникияб жиндирго жо гьабизе.

МацӀал: статус ва хъвай-хъвагӀиялъул гӀадатал

Ирон мацӀ

Ирон мацӀ ккола индоевропиял мацӀазул иранияб гъалбагӀалъул бакъбаккул иранияб группалде. Гьелъ цӀунун буго аланияб мацӀалъулаб гӀадаталъ кьучӀалъул тарихияб бухьен. Аслиял диалектал, ирон ва дигор, батӀалъула фонетикаялдалъун, рагӀабазул къагӀидаялдалъун ва грамматикаялдалъун. Дигоралъул буго жиндирго адабияталъулаб норма. Гьанжесеб хъвай-хъвагӀай кьучӀ лъуна кириллицалда, алфавиталда хӀалтӀизабула Æ/æ хӀарп.

Пачалихъиял мацӀал

Республикаялъул Конституциялъ чӀезабула ирон ва гӀурус мацӀазул пачалихъияб статус. ГӀурус мацӀ хӀалтӀизабула лъаялда, канцеляриялда ва миллатал гьоркьоб гьабулеб рахъалда ирон мацӀалда цадахъ. Цо хъизамалъул яги росулъул мацӀалъулаб практика цо этникияб категориялдалъун чӀезабуларо.

МацӀ лъазаби

В. И. Абаевасул тарихияб-этимологияб словарь кумек гьабула ирон лексикаялъул аслу ва цогидал мацӀазда цадахъ бугел бухьенал лъазаризе. Цифрияб версия гьабула ираниял мацӀазе ва теоретикияб лингвистикаялде специалистаз. МацӀалъул ва гьелъул диалектазул хӀакъалъулъ баянал батӀалъизаризе ккола кибниги дунялалда бугеб ироназул гӀаммаб рикӀкӀеналдаса.

Халкъ ва маданияб батӀиялъи

ЖамагӀатазул тарихаз регионалъул тарих тӀубала. Халкъазул карточкаязда ругел показателял Ракьалъул Гьоркьохъеб Осетиялъул халкъалъул статистикалъун кколаро.

Осетинал: Республикаялъул аслияб халкъ. Гьелъул мацӀ ва маданияталъулаб тарих бихьизабула БакътӀерхьул Осетиялъул къватӀибги.
ГӀурусал, ингуша ва цогидал гӀумру гьарулел: Республика ккола миллаталъул кӀудияб. ШагӀаразул ва росабазул жамгӀатазул тарих бухьараб буго гочариялда, базаралда, пачалихъияб политикаялда ва гӀорхъабазул хисизариялда.
ШагӀаралъулаб ва росабалъулаб гӀумру: Регионалъул гӀаммаб халкъалъул рикӀкӀен гъорлъе ккола кинабниги гӀумру гьарулел гӀадамал, миллат батӀалъичӀого. Гьеб кколаро ирон халкъалъул рикӀкӀен.

Ракьалъул Гьоркьохъеб Осетиялъул тарих

БетӀербахъи

Тексталъул борхалъи

100%

БетӀер 1 · Древность

Кобан маданият ва археологиялъулаб ирс

Кобан маданияталъул некӀсиял жалал кӀудияб бакӀ ккола Централияб Кавказалъул археологиялда. Кобан маданияталъул кашаралдаса гьарурал бронзалъулал жалал лӀугьана регионалъул тӀоцебесеб музейиял кӀватӀалазул цо бутӀа. 1893 соналъ гӀуцӀараб Терскияб областалъул музей ккола гьанжесеб Миллияб музеялъул цевехъан.

Археологияб маданият бихьизабула жалазул комплекс ва гӀадатаз, гьанжесеб миллаталъ гуро. НекӀсияб халкъалъул тарих бажарула рухӀчӀаголъи, хъвай-хъвагӀаялъул шагьидал ва мацӀалъулаб баянал цадахъ рихьизарун.

Гьумер 1 гӀуцӀун 1бетӀералда 1

КӀуцаб тарихияб баян. Датаби ва интерпретациял гӀелмиял ва тӀоцел материалалгун дандеккун руго; жакъасеб гӀурхъи тӀадегӀанаб пачалихъазде буссинабуларо.

Даргавс ва тӀабигӀаталъул ирс

Даргавазул некрополь ккола федералияб кӀваралъул памятник ва 1978 соналдаса Миллияб музейалъул филиал. Склепазул архитектура ва музейалъул ратарал хӀалтӀизарун гьаризе кьола ракӀалде щвезариялъул гӀуцӀи ва гьанир ругел жамгӀатазул материаллъул культура. Некрополалде ун вокьула ракӀалде щвезариялъул бакӀалъе гьиммат гьабизе. «Алания» миллияб парк гьабун бижана 18 февралалъ 1998 соналъ мугӀрулъул Дигориялда. Гьелъул ландшафтал Урухалъул ва Ахсинтаялъул тӀадегӀанаб ращалгун бухьарал руго. Нухъаби, тӀабигӀат цӀуниялъул къагӀидаби ва территориялде щвеялъул хӀакъалъулъ баянал сапаралда цеве дирекциялдаса гьабизе ккола. Ракьалъул Гьоркьохъеб Осетиялъул пачалихъияб тӀабигӀаталъул заповедник ва «Алания» миллияб парк ккола цадахъ дирекциялъул ихтияралда ругел батӀи-батӀиял гӀуцӀун цӀунурал территориял. ЦӀуниялъул низам ва щвеялъул шартӀал цо территориялдаса цогидалде буссинаризе бегьуларо.

Дин-мазгьабалъул гӀадатал

Ракьалъул Гьоркьохъеб Осетиялъул дин-мазгьабалъул гӀумруялде православие, ислам ва гьанир ругел осетиназул гӀадатал гьариял ккола. Ирон яги дигор мацӀалъул гӀадаталде гъорлъе унев чи гьелъул дин автоматикӀго бихьизабизе кьоларо. С. А. Штырковасул цӀех-рехаз рихьизарула традиционалист движенияз кколабазул ирс ва жакъасеб идентичностьалда дин-мазгьабалъул бакӀ цӀигьабизе гьабулеб куц. Рохьобал, как байбихьулел данделъаби ва хъизаналъул гьариял тарихиял ва жакъасел контексталгун руго. Гьаркьилаб культуралъул низамалъул гӀумруялъул хӀакъалъулъ машгьурал рагӀаби материалалъул цӀех-рехалъе буссинабиларо.

Эпос, адабият ва музейалъул коллекциял

Осетиназул нартазул рикӀкӀенал Кавказалъул нартазул эпосалъул кӀудияб дунялалде гъорлъе уна. Гьел цӀех-рехелалъун руго гӀумруялъул рагӀи-хъвай гӀадин, сюжетазул варианталгун, хъваязул тарихгун ва адабияб гӀуцӀигун. Эпикияб бицен кколаро буквалияб хӀадусабазул хроника яги археологияб памятник цо халкъалъул букӀиналъе батӀиялъул шагьидлъи. Миллияб музей ва гьелъул филиалаз цӀунула археологиял ратарал, этнографиял жо, суратчиял ва адабиял материалал. Музеязул шабакалде гъорлъе уна Коста Хетагуровасул хӀакъалъулъ гӀуцӀарал идараби, гьелъул гъорлъе Нараялда бугеб рукъ-музей. РетӀел, гӀажаибал, металлалъул гьарурал жо ва рукъалъул кӀагӀида-гӀажаибал аслиял жояздалъун ва гьезул байбихьиялдалъун цӀех-рехелалъун руго. Даргавазул ратарал хӀакъалъулъ баяназ батӀи-батӀиял заманазул хьагъал ва косарал гьунар дандекквезе кьола. Сценаялъул ретӀел яги гьарураб сурат гӀадатаб ретӀелалъул документалияб фиксациялъун рихьизаризе бегьуларо.

Квен-тIегь ва тIохьиялъул культура

ТӀадегӀун бугеб чӀагъа, гьачалъул рижал, лъимгӀун ругел продуктал ва гӀадаталъулаб пиво осетиязул хӀалтӀухъ ва гӀадатазулаб гӀумруялда цадахъ руго. Этнографиялъулаб суратбазда кӀудияб бакӀ ккола кӀиябго къоялъул квеналда лъабго чӀагъа лъеялъ. Квеналъул рецептал ва гьелъул гӀуцӀи ккола гӀилла-мурадалда, бакӀалда ва хъизамалъулаб практикаялда рекъон. Квеналъул къгӀидалъул низамалда гъорлӀе уна ролалъул ритӀухъ, херлъи ва дугӀабазул гьаракь кьеялъ. ЧӀагъабазул рикӀкӀен ва лъеялъул тартиб гӀадатазулаб хӀасилалда рекъон ккола; кӀиябго къоялъул ва рагъалъулаб хӀалбикьи батӀалъула. Лъабго чӀагъаялъул символикаялъул цо кӀодолъияб баянкьей киналниги заманазда ва хъизамазда тӀибитӀизе кколаро.

Медиа

Ракьалъул Гьоркьохъеб Осетиялъул мугӀрулъул ландшафтал

МугӀрулъул Дигориялъул ва Урухалъул тӀадегӀанаб ращалъул мотивгун пейзаж. Гьаб ккола суратчияб интерпретация, ва · сурат Аслиял суратал гӀадамалъул хӀакъалъулъ гьанир кӀалъаялъул музейалъул материалазда ратула.

Гимн

Ракьалъул Гьоркьохъеб Осетия Алания Республикаялъул пачалихъияб гимн

ГӀурус · гӀурус версия

Гимн тӀамуна ТӀадегӀанаб Советалъул къараралдалъун 24 ноябралъ 1994 соналъ. Пачалихъияб символалъул хӀакъалъулъ баянал республикаялъул расмияб порталалда бахъун руго.

ТӀамураб текст ва пачалихъияб гимналъул хӀакъалъулъ баянал расмияб порталалда «Расмияб текст» абураб линкалдалъун ратула.

Хронология

ХӀадусал: 13 / 13

III-V гӀасраби: Ракьалъул Гьоркьохъеб Кавказалъул тӀоцел аланал: М. П. Абрамоваялъул монографиялда цӀех-рех гьабураб заман.
XIV-XIX гӀасраби: Даргавазул некрополь букӀараб заман музейалъул датаби рикӀкӀиналда рекъон, XIX гӀасруялъул тӀоцебесеб лъабабилеб бутӀаялде щвезегӀан.
1784: Терекалда Владикавказ кьоцӀо гьабун бижараб.
1893: Теркалъул областалъул музей гьабун бижараб, Миллияб музейалъул цевехъан.
1924 соналъул 7 июль: Ракьалъул Гьоркьохъеб Осетиялъул автономияб областалъул кьучӀ лъураб.
1925: Ракьалъул Гьоркьохъеб Осетиялъул гӀелмияб-цӀех-рехелаб институт гьабун бижараб.
Декабр 1936: Автономияб область Ракьалъул Гьоркьохъеб Осетиялъул АССРалде хисизабураб.
1944: Ингушал депортация гьарурал ва биххуларал Чечен-Ингуш АССРалъул ракьал батӀи-батӀиялъе рикьурал.
1992 соналъул октябрь-ноябрь: Осетинал-ингушазул ярагъалъул конфликт, рекъел гьечӀел гӀадамал хварал ва мажбурлъун гочарал.
12 ноябр 1994: Республикаялъул Конституция тӀамураб.
24 ноябр 1994: ТӀадегӀанаб Советалъул къараралдалъун пачалихъияб гимн тӀамураб.
18 феврал 1998: «Алания» миллияб парк гьабун бижараб.
1-3 сентябр 2004: Бесланалда № 1 школа росураб ва заложникал хварал.