← Киналниги халкъал
Шималияб Кавказ · ГӀалгӀайия
ГӀалгӀай
ГӀалгӀай
ГӀалгӀай: тарих, мацӀ, гьаракьалъул архитектура, гӀадатал ва маданият. Жиндирго бижам, масихӀиял асар, ислам тӀибитӀи ва тӀолабго заманлъул тартиб материалалгун.
ГӀалгӀайиялъул рагӀаллъабазда рещтӀараб мугӀрузулаб сурат · иллюстрация
МацӀ
ГӀалгӀай мацӀ (гӀалгӀай мотт)
Хъизан
Нахгун-Дагъистаналъул хъизан, нахгун гъалбацӀ
Къадар
517 186 Россиялда (2021 соналъул хъвай-хъвагӀай)
Тарих
ГӀалгӀай ва тарихияб ватӀан. Гъалгъай, жиндирго цӀар гӀалгӀай, ккола БакьулӀ Кавказалъул аслияб халкълъун. Тарихияб тӀибитӀи гъорлӀе бачуна Асса ва Армхи гӀоралъулал росаби ва гӀундузда гӀагарал тӀалъаби. Жакъа гъалгъай гӀумру гьабула Ингушетиялда, гьединго ЦӀинух Осетиялда, Россиялъул цогидал регионазда ва къватӀиб. Халкъалъул къадар республикаялъул халкъалъул къадаралда рекъон гьечӀо.
МацӀ ва аслу. Гъалгъай мацӀ гъорлӀе уна Нахгун-Дагъистаналъул хъизаналъул нахгун гъалбацалъухъ. Гьеб гӀагардула нохчий ва бацбий мацӀазда, амма ккола жиндаго чӀараб мацӀлъун. МацӀалъулаб цолъи ккола гьанжесел халкъал цо хисичӀел идентичност яги цого тарих бугел ругин абураб магӀна гуреб.
ГӀоралъулал жамгӀатал. Сурмалъулал росдаби, хӀеб бахъи, хӀайванал гьари ва косарлъи ккола бакӀалъулаб гӀумруялъул аслулъун. ГӀаркьалалъулал цолъаби ва территориялъулал жамгӀатаз кумек-гӀахьаллъи, базар-хӀажаталъул хисизаби ва жамгӀаталъулаб бухьенал кӀуцана. Материалияб маданият гӀагаралгун цоцада бухьеналда цебетӀана; сурмал ккола гъалгъаялъул гӀумру гьабизе букӀараб цохӀого бугеб рукъалъул тайпа гуреб киналго заманазда.
ГьоркьохъелгӀаснулъиялъулаб бухьенал. Тхаба-Ерды рихьизарула бакӀалъулаб бутӀабахъиялъул гӀадаталъул Закавказьеялъул христианияб зодчествоялда цадахъ хӀалтӀи гьаби. Храм ккола чӀегӀерлъулаб, ва цо-цо бутӀабахъиялъулал этапазул датаби цӀех-рехелазда батӀи-батӀиял руго. Гьеб бокьичӀого цо соналде щвезабизе яги кинабго халкъ цо заманалда христианлъиялде вахинабураб батӀиялъул шагьидлъи гьабизе бегьуларо.
Автономия ва маданияталъулал хисиял. 1924 соналъ гӀуцӀана Гъалгъаялъул автономияб область, 1934 соналъ гьеб цолъизабуна Нохчиялъул автономияб областялда цадахъ; 1936 соналдаса нахъе букӀана Нохчгъалгъай АССР. Школалъул лъай-хъвай, басма ва хъвараб адабият цебетӀана советалъулаб политикаялъул шагӀралда, гьебго заманалда репрессияби ва динияб гӀумруялъул гӀурхъи цӀцӀикӀкӀараб букӀаниги.
Депортация ва тӀадегӀанаби. 1944 соналъул 23 февралалда байбихьана гъалгъай ва нохчий гьабизаризе, гӀемерисезда Казахстан ва Киргизиялде. ЖамагӀаталъулаб жал гьабизе биччана гӀадамазде жиндирго жинца гьабураб къасиде балагьичӀого. ГьацӀи, унти, нухдаса риччарал къварилъаби ва специальниял росу-бакӀазда гӀумру гьабица гӀемерал гӀадамал хвана. 1957 соналъ автономия тӀадегӀанабица тӀадегӀанабиялде нух байбихьана; рукъзал ва ихтиярал тӀадегӀанаризе гьечӀо цӀакъго.
Гьанжесеб республика ва конфликтазул бакьулӀаб ирс. Гъалгъаялъул Республика гӀуцӀизе гьабураб къанун тӀадегӀанабуна 1992 соналъул 4 июналда. Гьебго соналъул хасалихълъиялда Пригороднияб районалда гьабун бугеб осетин-гъалгъай конфликт кӀодо ккана гӀумру гьабун ругел гӀадамал чӀвай, рукъзал хвезари ва массалъулаб гьаризе кквей цадахъ. Гьал лъугьа-бахъинал хъвазе ккола документазда ва гӀадамазул къисматазда рекъон, миллиял гӀаламазда рекъон жамагӀаталъулаб тӀамах гьабизе талиш гьечӀого.
Административиял гӀурхъабаздаса къватӀиб маданият. Адабият, хъизамалъулаб ракӀалда букӀин, лъай-хъвай, профессионалияб искусство ва диаспораялъулаб бухьенал ккола гъалгъаялъул гьанжесеб гӀумруялъул бутӀалъун. Адабияб асар букӀине бегьула заманалъул кӀудиял суратал кӀуцараб, амма гьеб гӀелмияб цӀех-рехелалда бакӀалда чӀчӀоларо: Идрис Базоркинил «ГӀасраздаса гӀасразде» роман цӀалула тӀоцебесеб бакӀалда ккола адабияб текстлъун.
МацӀ
Гъалгъай мацӀ, гӀалгӀай мотт, гъорлӀе уна нахгун мацӀазда. Гьелъул гьаракьалъулаб системаялде кӀудияб магӀна буго рагьарал гьаракьалъул халалъи ва сипат батӀалъиялъул, гӀемерал рагьукъал гьаркьал ругин. Грамматикаялда гъорлӀ руго цӀаразул классал ва эргативиял конструкцияби; типологиялъулал батӀалъаби тӀадгӀумрун хъван руго Джоханна Николсил гӀелмияб грамматикаялда.
Хъваялъулал проектаз хӀалтӀизарулаан гӀараб хъвай, 1920-ел соназ цебетӀулаан латин хъвай. 1938 соналдаса хӀалтӀизабула кириллица. Алфавиталъул тарих батӀа гьабизе ккола мацӀалъул тарихалдаса: кӀалзулаб гӀадаталъул кӀудияб заман буго гьанжесеб школалъулаб хъваялдаса.
«Сердало» газеталъул тӀоцебесеб номер бахъана 1923 соналъул 1 майалда. Цо-цо интернет-справкабазда рехсолеб 1921 соналъул бихьизаби гьанир тӀадегӀанабуларо: хӀалтӀизарун руго редакциялъул жиндирго магӀлуматал. Газет лӀугьана гъалгъаялъул хъваялъулаб маданияталъул бищун кӀудиял институтаздаса цояблъун.
Гъалгъай мацӀ хӀалтӀизабула хъизамалда, адабияталда, лъай-хъваялда ва медиаялда. ГӀемерисезда буго гӀурус-гъалгъай кӀимацӀалъи; Россиялдаса къватӀиб мацӀалъулаб практика гьединго гӀумру гьабун бугеб улкаялдаса балагьула. МацӀ кӀуцари гъорлӀе бачуна хъизамалдаса мацӀалде кьей, цӀали, словарал ва мугӀалимал гьари.
Иман ва диназул тарих
Бакъул божи-бичӀизе гьаби. Ислам тӀибитӀизабилалде щвезегӀан тӀабигӀаталъул кучӀдул, мукъадаслъиялъул бакӀал, кӀодоцаби ва жамгӀаталъул хӀамал рицӀулаан. Хъвай-хъвагӀаязда Дяла, Села, Тушоли ва Мятцели рихьизарула. Мукъадаслъиялъул бакӀал ва гӀадаталъул байрамал ракьалъул календаралъгун ва жамгӀаталъул гьабигун рекъон рукӀана. Гьаб гӀадатал хисизарулаан ва цо хисичӀел «ингушзабазул некӀсиял дин» гӀуцӀун букӀинчӀо.
ХӀалтӀиялъул шагьгӀат. Б. К. Далгатица 1891–1892 соназда ингушзабазда гьоркьоб материал кӀватӀулаан, гьездаго цадахъ Мецхал жамгӀаталдаги. Гьесул хӀалбихьиял XIX гӀасруялъул ахиралда рекӀел гӀадатал цӀунун рукӀин рихьизарула. Гьесул хӀалтӀиялъул цӀар кьучӀаб багьаяб терминология хӀалтӀизабула: ингушзабазул материал жиндирго буссинабичӀого гьанжесев чеченцазе гьабизе бегьуларо, ва нагагь гьединго.
МасихӀият ва Гуржистаналъулгун бугеб релълъел. ГьоркьохъелгӀасруялъул масихӀиял асарлъаби Кавказалъул рикӀкӀалдехун бугеб релълъелдалъун рачӀулаан. Ассиналъул рагӀалда бугеб Тхаба-Ерды гьаб релълъелалъул бищун кӀвар бугеб жояв-материалияб шагьгӀатлъун ккола. Архитектуриял хисиял ва гуржиял хъвай-хъвагӀаял гьаризе гьабураб тарихалдаса батӀалъун цӀехезе ккола. Киласа букӀин гьелъул магӀна гьаб кколаро, киналго мугӀрул жамгӀатазда цо заманалда цо дин тӀибитӀизабунин.
Дин хиси цо заманалда ккачӀел. МасихӀиял элементал, рекӀел гӀадатал ва исламиял практикаял цадахъ рукӀине бегьулаан. Албогачиевасул цӀехей ва гьесул академияб рецензиялъ рихьизарула, батӀи-батӀиял жамгӀатаз цӀиял къагӀидаби батӀи-батӀиял заманазда тӀаса рищаралин. XIX гӀасруялъул православияб миссиялъул тарих гьоркьохъелгӀасруялъул масихӀияб асарлъиялъул тарихалъгун рекъон кколаро.
Ислам тӀибитӀизабиялъул нух. Исламиял асарлъаби мадугьал жамгӀатаздасан рачӀулаан, гӀемерисезда Кабардаялдасан, Чечнялдасан ва Дагъистаналдасан. Базаралъ, гочаралъ, хутӀбаялъ, малъиялъ ва рухӀаниял устӀаразул хӀалтӀиялъ кӀвар букӀана. XVIII ва XIX гӀасрабазда ислам къокъа-къокъаго гьаркьизабулаан: тамахиял ва мугӀрул жамгӀатал гьаб нух батӀи-батӀиял заманазда тӀаса рищулаан. Киналго ингушзабазда дин тӀаса рищаралъул цо бакӀаб къо материалбазда рекъон гьабизе кколаро.
Суфиял устӀаразул роль. XIX гӀасруялъул гьоркьоб ва кӀиабилеб бащалъиялда кӀвар бугеб роль хӀалтӀизабулаан Кунта-Хьажи Кишиевица ва гьесул къадирияб тарикъат тӀадегӀанасез. Къадириялъулгун цадахъ накъшбандияб тарикъатги тӀибитӀулаан. УстӀаразул ва малъагӀаразул жиндирго релълъел, рекӀел жамгӀатал ва зиярат ислам гьездаго гӀумруялъул бутӀалъун гьабизе кумек гьабулаан.
Мазгьаб, тарикъат ва вирд. Иман кьурал ингушзабазда гьоркьоб суннияб ислам шафигӀияб мазгьабалъул тӀибитӀула. Мазгьаб ккола гьукукьул мадраса. Къадирия ва накъшбандия суфиял вацазде гьоркьоб ккола, вирд абулаго гьединго цо устӀарасул тӀадегӀанасездалъул гьобол рихьизарула. Гьаб магӀнаял миллиял гъоркьагӀаркьалабигун цадахъ бацизе бегьуларо ялъуни батӀиял диналлъун рикӀкӀине бегьуларо.
Советиял къагӀидаби ва иман тӀасиялъул тӀагӀазаби. Диниял идарабазул къватӀибе гьари, рухӀаниязда тӀадегӀан квер бакъвай ва дин дугъаб политика жамгӀаталъул гӀумруялъул шартӀал хисизарулаан. Амма хъизамалдаса лъай тӀагӀазаби ва суфиял релълъел цӀунун рукӀана, гьединго депортациялъул заманалдаги. Совет заманалда динияб гӀумру тӀасаги тӀагӀун таларо.
XX гӀасруялъул ахиралдаса цӀиккӀен. ГӀаммаб динияб хӀалтӀи ва малъи гьабизе бакӀал рагӀулаан. Мажгитал, жиндирго идараби, исламияб малъиялъул марказбазгун релълъел цебетӀулаан. Исламалда жанир бугеб бахӀс-рахь гӀелалъул, динияб хӀалбихьиялъул ва гӀадаталъул бичӀизе гьабиялъул батӀалъиял рихьизарулаан. XXI гӀасруялъул байбихьудаса гьабурал цӀехейзабаз рихьизаруларо, киналго идараби жакъаги хисичӀого ругин.
Жакъасеги практикаял. Намаз, рамазан макьу, ГӀидал-байрам ва Къурбан-байрам бусурбабазул гӀумруялъе кӀвар бугел ккола. Суфиял жамгӀатазда зикрул формаби цӀунун руго, назимаз рухӀанияб магӀна ингушзабазул рагӀул гӀадаталъгун цадахъ релълъизабула. ГӀадатал тӀагӀазариялъул даража батӀи-батӀияб ккола; миллатчилъиялъ гӀадамасул жиндирго божи-бичӀизе гьаби чӀезабуларо.
Хал гьабулел магӀлуматал
МацӀ
- Гъалгъай мацӀ ккола Нахгун-Дагъистаналъул хъизаналъул нахгун гъалбацалъул жиндаго чӀараб мацӀлъун.
- «Сердало» газеталъул тӀоцебесеб номер бахъана 1923 соналъул 1 майалда.
ТIибитIи ва рикIкIен
- 2021 соналъ гьабураб хъвай-хъвагӀаялда рекъон, Россиялда рикӀкӀана 517 186 гъалгъай.
Маданият ва гIумру
- Музеялъул этнографиялъулаб экспозициялда рихьизарун руго миллиял ретӀел, гьарурал жал, хъахӀаб тӀамах ва хӀажатал.
- Назумазда цолъизарун буго исламияб магӀна ва жиндирго фольклориял формаби.
Тарих
- Гъалгъаялъул автономияб область гӀуцӀана 1924 соналъул 7 июлалда.
- Гъалгъай ва нохчий гьабизе массалъулаб депортация байбихьана 1944 соналъул февралалда.
ТӀадгӀумруялъул хронология
Юкъараб гІасру
ГьагӀарал росаби ва гьагӀаралъул строительствоАссил ва Армхил тарихиял кӀкӀалал росабазул ва памятниказул центрлъун лӀугьана. Конкретиял гьагӀарал ва склепал батӀи-батӀиял датаби руго.Юкъараб гІасру
Тхаба-Ерды христианияб храмСтроительниял этапаз магӀдангиял ва Кавказалъул кӀиваб рагӀалъул гӀадатазул цоцазда релълъаби рихьизарула. ГӀалимзаби храмалъул кӀодолъиял бутӀабазул датаби рикӀкӀунаго батӀалъула.Ислам кӀодолъиялда цебе
МагӀдангиял святилищаби ва календарьТӀабигӀаталъул ва жамгӀиялъул покровителазул кӀодолъи гьабизе кӀодолъиял этнографиял хъваяздаса лъалеб буго. ГьелӀи кӀодолъиялъулӀул сон-соналъул хроникалъун гьабизе бегьуларо.XVII–XVIII гІасрал
Исламиял контакталИсламиял гӀагаралъулӀул асар базаралъ, гочаралъ ва проповедьалъ кӀодолъезабула. ГьагӀарал ва тӀадегӀанккурал жамгӀиятал цӀиял практикаби цоцазда релълъараб заманалда тӀаса рищараро.1770 сон
ГӀурус администрациялгун цоцазда релълъаралИнгуш жамгӀиятазул цо бутӀаялъул ГӀурусиялгун бугеб гьунар-гьунар переговораздалъ ва къисасалъул цоцазда релълъабаздалъ гӀуцӀун букӀана. БатӀи-батӀиял магӀдангиял жамгӀиятал цо кӀодолъиялъул акталъул цо участниклъун рикӀкӀине бегьуларо.XIX гӀасруялъул тӀоцебесеб бащалъи
Христианияб миссия ва исламизацияПравославияб миссия ислам кӀодолъиялъул заманалда цадахъ хӀалтӀула букӀана. Гьал процессаби гьоркьохъелгӀасриялъул христианствалъул тарихалъулӀе релълъарал рукӀинчо.XIX гӀасруялъул бакьулъ
Кадирияб проповедьКунта-Хаджи ва гьесул кӀалъаравзаби ингушзабазда гьоркьоб суфияб гӀадаталъул кӀодолъиялъулӀе кӀудияб кӀвар кьуна.XIX гІасрул кІиабилеб бащалъи
Наставниказул ва кӀалъаравзабазул жамгӀияталМагӀдангиял диниял сетал гӀуцӀана. Вирдаз основателязул гьунар-гьунар цӀунула ва зикралъул практикаби тӀаса рищула.1861 сон
Гвелетиялда ислам кӀодолъи: гӀадаталъул датаАлбогачиевал цӀех-рехалъулӀе Гвелетиялъул гӀумрухъабазул кӀодолъиялъул гӀаммаб дата баян гьабураб буго. Гьелъ гьеб соналъ цебе букӀарал гӀадатазул тӀубанго чӀезаби гьабизе кӀодолъи гьабуларо.1870-ел сонал
Чах Ахриевил басмаялИнгуш этнографалъул хӀалтӀабаз цӀалцӀаразда риваятал, кӀалъай-хъваял ва жамгӀияб гӀумру лъазабула букӀана.1891–1892 сонал
Далгатал кӀкӀалалъул хъвай-хъвагӀаялГӀалимчияс гьагӀаралъул Ингушетиялда гӀадаталъул кӀалъай-хъваял рихьана ва магӀдангиял гӀадаталъул носителязгун кӀалъай гьабуна.XIX гІасрул ахир ва XX гІасрул байбихьи
ГӀадаталъул кӀалъай-хъваялъул цоцазда релълъараб гӀумруИслам кӀодолъиялъ цебе букӀарал кӀалъай-хъваял тӀубанго чӀезарун гьарун гьечӀо. БатӀи-батӀиял бакӀазда батӀи-батӀиял магӀдангиял ва христианиял элементал цӀунун рукӀана.1902 сон
Араб хъвай-хъвагӀаялъул азбукаялъул проектИнгуш хъвай-хъвагӀаялъулӀе цӀех-рехалъулӀе Висангирей Джабагиевил проект баян гьабураб буго. Хъвай-хъвагӀаялъул проектал цо кӀодолъиялъул школаялъул нормалда цебе рукӀана.1920-лел сонал
Латин хъвай-хъвагӀаялъул цебетӀейАлфавитиял проектал, кӀел-хъваялъул материал ва хъвай-хъвагӀаялъул кӀодолъиялъул кӀиял гӀуцӀалал гӀуцӀана.1921 сон
ГьагӀаралъул АССРалъулӀул Ингуш округЦебераб совет автономия батӀияб Ингуш автономиялъул область гӀуцӀиялда цебе букӀана.1 май 1923 соналъ
«Сердало» газетал тӀоцебесеб номерХъвадарулаб маданияталъул аслиял институтаздаса цо кквечӀеб гӀалгӀай газеталъул тарих байбихьана.1924 соналъул 7 июл
ГӀалгӀай автономиялъулаб областьВЦИК-алъул декрет-алъ Горская АССР биххизабуна ва цогидалго автономиял областӀал гӀуцӀана, гьезда гъорлӀ Ингушскаяги.1928 сон
Заурбек Мальсаговасул алфавитазул хӀакъалъулӀ тӀехьМаданияб хӀалтӀи ва хъвай-хъвагӀай цохьизабиялъул хӀакъалъулӀ басмаялдаса бихьула заманалъул мацӀалъул гьаракь-гьаби.1929 сон
Халкъиял макъамазул нотабазда рекъон хъвайГӀалгӀай адабияталъул жамгӀияталъ басмаялда лъуна Е. А. Колесниковас хъваял щуго халкъияб макъам.1932 сон
Музыкалияб ирс цохьизабиГӀелмияб экспедициялъ гӀалгӀай росдазда музыкалиял материалал цохьизе гьабулаан. Гьадинал хъваял фольклор цогидалго лъазабиялъе материалаллъун лӀугьана.1934 сон
Автономиял областӀал цохьизариИнгушская ва Чеченская областӀал цохьун Чечено-Ингушская автономияб область гӀуцӀана.1936 сон
Чечено-Ингушская АССР гӀуцӀиЦохьараб автономияб областалъе республикаялъул статус щвана.1938 сон
Хъвай-хъвагӀай кириллицаялде свериКириллияб графика жиндирго заманалъул расмияб гӀалгӀай хъвай-хъвагӀайалъул аслулъун лӀугьана.1930-ел сонал
Дин-дугIабигун бакIалъулал къануналПачалихъалъул зулму диниял идарабазда ва рухӀаниязда тӀад бачӀана. Хъизамазда гьоркьоб дин малъи гӀемерал къанунал ругеб хӀалалда дагӀам гьабун букӀана.1944 соналъул 23 феврал
ГӀалгӀай ва нохчий депортациялъул байбихьиНКВД-ялъ квербакъи гьабун гочинабиялде байбихьана. Архивалъул сводкаялда документ гьарун бихьизабула гӀемераб этникияб репрессиялъул ход.1944–1956 сонал
Ссылкаялда гӀумруКъазахъистаналда ва Къиргъизиялда хъизамаз спецпоселениялъул режималъул къанунал чӀезе ккана. Гочи ва гьити-гьудул риххи гӀемерал наслабазда асар гьабуна.1956 соналъул 16 июл
Спецпоселениялъул къанунал босизеУказ-алъ нохчий ва гӀалгӀай административияб надзоралдаса эркиназда лъуна, амма эркенго тӀаде вачӀине ихтияр ва биххизарурал милк-мулк кӀочене гьабизе кӀолароан.1957 соналъул 9 январ
Автономия кӀочен гьабиЧечено-Ингушская АССР кӀочен гьабуна. Кавказалде гӀемераб къадар гочиялъул цӀияб этап байбихьана.1950-гӀазул ахир ва 1960-гӀал
Хъизамал кӀочен роржи ва гӀумру кӀочен гӀуцӀиРоржунел рукӀаразда рукъалъул ва территориялъул захӀматал рихьизарулаан; депортациялъул хӀасилал тезе расмияб указ кӀолароан.1968 сон
«ГӀасрабаздаса цӀодоса» романИдрис Базоркинил асаралъул гӀалгӀай адабияталъул аслиял тӀахьаздаса цо ва гӀасраби цӀалулъул магӀнаялъул кӀудияб формалъун лӀугьана.1977 сон
Джемалдин Яндиевасул шигӀрул къабул гьабиДжемалдин Яндиев Ингушетиялъул тӀоцебесев халкъияв шагӀирлъун лӀугьана. Гьесул творчествоялъ гӀураб мацӀалда адабияталъул гӀадатал цебетӀезарулаан.1980-ел соназул ахир ва 1990-ел сонал
Гьабизе кьучӀлъи гьабураб дин-мазгьаб гьабиБусурман малъиялъе ва жамгӀияб гӀумруялъул хӀалтӀиялъе эркенал гӀатӀид гьарулаан; дин ва пачалихъалъул идарабазда гьоркьоб бугеб хӀал кӀочен хиса-баси гьабун букӀана.1992 соналъул 4 июн
Ингушская Республика гӀуцӀиРоссиялъул Федерациялда гъорлӀ республика гӀуцӀиялъул хӀакъалъулӀ къанун къабул гьабуна. Гьаб административияб-сиясияб веха, халкъалъул гӀуцӀиялъул къо гуро.1992 соналъул хасалил ахир
Осетия-ингуш конфликтПригородный районалда рагъулаб кӀалзул гьабиялъул хӀасилалда гӀадамал чӀвана, заложникал ккуна, рукъал биххизаруна ва халкъ гӀемераб къадар гочана.1994 соналъул 27 феврал
Ингушетиялъул Конституция къабул гьабиРеспубликаялъул Конституция тӀолабго халкъалъул гьаракь кьейгун къабул гьабуна. Расмияб текст Президентасул библиотекаялда цӀунун буго.1999 сон
Нохчичостаса гьава-бакъ гьабун рачӀарал гӀадамал къабул гьариИнгушетиялъ гӀемераб къадар квербакъи гьабун гочарал гӀадамал къабул гьаруна. Гьездалъул хӀал УВКБ ООН-алъ документ гьабун бихьизабуна.2013 сон
«ГӀалгӀай» монография«Народы и культуры» сериялда тарихалъул, гӀумруялъул ва рухӀияб маданияталъул хӀакъалъулӀ коллективияб гӀелмияб хӀалтӀи басмаялда лъуна. Ссылкалъ басмаялъул хӀакъалъулӀ бицине рехсола.2021 сон
Халкъалъул къадар переписялда рекъонПереписялъ Россиялда 517 186 гӀалгӀай рихьизаруна. Гьаб ккола миллаталда бихьизабурал гӀадамал, Ингушетиялъул халкъалъул къадар гуро ва тӀолабго дунялалъул диаспораги гуро.2023 сон
Музыкалияб маданияталъул цӀияб гӀелмияб хӀалтӀиДзауровалъул ва Гогиевалъул басмаялдаса гӀуцӀун руго хӀалтӀиялъул ва архивалъул материалал, гьезда гъорлӀ алаталъул ва музыкантазул хӀакъалъулӀ баяналги.
Квен
Дулх-хьалтам
Бекьараб гьан, галушкаялгун ва чеснокалъул тӀадежубайгун. ТӀаде щвезабиялда шурпаги буго; гьан ва кӀанцӀул гӀуцӀи жиндирго ва хъизамалъул рецепталдаса буссинабула.ЧӀапильгаш
ТӀадежубайгун бугел тӀонкал чагӀар, гьаб ккола лъазабулал мугӀрул кваналъул цояб къагӀида. ГӀурус мацӀалъул материалбазда цӀаралъул хъвай батӀи-батӀияб ккола.Сискал
ЦӀорол цӀулак ялъуни чӀурек, гьаб бухьараб ригь-рикьигун релълъараб. Гьелъул бакӀ ригь-рикьиялда жаниб гӀеч ва гьагӀалъул кӀалтуйгун, сезоналъул хьайигун ва цогидал кваналгун цадахъ цӀехезе ккола.ГӀеч ва сезоналъул продуктал
Кваналъул ракьалда кӀвар буго нису, тӀамах, нах, мугӀрул ва хурдул продуктал. Байрамалъул гьанал стол киналго тарихияб ригь-рикьиялъул батӀалъи рихьизаруларо.
ГӀадатал ва гӀамалал
Эхь-эздел
Намус, кӀодоцӀи ва хӀурматияб гӀамал-хасият бичӀизе гьабурал ахлакъиял пикруял. Эздел бичӀизе гьабула гӀамал-хасият ва жавбаллъиялъул идеал, амма киналго хъизамазе цо хисичӀел хъвараб кодекс гуро.Гьобол, кӀудиял ва цоцазе кумек
ТӀолабго ахлакъалда кӀвар кьола гьоболалъе хӀурмат, кӀудиязе кӀодоцӀи ва гӀагарал ва мадугьалзабазе кумек гьабиялъе. ГӀамал-хасияталъул конкретиял формаби жамгӀаталъул гӀумруялъгун цадахъ хисизарула.Тухум ва жиндирго жамгӀат
Тейпалъул хӀисабалда гьабиялъ кӀодоцабиялъул ракӀ цӀунун буго. Тухумал гъоркьагӀаркьалаби, росулъул жамгӀатал ва гьанжесеб хъизан батӀи-батӀиял функцияби тӀагӀазарула; гьез цо хисичӀел сиясияб система гӀуцӀуларо.ГӀадат, шаригӀат ва рекъел гьаби
ГӀадатияб гьукукь ва диниял къагӀидаби тарихалда цадахъ хӀалтӀизарулаан. Гьукукьул плюрализмалъул цӀехейзабаз рихьизарула гӀадатияб посредничествоялъул ва гьанжесел пачалихъиял идарабазул батӀалъи. Гьанир гьаниб бихьизабуларо бидулъ кьвай ва гӀадан босизе гьаби гьанжесеб маданияталъул тӀагӀазариял къагӀидабилъун.
РетӀел
Биччалъул байрамалъул комплекталда жаниб бешмет, черкеска, рачел ва бетӀералъул тӀагъур букӀана; биччалъул костюм гӀуцӀулаан халатаб ретӀел, бетӀералъул кӀал ва гӀажаибаби. Музеялъул коллекциябаз конкретиял формаби, хьаг ва деталял цӀехезе бегьула, амма киналго заманазе цо универсалияб костюм гуро.
РетӀелалда рихьизарулаан гьунар, гӀелалъул бакӀ, мурад ва мадугьал миллатазгун бугеб релълъел. XIX–XXI гӀасрабазда диниял талабаздалъул асарги хисизарулаан. Гьанжесеб исламияб дресс-код, тарихияб регионалияб костюм ва сценаялъул ретӀел батӀалъун цӀехезе ккола.
Гьаб сурат 2013 соналъ бахъараб буго ва гьанжесеб экспозициялда ингуш хьарччиялъул ретӀелъул куцлъун бихьизабулеб буго. Гьеб гьоркьохъел гӀасрабазул чиясул суратлъун яги щибниги детальлъул тарихалъул дата бихьизабулеб хӀужжалъун кколаро. Автор ва лицензия сураталда кӀалъала.
Миллияб ретӀел
Кьурдул
Ловзар
ЦӀар бухьанаб праздникалъул гьунар-гьунар, кьурдул, хӀасилъи ва бергьенлъиялъул маданияталъе. Гьеб цо кӀодолъиялъул тайпадул кьурдул цӀаралдаса бащдаб кутакалъулаб жамгӀияб практикалъун буго.ГӀадаталъул ва концерталъул сцена
Сценическаялъул хореографиялъ халкъиял хӀаракатал рикӀкӀуна ва цебетӀезаруна. Хъизамалъул яги праздникалъул фольклорияб практика ва ансамблалъул постановкаялъул номер цоцазда бащалъи гьечӀел шагьадаталлъун рикӀкӀунаро.
Музыка
Музыкалияб маданияталъулӀе илли кучӀдул героикиял-эпикиял, лирикиял ва гӀадаталъул жанрал рачӀуна. Нартиял риваятал ва илли цӀунула гьунар-гьунаралъул суратал ва ахӀлакъиял идеалал, амма гьелӀи хӀакъикъиял хӀадусабазул хӀакъикъияб тарихлъун рикӀкӀунаро.
Тарихиял инструментазулӀе гӀалимзабаз чӀвазе гьабула струнияб щипкияб дахчан пандар ва смычкиял тайпаби. Архивиял суратал ва гьабулалъул къагӀидабазулӀе балагьи гӀуна тарихиял инструментал ва гьанжесев реконструкцияби цоцазда бащалъи лъазабизе.
Назымал руго исламияб ва магӀдангияб рагӀул гӀадаталда релълъарал рухӀиял кучӀдул. Магометбашир Матиевил цӀех-рех гьабула солистаз хоралъул квералда рекӀун кучӀдул ва репертуар наставниказул гьунар-гьунаралда релълъараб буго. Динияб зикр цохӀо хӀайраналъул кьурдул гӀадин сурат гьабизе бегьуларо.
Пишаби
ГьагӀаралъул архитектура
ГьагӀарал, склепал ва культиял гӀуцӀалал батӀи-батӀиял строительниял гьунаралъул масъалаби рихьизарула. ПамятникалъулӀе цӀех-рех гьабулаго гьелъул функция, цӀигьабизе гьарурал ва магӀдангияб гӀадаталъул кӀвар буго.Кверщел, хьаг ва гӀагӀа-гӀагӀал
Этнографиялъул экспозициялъ цӀунула кверщелалъул гьабурал, ретӀел ва гӀарацӀалъул гӀагӀа-гӀагӀал. Гьунар-гьунаралъул гьунарлъи хъизамалъул хӀалтӀи-хӀажаталъул ва сугӀаталъул маданияталъул кӀалъалъун букӀана.Металл ва хъизамалъул хӀалтӀи-хӀажатал
ГӀарацӀалъул кувшинал, кӀочонал, цӀагӀа-гӀагӀалъул хӀалтӀи-хӀажатал ва цӀулалъул хӀалтӀи-хӀажатал рихьизарула жоясдалъул форма гьелъул къоялъулӀул масъалаялда релълъараб буго. БакӀалъул баяналгун жо баян гьабуралъулӀул информациялъул кӀвар цӀикӀкӀун буго.
РакӀалъул бакӀал
Эгикал
Таргимил кӀкӀалалъул тарихияб гьагӀаралъул росу. Росдалъул ва цӀуниялъул гӀуцӀалал цоцазда релълъарал маданиятиял ландшафтлъун руго; росдалъул тарихалда хъизамазул гьунар-гьунар ва адабиятги релълъарал руго.Тхаба-Ерды
Ассил кӀкӀалалъул гьоркьохъелгӀасриялъул христианияб гьагӀаралъул храм. Гьелъул архитектура, хъвай-хъвагӀаял ва строительниял этапал гӀалимзабазул цӀех-рехалъул предметлъун руго, гьединлъидал «гьаб сонлъ гьабураб» гӀадин гӀодоб гьабун хъвай гӀунаро.Джейрах-Ассин музей-заповедник
ГӀуцӀиялъ цӀех-рех гьабула ва цӀунула гьагӀаралъул Ингушетиялъул тарихиял-архитектуриял ирсал. Памятникал ландшафталгун ва гьел цӀех-рех гьабуралъул документациялъул тарихалгун цадахъ рикӀкӀине ккола.Ингушетиялъул пачалихъияб краеведениялъул музей
Назраналда бугеб этнографиялъул фондаз гӀумру, ретӀел, гьунар-гьунар ва сугӀаталъул маданият рихьизарула. Музеялъул коллекцияз гӀаммал баянал конкретиял жалгун дандекквезе гӀуна.
ЦӀарал
Бихьиназул
- Ваха (гъалгъаялъул)
- Дукаваха (гъалгъаялъул)
- Дика (гъалгъаялъул)
- Алхазур (гъалгъаялъул)
- Борза (гъалгъаялъул)
ЧӀужуязул
- Яха (гъалгъаялъул)
- Яхийта (гъалгъаялъул)
- Дашо (гъалгъаялъул)
ГӀадамал ва культуралъул ракӀалда рекъон чӀезаби
Чах Ахриев
XIX гӀасруялъул ва XX гӀасруялъул байбихьиялъул ингуш этнограф ва магӀрифатчи. Гьесул кӀалъай-хъваял, риваятал ва жамгӀияб гӀумруялъулӀе хӀакъикъиял кӀодолъиял хъвай-хъвагӀаял руго.Заурбек Мальсагов
МацӀалъул гӀалимчи ва магӀрифатчи, гьанжесеб ингуш хъвай-хъвагӀаялъул гӀуцӀиялда релълъарав. Гьесул 1928 соналъул хӀалтӀиялъ маданиятияб строительство ва алфавитазул цоцазда релълъаби рихьизарула.Идрис Базоркин
Хъвадарухъан, «ГӀасрабаздаса тархаздаса» абураб романалъул автор. Миллияб библиотекаялъ гьесул хӀалтӀабазул, басмаязул ва адабиятияб ирсалъул баянал цӀунула.Джемалдин Яндиев, 1916–1979
Ингуш мацӀалда хъварав шагӀир; гьесул кучӀдул гӀурус мацӀалде таржама гьарун руго. Библиотекаялъул архивиял коллекциязда хъвай-хъвагӀаял, документал ва гьунар-гьунаралъулӀе баянал рачӀуна.
Медиа
Фотогалерея
Иллюстрацияби порталалъе гьарурал руго ва документалиял суратал гьечӀо.