ГӀалгӀайия

Ингушетия буго КӀудияб Кавказалъул шималияб кӀкӀалалда. Гьанир бакъал ва мугӀрул кӀкӀалаби цоцазда гӀунтӀун руго Асса ва Армхи расабазда, минаял росабазда ва култиял мягӀаразда цадахъ. Регионалъул тарихалде гъорлъе уна жергиял жамгӀатазул цебетӀей, совет автономия, депортация ва тӀадегӀан вачӀин, гьанжесеб республика гӀуцӀи ва тахшагьар Магас багӀараб.

МугӀрузулаб рагӀаллъи, гӀор, херлъиял, рохь ва чӀегӀерал мугӀрул — ГӀалгӀайиялъул рагӀаллъабазда рещтӀараб мугӀрузулаб сурат · иллюстрация · Художествияб иллюстрация

534,5 аз.

гІадамал 2025 соналъул 1 январалда, Росстатал гІуцІараб къимат

3,1 аз.

квадраталъул километр, Росстаталъул баяналъул площадь

пачалихъиял мацӀал: гӀалгӀай ва гӀурус

География кутакалда

Шагьарал, росаби ва районал

ГIалгIай къотIносан ункъго районалдаса ва щуго шагьаралдаса гIуцIун буго. Гьари-бакIалъул бутIалда жанир буго Джейрах район; тIаде-тIаде ва гьари-бакIалъул ругел росу-бакIал руго гьединго Назранов, Малгобек ва Сунжен районазда.

Росдарал: 122
Территориял: 9

2026 соналъул 8 сентябралъул къоялъул чӀезабурал росдал бакӀазул сияхӀ. БатӀи-батӀиял муниципалиял гӀуцӀабазул цӀар цӀарал росдал бакӀал батӀи-батӀиялдасан рихьизарун руго. Гьенир гьединго гӀемерго гӀумру гьабун гьечӀел гьитӀинал росдал бакӀалги рачӀун руго; гьениб гӀадамазул къадар баян гьабун гьечӀо.

Шагьаралъул округМагасЦентр: Магас

Шагьаралъул округНазраньЦентр: Назрань

Шагьаралъул округМалгобекЦентр: Малгобек

Шагьаралъул округКарабулакЦентр: Карабулак

Шагьаралъул округСунжаЦентр: Сунжа

РайонДжейрах районЦентр: Джейрах росу

РайонНазранов районЦентр: Назрань

РайонМалгобек районЦентр: Малгобек

РайонСунжен районЦентр: Сунжа

География ва халкъ

Ингушетиялъул Республика Шималияб-Кавказалъул федералияб округалда гъорлӀ буго. Гьелъул тӀабигӀаталъул ландшафталда ракьал, мугӀрулгӀатӀарал ва КӀудияб Кавказалъул шималияб рагӀалъул мугӀрул рагӀалзаби рихьизарун руго. МугӀрул бутӀа Асса ва Армхи лъалаздалъун буго; республикаялъул тахшагьар Магас ракьалъул бутӀаялда буго. Россиялъул Банкалъ кьураб Росстаталъул баяназда рекъон, 2025 соналъул 1 январалъ халкъалъул рикӀкӀен 534,5 азарго чи букӀана. Росстаталъул 2025 соналъул сборникалда территориялъул площад 3,1 азарго км² гӀадин бихьизабун буго. КӀиябго къадар гӀуцӀун буго; халкъалъул рикӀкӀеналъул къиматалъул дата показателялда цӀадахъ цӀунун буго. ; . Жакъасеб экономикаялда гъорлӀ базаргун, бутӀабаздалъун, хӀасил бахъи ва промышленнияб производство буго. Регионалияб экономика ва шагьаразул гӀумру мугӀрул росабазул тарихияб ирсалда тӀаде жубала.

Регионалъул халкъал

ГӀалгӀай

ГӀалгӀай · 517 186 Россиялда (2021 соналъул хъвай-хъвагӀай)

ГӀалгӀай мацӀ (гӀалгӀай мотт)

Нохчийал

Нохчий · 1 674 854 Россиялда (2021 соналъул хъвай-хъвагӀай)

Нохчий мацӀ (нохчийн мотт)

ЖамагӀаталъул гӀуцӀи ва тухумазул бухьенал

Горные и равнинные селения: ГӀалгӀай тарихалъул бухьен буго мугӀрул рагӀалъаздаги, мугӀрул кӀаласеб тӀалъиялдаги. Гочари, гӀуцӀиялъулал бухьенал ва административиял гӀурхъаби хисиял гьезда гьоркьоб бухьен гьабулаан.
Семья, род и местная община: Тухумазул бухьенал, къулухъазул ракӀалде щвей ва росулъе кколелъи гьездалъун лъай кьезе бегьула тӀабигӀияб жамгӀияталъул. Тарихиял жамагӀатазул сияхӀал ва гьездал цӀарал хассал заманазда ва материалазда рещтӀула.
Ингуши за пределами республики: ГӀалгӀай мацӀ ва маданияб гӀадаталъул бихьизаби буго Гьири Осетиялдаги, диаспораялдаги. Гьездалъул тарихалъулъ гьикъи гьабизе бегьуларо жакъасеб ГӀалгӀай Республикаялъул гӀурхъабаздалъун.

МацӀал

ГӀалгӀай

МацӀалъул цӀар: гӀалгӀай мотт. Гьеб ккола нахско-дагестанияб мацӀазул хъизаналъул нахъияб группаялде, чечен ва бацбий мацӀаца цадахъ. Жакъасеб хъвай-хъвагӀи кириллицаялда рекъон буго. ; .

ГІурус

Республикаялъул Конституциялъул 14-абилеб макъалаялда гӀуцӀун буго гӀалгӀай ва гӀурус мацӀазул пачалихъияб статус. ГӀалгӀай мацӀ цӀуни ва цебетӀей пачалихъалъул жавабалъулалъе гъорлӀе уна.

Хъвай-хъвагӀи ва лъай-хъей

XX гӀасруялда гӀалгӀай хъвай-хъвагӀиялда батӀи-батӀиял графикалъулал системаби хӀалтӀизарулаан; кириллицаялде вахт 1938 соналда лӀугьана. З. К. Мальсаговасул хӀалтӀабаз цебеккун мацӀалъулаб политика лъазе бегьула, Джоханна Николсалъул жакъасеб грамматикаялда гӀалгӀай мацӀалъул структура тӀадгӀумбазда рекъон бихьизабула. ; .

Халкъ ва жамгӀатал

ТӀадегӀанарал карточкаял халкъалъул тӀадегӀанарал макъалабазде нух кьола; гьезул справочнияб рикӀкӀен Ингушетиялъул гӀадамазул рикӀкӀенлъун кколаро. Росстаталъул 2025 соналъул сборникалда этникияб гӀуцӀи 2021 соналъул 1 октябралъул хъвай-хъвагӀаялда рекъон кьун буго: миллат бихьизабурал гӀадамазул гъорлӀ ингушал 96,4%, чеченал 2,5%, гӀурусал 0,7%, цогидал миллатал 0,4% руго. Гьаб батӀияб показателилъул жиндирго дата ва рикӀкӀеналъул асос буго.

ГӀалгӀай: Республикаялъул аслияб халкъ. Порталалъул батӀияб макъала гӀалгӀай мацӀалъе, тарихалъе ва маданиял гӀадатазде багъула.
Нохчийал: ГӀагарда бугеб нахъияб халкъ, жакъасеб Ингушетиялъул гӀадамазул цо бутӀа. Автономиялъул гӀаммаб тарих ва халкъалъул гочи-бачи ккола кколеб кьве республикаялда цадахъ гӀунтӀизабулеб.
ГІурусал ва цогидал гІадамал: Республикаялда батӀи-батӀиял аслуялъул гӀадамал рукун руго. Халкъалъул тарих цӀех-рехел ва миграциялъул документазда рекъон лъазабула, гӀадамазул къадар ва халкъалъул гӀаммаб къадар батӀалъи цӀунун.

Тарих

БетӀербахъи

Тексталъул борхалъи

100%

БетӀер 1 · Древность

Росдал рагӀаллъи ва археологиял памятникал

Ассадул росдал рагӀаллъиялда Мужичи росулъ бугеб хьурул могильник ккола цебесеб тӀул-гӀадамазул мехалъул кӀвар бугеб памятниказде. 1958 соналъул археологиялъулаб публикациялда бихьизарун руго н. щ. цебе VI-V гӀасрабазул рагъал, гамачӀалъулал конструкцияби ва ратарал, гьездалъун цебесеб халкъалъул рагъалъулаб гӀадат ва материаллъулаб маданият лъазе бегьула.

Археологиялъулаб цӀех-рехаз бихьизабула регионалъул кӀудияб тарих. Гьелъул цадахъ археологиялъулаб маданияталъул цӀар, мацӀ ва жакъасеб этникияб хасият батӀи-батӀиял гьарурал рихьизарула. Цебесеб заманалъул хӀакъалъулъ бицине кӀудияб божухъи гьабизе бегьула гӀуцӀун ругел памятниказде ва датабиязде тӀадгӀунтӀизе, жакъасеб халкъалъе гьанир ратарал кинабго цебесеб заман хӀисабалда гьабизе кколаро.

Гьумер 1 гӀуцӀун 1бетӀералда 1

Тарихияб очерк археологиялъул публикациязда, архивалъул документазда ва цӀехгеялда тӀад буго. Жакъасеб гӀурхъи цебесеб жамгӀатазде буссинабуларо. 1992 соналъул лӀугьа-бахъинал ва гӀадамазул къисмат республика гӀуцӀиялъул тарихалдаса батӀаго рихьизарун руго.

Архитектуралъул ирс ва тӀабигӀат

ГӀалгӀай мехкалъул мугӀрузда ругел машгьурал бакӀаразул комплексазда гъорлӀе уна Вовнушки, Таргим, Эрзи ва Хамхиги. Гьезда гьоркьоб бугеб батӀалъи бихьизабула гамачӀалъул росаби батӀи-батӀиял рельефазде кӀодо кин лъугьарали. Георгий Настенкос гьарурал документалиял суратал бахъун руго 2013 соналъул республикаялъул порталалъул материалалда. . Эгикал буго Ассадул рагӀалда ва цӀунула тарихиял рукъзабазул комплекс. ГъотӀорал росабазда гъорлӀ рукӀана гӀумру гьабизе рукъзал ва цӀунулел рукъзал; гьезул цоцаздехун бугеб бакӀ лъазе кумек гьабула жергейиял жамагӀатазул гьаби лъазе. Гьезда цадахъ гьаризе ругел рукъзал, мугӀрул ва ратарал памятникал гӀуцӀула ГӀалгӀай мехкалъул мугӀрузул культуралияб ландшафт. ; . Тхаба-Ердица гьоркьоб гӀалимзабаз рикӀкӀуна чӀезабиялъул, цӀигьабизе гьабиялъул ва хӀалтӀизабиялъул чанго этап. Архитектуралиял деталаз бихьизабула Кавказалъул батӀи-батӀиял областзда ругел гӀадатал цоцаздехун хӀалтӀи гьаби. Памятникалъул гӀелмияб сурат бахъица батӀалъи гьабула цӀунун хутӀарал цебесеб заманалъул элементал ва нахъасеб заманалъул гамачӀалъул цӀунун хутӀарал элементал ва реставрация. Пачалихъияб тӀабигӀаталъул заповедник «Эрзи» гӀуцӀана 2000 соналъул 21 декабралъул къараралдалъун ва 2001 соналдаса байбихьана хӀалтӀизе. Гьеца цӀунула КӀудияб Кавказалъул мугӀрузул къокъадул шималияб рагӀалда ругел тӀабигӀаталъул комплексал. Гьелъул территория буго 35 292 гектар. Гьебго дирекциялъул кӀала ругеб федералияб заказник «ГӀалгӀай» батӀияб территориялда буго; гьезул площадал цоцазде жубазе ва сумма заповедникалъул площадалъун рикӀкӀине битӀун гьечӀо. Джейрахско-Ассинский музей-заповедник ва тӀабигӀаталъул заповедник «Эрзи» батӀи-батӀиял цӀарал, тӀадал ва идарабаздал руго. Музей-заповедникалъул материалал кьун руго тарихиял-культуралиял объектазул цӀех-рех гьабиялъе ва цӀуниялъе, тӀабигӀаталъул цӀуниялъул идараялъ тӀабигӀаталъул комплексазда цадахъ хӀалтӀи гьабула. ; .

Дин-мазгьабалъул ирс

ГIалгIайчура битIун-бакъабиялъул тарихалда жанир руго жиндирго культураби, масихIиял памятникаби ва ислам таркъаялъул. Тхаба-Ерды ккола масихIияб архитектураялъул кӀудияб шагьидлъи. Хадусел заманазда ислам гьабизе байбихьана къокъ-къокъго ва батIи-батIиял жамгIатазда батIи-батIияб заманалда. ГIалгIай гIумруялда ислам суннияб ва суфиял гIадатаз кӀудияб бакI ккола. М. Б. Долгиеваца ислам таркъаялъул бихьизабула гьаб кIудияб тарихияб процесслъун, кинабниги халкъ цо заманалда исламалде вачIинлъун гурони. Жакъасев гIумру гьабун вугев чиясул жиндирго битIун-бакъабиялъул пикруби жиндирго тухумалдасаги гурони лъазаруларо. ; .

ХIалтIи-квачI, ретIел ва хъвай-хъвагIай культура

Гьари гьаби, цIцIадул ва маххул хIалтIи, тIегьалъул ва хъамулгун хIалтIи ккола гIумруялъул кӀудияб бутIалъун. Маххучица гьарула инструментал ва ярагъ-къару, цIцIадул устарзабаца гIадаталул хIайванал, тIегьалъул хIалтIи букIана ретIел ва тIамах гьабиялъулгун бухьараб. ГIалгIай пачалихъияб краеведениялъул музеялъул этнографиялъул залалда рихьизарун руго миллиял ретIелал, гIарацIул гIажаибаби, гьари-бакIалъул комплексбазул макетаби ва гIадаталул искусствоялъул хIалтIаби. Музеялъул атрибуцияца кумек гьабула тарихиял жалал, жакъасев заманалъул хIалтIаби ва реконструкцияби батIи-батIи гьаризе. ГIалгIай хъвай-хъвагIай цебетIеялда цадахъ руго учебникал, басмаялъул тIахьал гьари ва алфавиталъул хIакъалъулъ бахIс-рей. З. К. Мальсаговасул 1928 соналъул брошюра ккола гьаб процессалул тIоцебесеб документлъун. Жакъасев мацI цIалула академиялъул грамматикабазда ва лингвистиял проектазда. ; .

Квен-тIегь ва тIохьиялъул культура

ГIалгIай гIадаталул квен-тIегь бухьараб буго хIалтIи-мехIалъул ва хIайваналъул, гьабиялъул ва лъелалъул продуктазда. Лъалел тIохьияздаса чапильгаш, тIаде-тIаде гьарурал гьабигун пирогал. З. М.-Т. Дзараховасул этнографиялъул суратлъиялда рехсола тIагъургун, картошкагун ва кверцIцIадугун вариантал; гьабуниса хадуб пирогазда тIад бала хIайванлъул нахъи.

Медиа

ГӀалгӀай мехкал мугӀрузул рагӀаллъаби

Ингушетиялъул мугӀрул рагӀалзабазда рекъон сурат. Гьеб батӀияб бакӀалъул документалияб суратлъун кколаро. Аслиял архивалъул суратал ва гӀелмиял иллюстрациял тӀадегӀанарал линкабаздалъун рагӀула.

Гимн

Ингушетиялъул Республикаялъул пачалихъияб гимн

ГӀалгӀай

Пачалихъияб гимн чӀчӀезабун буго Ингушетиялъул Республикаялъул 2010 соналъул 7 декабралъул № 57-РЗ Конституциялъулаб къануналъ. Электронияб копия бахъун буго Президенталъул библиотекаялъ Халкъияб Собраниялъул материалалдаса.

Гимналъул тӀубараб чӀчӀезабураб текст, музыкалияб редакция ва гьеб хӀалтӀизабизе гьабураб тартиб «Официальнияб текст» абураб линкалдалъун рагӀула.

Хронология

ХӀадусал: 13 / 13

Н. э. щ. VI-V гӀасраби: Мужичи росулӀа Луговой могильникалъул рукъзаби, археологабаз цӀехге гьарурал.
1770: Ингуш жамгӀатазул вакилаз Россиялъул императрицаялда кьураб къотӀи; гӀурус-ингуш хурхеналъул цебетӀеялъул этап.
1924 соналъул 7 июль: Горская АССР бикьулаго Ингуш автономияб область гӀуцӀи.
1934: Ингуш ва чечен автономиял областял цолъизари.
1936: Цолъараб автономия Чечено-Ингуш АССР-алде хисизаби.
1944 соналъул 23 феврал: Ингушалги чеченалги квербакъулаго депортация гьаби байбихьи. 1944 соналъ автономияб республика биххизабуна.
1957 соналъул 9 январь: Чечено-Ингуш АССР букӀинегӀан гьабизе указ ва тӀадегӀанаби гьабизе гьабураб тасдикъ гьабизе тезе.
1992 соналъул 4 июнь: Россиялъул Федерациялда гъорлӀ Ингуш Республика гӀуцӀизе къанун.
1992 соналъул октябрь-ноябрь: Пригородный районалда осетиналъулги ингушалъулги рагъулаб конфликт, гӀадамал чӀвай ва гьаризе ккезари.
1994 соналъул 27 февраль: Вилатазул гӀодове гьабураб голосованиялдалъун Ингушетиялъул Республикаялъул Конституция тӀадегӀанаби.
1994: ЦӀияб тахшагьар Магас байбихьи.
2000 соналъул 21 декабрь: «Эрзи» абураб пачалихъияб тӀабигӀаталъул заповедник гӀуцӀизе къарар.
2000 соналъул 26 декабрь: Ингушетиялъул Республикаялъул тахшагьаралда «Магас» абураб цӀар кьезе федералияб къанун.