КьучӀда гьумерде
Кавказалъул ирс

Жиндирго гьадеги. ГІагардул гьадеги. ГІумруялъул гьадеги.

Шималияб КавказЖанубияб Кавказ
ТӀадегӀан-гӀемерал мугӀрузул хӀор, хьухьалъул кӀкӀалаби ва тӀагӀадал кӀкӀварал ругел бакӀалда
← Киналниги халкъал

Шималияб Кавказ · Нохчийистан

Нохчийал

Нохчий

Нохчийал, нохчий: Шималиябгун-Бакъбаккул Кавказалъул халкъалъул тарих ва мацӀ, маданият, гӀадатал ва исламалъул къанагӀатго тӀибитӀи. ТӀокӀаб хронология ва материалазе регӀелал.
Регионал:ДагъистанНохчийистанГӀалгӀайия
Кезеной-Ам хӀоралъул мотивлъул пейзаж · иллюстрация

МацӀ

Нохчий мацӀ (нохчийн мотт)

Хъизан

Нахгун-Дагъистаналъул хъизан, нахгун гъалбацӀ

Къадар

1 674 854 Россиялда (2021 соналъул хъвай-хъвагӀай)

Тарих

Нохчий ва тарихияб ватӀан. Нохчий, жиндирго цӀар нохчий, ккола Шималиябгун-Бакъбаккул Кавказалъул аслиял халкъаздаса цо. Гьезул тарих бихьизабун буго Аргун, Сунжа ва Терек лъаралъул бассейназда ругел мугӀрузда, мугӀрул кӀалалда ва бакъвазда. МацӀ нах-дагъистаналъул хъизамалъул нахъияб гъалбагӀаралъулӀ кколеб; гӀалгӀайгун ва бацбиязгун мацӀалъул гӀагарлъи гьел халкъал цого ккола гьечӀо.
Аслуялъул биценалъиял датаби гьечӀого. Этникияб жамгӀат тарихалъул рахъалъ жергъеналъул жамгӀатаздаса лӀугьана. Археологиялъул культураби гьанжесеб халкъалъулӀ цоцазда рекъон рукӀине бегьуларо. Гьединлъидал бронзалъул гӀасруялъул батӀияб культуралъул лӀугьин дата гьанир «нохчий гьарун ругел дата» хӀисабалда хӀалтӀизабуларо. Аслуялъул биценалги тухумалъул сияхӀалги ккола культуралъул ракӀалде щвейлъун, амма гьел хъвай-хъвагӀайги археологиялъул шагьидалгун дандекквезе ккола.
ЖамгӀатал ва гӀагаралгун бугеб бухьен. МугӀрулъул ва бакъвазда ругел росуби экономикияб данделъигун ва гочаригун бухьеналда рукӀана. Тайпаби яги тейпаби абулел тухумалъул цолъиял территориялъул жамгӀатазгун цадахъ рукӀана. Гьезул гӀуцӀи хисизабун букӀана; тайпабиги тукхумги схема киналниги заманалъул хисичӀеб идараялъул система хӀисабалда рикӀкӀине бегьуларо. Лаудаевасул XIX гӀасруялъул материал гьеб заманаялъул шагьидлъун лъикӀаб буго.
XVIII гӀасруялъул ахир ва XIX гӀасру. Шайх Мансурил телъел, гьелдаса хадуб нохчий жамгӀатаз Шамилил имаматалда гӀахьаллъи империялъул цебетӀейдухъ кьер-кьвайгун исламиял институтазда кӀодо гьабигун цадахъ гьабуна. Ракъ гьабулаго росаби хваразе кьуна ва гӀадамал гочана. Ислам тӀадегӀанай гьел телъелаздаса цебе байбихьана; ракъул тарихалъ гьаб бергьаялъул процесс тӀубараб баян кьоларо.
Совет автономия. 1922 соналъул 30 ноябралда Чечен автономиялъулаб область гІуцІана. 1934 соналъ гьеб Ингуш автономиялъулаб областялда цадахъ гьабуна. Гьал хиса-басиял административиял институтазул историялде гьарула, халкъалъул кІицІиялде гурони. Архивалъулаб идараялъул документалияб тІехьалъул къотІи гьабизе бегьула гьанир ругел гІумру ва автономиялъул гІуцІи бихьизе.
Депортация ва тІадвессей. 1944 соналъул февралалда совет хІукуматалъ квербакъулаго чеченал ва ингушал гІемерисел Казахъистаналде ва Къиргъизиялде гочарана. ТІолго халкъалъулаб репрессиялъ лъималазде, херлъиялъе ва фронталъул гІадамазул хъизамазде щвана. Нух, гьава-бакъ, унти ва спецпоселениязул режималъ гІемерал гІадамал чІвана. 1957 соналъ автономия букІинагІана, гьелъ тІадвессей байбихьана, гьеб чанго соналъ чІезана ва рукъалъулаб ва ракьалъулаб захІматазда цадахъ букІана.
XX гІасруялъул ахир ва диаспора. 1994–1996 соназул рагъал ва 1999 соналда байбихьараб цІияб ярагъалъулаб конфликт миргьун ругел гІадамазе чІвай, рукъал къваризари, квербакъулаго гочи ва маданиял багІарал тІагІинари. Цо-цо хъизамал регионалда ва Россиялда къватІире ругона. Жакъасеб чеченалъул тажриба гьелъул къоялъул гІумру, лъай-хъвай ва батІи-батІиял хъизаналъулаб ва диниял практикаялда гъорлъе бачІуна; гьеб рагъалъулаб историялде ялъуни цо «халкъалъул характер»-алде щвезе бегьуларо.

МацӀ

Чечен мацІ, нохчийн мотт, нахск-дагъистаниял хъизаналъул нахск гъалбагъалде гъорлъе уна. БитІараб гІагаралъи гьелда ингуш мацІалъгун буго; бацбий мацІги нахск мацІазде гъорлъе уна. Гьал цоцаздаса батІиял мацІал руго, цо жакъасеб литературияб мацІалъул диалектал гурони.
Литературияб норма гьоркьохъеб диалекталда бугеб. Гьоркьохъел ва территориялъулал батІалъиял цІунун руго, гьезда гъорлъ шароялъулаб, чеберлоялъулаб, итумкалиялъулаб ва аккиялъулаб; кистиялъулаб диалект Гуржиялъул Панкис кІкІалалда буго. Диалектазда гьоркьосел батІалъиял мацІалъулаб ирсалъул бутІа руго.
Хъвай-хъвагІаялъул гІадаталда гІараб графика хІалтІизабулаан; XIX гІасруялда кириллиял проектги гІуцІулаан. 1925–1938 соназда латиналъулаб асос хІалтІизабулаан, 1938 соналдаса жакъасеб кириллица бакІчІана. Чечен мацІ хъизамалда, литературалда, лъай-хъваялда ва массалъулаб информациялъул амалазда хІалтІизабула. КІимацІалъи ва диаспораялъул мацІал гьеб сураталда тІад жубала.

Иман ва диназул тарих

Исламалда цебе щварал ишарал. Этографаз гьабун букӀана тӀабигӀаталъул къуватал, мукъадас бакӀал ва ицал-адамал кӀодо гьари, гьакидал гӀаламалъул пикруби. Гьабун хъварал цӀаралда гьоркьор руго Дела, Села ва Тушоли. Гьаб магӀлумат щвана гӀемерисеб мех-мехалъ хъварал тӀахьаздалъул ва нахъиял гӀадатазул гӀунагӀилаб дарсидалъул къоно. Гьелъул кумекалдалъун кинабниги некӀсиял нохчиязул цо, хисичӀел ишаралъулаб система багӀунебизе кколаро. РекӀелъ хъварал шагьадатал цӀализе кколел. Б. К. Далгатил хӀалтӀи кӀочон буго, мисалалъе, 1891–1892 соназда мугӀрузулаб Ингушетиялде гьарурал сапаралда. НекӀсиял адабияталда «нохчи» абураб цӀар цо-цо мехалъ ингушалги батӀиял гурел, гъорлӀе бачӀунаан. Гьединлъидал гьес гьабун хъвараб ингушалъулаб къо ва яги мукъадас бакӀ баян гьабун гурел, нохчиязулаб абунизе бегьуларо. Жакъа гьел материал гьарун руго хъвараб бакӀалъул ва тарихияб терминологиялъул гӀунагӀилаб. МасихӀияб асар. Централияб Кавказалдаса, Аланиялдаса ва Гуржиялдаса гьарурал контактаз масихӀиял пикруби ва гӀадаталъулаб элементал бачӀунаан. Гьезул гьумер рихьизарун руго риваятазда ва ишаралъулаб лексикаялда. Цо-цо жамгӀатал масихӀиял гьари гьечӀого, кинабниги халкъ цо заманалда масихӀиял вукӀин гьабун чӀезабуларо. Машгьураб Тхаба-Ерды храм буго жакъасеб Ингушетиялда, НохчичӀинкъиялда гуро. Ислам тӀибитӀизабиялъул къагӀида. КӀудиял нухал рукӀана бусурман соседазгун, кӀочон Дагъистаналъгун бугел бухьенал: базар-сапар, лъай щвей, хутӀба ва росулаб жамгӀатазул контактал. ГӀалимзабаз батӀи-батӀиял датаби рицула цебесеб мех-мехазул. ГӀемерисеб тӀибитӀиялъул хӀакъалъулъ хӀалтӀабазда кӀочон бихьизарун руго XVI гӀасруялъул ахир ва XVII гӀасру, Термаол ва Берса-шайихӀил хӀалтӀи. Гьаб процесс цо рещтӀелъ гьабулароан ва хадубго мугӀрузул жамгӀатазда лӀугьана. Кинабниги нохчиял исламалде руссинарурал цо дата гӀелмияб кумекалдалъун чӀезабураб гьечӀо. XVIII гӀасру ва XIX гӀасруялъул тӀоцебесеб бащалъи. ШайихӀ Мансурил хутӀба ва имамат гӀуцӀи исламалъулаб жамгӀат ва шаригӀаталъулаб институтал къуватабизе кумек гьабуна. Гьаб букӀана байбихьун бугеб исламизациялъул цӀияб этап. БакӀалъулаб гӀадатал, адат ва ишаралъулаб къанун цоцазда гьоркьоб хӀалтӀи гьабизе ва цоцазда данде ккезе бегьулаан. Имаматалда жамгӀаталъул сиясияб гьаби автоматикго гьабун гьабизе бегьуларо щибаб гӀумру гьабулев чиясул жиндирго динчӀвай. Суннизм, мазгьаб ва суфизм. Нохчий динияб гӀадаталда шафигӀияб мазгьабалъул суннияб ислам тӀадегӀанабила. Мазгьаб ккола гьукуматалъулаб мактаб, накъшбандиялъ ва къадириялъ ккола исламалда жанир ругел суфиял вацал. Гьал магӀнаял рихьизарула динчӀваялъул батӀи-батӀиял даражаби. Вирд бихьизабула мугӀалимасул муридазул кьер; гьеб автоматикго тайпалъе гӀунтӀизабизе бегьуларо. Кунта-ХӀажи ва къадирия. Кунта-ХӀажи Кишиев паломничество гьабун хадуб къадирияб талималъул таркъабила; гьесул асар щибниги цӀакъго бихьулаан 1860-лел соназул байбихьуда. Гьесул хутбаялъ ахӀвал-хӀал гьабизе гьабулаан тӀадегӀанаби ва гьарай цебетӀеялъулӀан гӀодов чӀезаби. КӀудияб бакӀ кколаан коллективияб зикр, Аллагьасда ракӀалде щвей. МугӀалим вачӀун ва ссылкалде витӀун гьабуниги, муридазул жамагӀаталъул букӀин чӀезабичӀо. Гьесул гьавилел соналъул хӀакъалъулъ гӀелмияб адабияталда батӀи-батӀиял рикӀкӀенал рихьизарула. Совет заман ва цӀигьабизе. Дин тӀадегӀанабиялъул сиясаталъ гьаркьизабулаан рухӀаниязул ва диниял идаразул хӀалтӀи. Гьединлъидаго хъизамалдаса дин тӀадегӀанаби ва суфиял бухьенал цӀунун рукӀана, гьездаго цадахъ депортациялдаги. 1980-лел соназул ахиралдаса байбихьана гӀаркьалаб динияб цӀигьабизе. 1990-лел соназда тӀадегӀанабилаан динияб норма ва батӀи-батӀиял бусурбабазул мазгьабазул бухьеналъул хӀакъалъулъ гьаракь кьей. Гьал батӀалъиял батӀи-батӀиял халкъазул батӀалъиялъулӀан рихьизаризе бегьуларо. Жакъасеб иман. Ислам ккола цӀакъго кӀудияб бутӀа нохчий гӀемерисезул маданияб ва жамгӀияб гӀумруялъул. Намаз, рамазан магӀу, Ураза-байрам ва Курбан-байрам ккола бусурбабазул гӀадаталъул асос; суфиял жамагӀатазда цӀунун руго зикр ва мугӀалимазе кӀодолъи гьаби. Этникияб хӀисабалъ автоматикго гьабизе бегьуларо конкретияв чиясул гӀакъидаби. Этникияб хъвай-хъвагӀиялъулӀан бусурбабазул процент гьенир рихьизаруларо: гьеб динияб гӀадаталъул къимат гьабуларо.

Хал гьабулел магӀлуматал

МацӀ

  • Нохчий мацӀ нах-дагъистаналъул хъизамалъул нахъияб гъалбагӀаралъулӀ кколеб.
  • Гьанжесеб расмияб хъвай-хъвагӀай кириллицалда буго.

ТIибитIи ва рикIкIен

  • 2021 соналъ кьураб цензалда рекъон, Россиялда 1 674 854 нохчий рикӀкӀана. Гьаб ккола этникияб къадар, республикаялъул халкъалъул къадар гуреб.
  • Нохчий мацӀалъул кистинияб диалект Гуржиялъул Панкис хьуналда буго.

Маданият ва гIумру

  • ЧанахӀанкӀабиги кьолбол гьабураб чепалгаш материалияб гуреб ирсалъул регионалияб реестралде рачана.
  • Истанг ккола хьагьилаб ковёр; цо украшаялъул къагӀида ккола гьумерлъияб аппликация.

Тарих

  • 1944 соналъ нохчийги гӀалгӀайги депортация гьаби архивлъиял сводкаязда документация гьабураб буго.
  • 1957 соналъ автономия букӀинабизе гьабица гӀемералъго тӀадегӀаназе нух гьабун букӀана.

ТӀадгӀумруялъул хронология

  1. Юкъараб гІасру

    Жергиликтүү жамааттар жана диний байланыштар
    МугӀрул ва мугӀрул кӀалалъул халкъалъул тарих буго гӀагарал кавказалъулал жамгӀаталгун бухьараб. Гьанжесеб заманалъул этнонимал механикияб къагӀидаялдалъун киналго машгӀарал жамгӀатазда тӀад буссинаризе бегьуларо.

  2. Ислам тӀибитӀилалде цебе

    Местные верования
    ТӀабигӀаталъул нигӀматал, кӀодоял ва мукъадасал бакӀал кӀодори гьаби лъалеб буго хадусеб этнографиялъулаб хъвай-хъвагӀаяздаса. Гьезул машгӀараб хронология сон-соналде щвезегӀан тасдикъ гьабизе бегьуларо.

  3. Асарияб гӀасру ва гьанжесеб заманалъул цебесеб

    Христианские влияния
    Гуржиялгун ва цогидал христианал гӀагаралгун бухьарал хӀалбихьи гьабула диниял пикруязда. Кинабго халкъ цо заманалъул петӀи гьаби материалаз тасдикъ гьабуларо.

  4. XVI гӀасруялъул ахир ва XVII гӀасру

    Ваасыздар жана исламдын таралышы
    Исследованиязда бихьизабула Термаол ва Берса-шайхӀил хӀалтӀи. БатӀи-батӀиял жамгӀатал ислам тӀаса босизе гьабула кутакалда; цебесеб датаби гьанжеги бахӀс-гӀарзалъул темалъун руго.

  5. XVII–XVIII гІасрал

    Неодновременность исламизации
    Дагъистаналъул бухьарал, цӀалдо ва хӀикматал ислам кутакалъизабизе кумек гьабула. МугӀрул ва мугӀрул кӀалалъул жамгӀатаз гьаб нух батӀи-батӀиял заманазда тӀубала.

  6. 1785 сон

    Шайх Мансурил выступление
    Ушурмал проповедь лӀугьана диниял талаби ва Россиялъул цебетӀей кквезе гьабулеб къеркьей цоцазда бухьараб къвакӀиялъул кьучӀлъун.

  7. 1785–1791 сонал

    КъвакӀи Нухчистаналъул гӀорхъабаздаса тӀаде къватӀибе бачӀана
    Мансурил хӀалтӀиялъул масштаб тӀолго Шималияб Кавказалда букӀана. Гьаб этап нохчиязул кинабго исламияб тарихалъул байбихьилъун босизе бегьуларо.

  8. XIX гӀасруялъул тӀоцебесеб бащалъи

    Накшбандийская традиция
    Суфиялъулал бухьарал диниял сетал кутакалъизарула. Накшбандия буго исламалда жаниб букӀараб вацӀалъи, батӀияб дин гурони.

  9. 1830–1850-е годы

    Чечен жамааттары жана имамат
    Шамилил имамат шаригӀаталъул институтаздалъул асар тӀибитӀизабизе кӀвекӀараб букӀана. Гьелъул жиндирго гӀадаталгун ва батӀи-батӀиял жамгӀаталгун бухьарал захӀматал рукӀана.

  10. 1850-е годы

    Кунта-ХӀажил проповедь байбихьи
    Къадириялъулаб талималъул тӀибитӀи гьабула устараз ва гьесул васиятчагӀаз. Гьелда жаниб кӀудияб бакӀ ккола рухӀияб дисциплиналъе ва коллективияб зикрулъе.

  11. 1859 сон

    Имамат букӀараб заман ахирлъи
    Шамилил квещай имаматалъул рагъ бакътӀерхьул-бакъбаккул Кавказалда лӀугьана. Гьаб ккола киналниги кавказалъулал рагъал лӀугьунеб дата гурони ва чечен миллат лӀугьунеб дата гурони.

  12. 1861 сон

    Кунта-ХӀажил хутба байбихьи
    Устар вачӀиналдаса хадуб къадариял жамагӀатал хехго тӀибитӀана. Гьесул рагъ чӀезе ахӀи цогидаб букӀана имаматалъул цебесеб рагъулаб-сиясаталъулаб программалдаса.

  13. 1860-ел сонал

    Устаралъул ссылка ва жамагӀатазул гӀумру
    Кунта-ХӀажил кквей ва ссылка гьесул гӀелму тӀадегӀанакьей чӀчӀвазе кьолеб букӀинчӀо. Гьесул васиятчагӀи жамагӀаталъулаб гьигӀатал ва зикр цӀунана.

  14. 1862 сон

    Кириллицалъул хъвай-хъвагӀай проект
    ГӀараб графикалда цадахъ чечен мацӀ кириллицалда хъваялъул проекттал цебетӀулел рукӀана. Жакъасеб алфавит хадуб лӀугьана.

  15. 1872 сон

    Умалат Лаудаевасул «Чечен тухум»
    Чечен авторлъул тарихалъул ва этографиялъул хӀакъалъулъ цебесеб хӀалтӀул цо бакӀалъул басмаялда лӀугьана. Гьенир ругел риваятал документалиял датабаздаса батӀалъизе ккола.

  16. 1891–1892 сонал

    Далгаталъул гӀурулъулаб хӀалтӀи
    ИгӀтикъадалъул ва гӀадаталъул хъваял кӀвар бугеб материаллъун лӀугьана. ГӀурулъулаб хӀалтӀул кӀудияб бутӀа гӀингушалъул гьоркьоб гьабуна, гьаб текст хӀалтӀизабулаго гьаб ритӀухъе босизе ккола.

  17. 30 ноябр 1922 сон

    Чечен автономиялъулаб область гӀуцӀи
    РСФСР-алъул гъоркь автономиялъулаб область гӀуцӀана. Архивалъулаб тӀомалъул басма гьелъул гӀуцӀиялъул ва жамгӀияталъул гӀумруялъул документал басмаялда лӀугьана.

  18. 1925 сон

    Латин графикалде вачӀин
    Латин алфавит чечен хъвай-хъвагӀаялъул аслъун лӀугьана мацӀалъулаб сиясаталъул хадусеб этапалда.

  19. 1934 сон

    Автономиял областӀал цохьизари
    Чечен ва ГӀингущ автономиялъулал областал цоцазда гъоркь гьаруна. Гьаб административияб процессалъ батӀи-батӀиял этникиял идентичностал нахъе гьаруларо.

  20. 1936 сон

    Чечен-ГӀингущ АССР
    Цоцазда гъоркь гьабураб автономиялъе автономиялъулаб республикалъул статус щвана. Совет модернизациялда цадахъ сиясаталъулал репрессиял рукӀана.

  21. 1930-ел сонал

    Динлъулаб гӀумруялъе къаркъалаби
    ИгӀтикъадалъул дугъаб сиясат духовенствоялде, лъай кьейиялде ва жамагӀаталъулал муассасабазде тӀад кколеб букӀана. Иман тӀадегӀанакьей тӀубанго чӀчӀвазе кьолеб букӀинчӀо.

  22. 1938 сон

    Жакъасеб кириллияб аслу
    Чечен хъвай-хъвагӀай кириллицалде буссинабуна, гьеб жакъасеб официалияб хъвай-хъвагӀаялъул аслъун лӀугьана.

  23. 1940 сон

    Ансамблалъул тӀоцебесеб гастролалъулаб сапар
    Чечен-ГӀалгӀайиял къавмалъиялъул ва кьурдулъиялъул ансамбль Москвае ва цогидал шагьаразда рекъараб. Сценикияб искусство фольклорияб ирс рихьизаризе цӀияб къагӀидалъун лӀугьана.

  24. 1941–1945 сонал

    Чеченалъул рагъда гӀахьаллъи
    Чеченал ГӀарацгун армиялда хӀалтӀана. Сталинградалъул рагъдалъул цӀар арал гӀахьалчагӀаздаса цояв, Ханпаша Нурадилов, Совет Союзалъул БахӀарчилъун лӀугьана.

  25. 1944 соналъул 23 феврал

    Депортациялъул байбихьи
    НКВД чеченал ва гӀалгӀай гьаризе байбихьана. Этникияб репрессия гӀадамазде, гьездаго буюрухъ гьечӀого, тӀибитӀана.

  26. 1944–1956 сонал

    Спецпоселениялда гӀумру
    Хъизанал Казахъистаналда ва Хъиргъистаналда къануналда гъоркь рокъор рукӀана. ГӀагарал чагӀи ва миллияб рокъо кьватиялъул хӀакъалъулъ коллективияб ракӀалде щвейулъул бетӀерлъияб темалъун лӀугьана.

  27. 1956 сон

    Спецпоселениялъул къанунал босизе
    Спецпоселениялъул режим биххизе гьабиялдаго киналниги ихтиярал тухдун къватӀире ва мукъсанаб тӀадегӀанасе щвезе кколароан.

  28. 1957 соналъул 9 январ

    Автономия кӀочен гьаби
    Чечен-ГӀалгӀай АССР тухдун къватӀибе бахъиялъ гӀемераб къадар тӀадегӀанасе щвезе къанунияб асос гьабуна. Реалабго гочиялъул тӀадегӀанасе щвей дагь-дагьккун лӀугьана.

  29. 1950-гӀазул ахир ва 1960-гӀал

    ТӀадегӀанасе щвей ва маданияб гӀумру
    Хъизанал ва росаби тухдун къватӀире рахъана, адабият, лъай-хъвай ва сцена цебетӀана. Депортациялъул асар гӀелмиял тухумазда гӀумруялъул тажрибаялда тӀад букӀана.

  30. 1972 сон

    Абузар Айдамирович историкияб проза
    Гьесул роман тухдун къватӀибе бахъиялъ мадугьал заманалъул адабиятияб рикӀкӀеналъул кӀудияб бакӀ кквеана. Музеялъул материалаз хъвадарухъанасул творчество гӀадамалъул ракӀалде щвейгун бухьуна.

  31. 1980-абилел соназул ахир ва 1990-абилел соназул байбихьи

    Ачык диний жандануу
    ГӀадамалъул динияб лъай-хъвай ва жамгӀаталъул иш гӀуцӀун байбихьана. Советалъул диналъе кьучӀ лъеялъул бакӀалда гӀемерал диниял мухъаздаса гӀуцӀараб гӀуцӀи лӀугьана.

  32. 1994–1996 сонал

    ТӀоцебесеб чеченалъул рагъ
    Рагъул ишаз гӀадамалъул ихтияразде гӀемерал талатӀизариял, гӀумру гьечӀел чагӀи чӀвай ва хӀалтӀи-хӀучч гьаби цадахъ букӀана.

  33. 1999 соналдаса байбихьун

    ЦӀияб конфликт ва гӀадамал гочиялъул
    Рагъ цӀидасан байбихьиялъ гӀадамал гӀемераб къадар гочана; УВКБ ООНалъ гьанирго чӀарав хъизаназул хӀал букӀараб документация гьабуна.

  34. 2000-лел сонал

    Тухдун къватӀибе бахъи ва хъизаналъул ракӀалде щвей
    Шагьаралъул ва маданияб инфраструктуралъул тухдун къватӀибе бахъи рагъазул асаргун цадахъ букӀана. Хъизаналъул ракӀалде щвей ва диаспораялъул тажриба гӀадамалъул тарихалъул бутӀалъун ккола.

  35. 2021 сон

    Россиялда хъвай-хъвагӀай рикӀкӀен
    2021 соналъ тІубазабураб ВПН-2020-алъ Россиялда 1 674 854 нохчи вукІаниги бихьизабуна. Гьаб НохчийчІа бугеб халкъалъул къадар гуро ва дунялалдаго бугеб миллаталъул къадарги гуро.

  36. 2026 сон

    ЧІаголъараб маданияталъул ирс бихьизаби
    Регионалияб реестралъ чепалгаш гьабиялъул, истанг ва дечиг-пондар гьабиялъул технологиял басмаялда рахъула. Реестралде бачунеб къо традиция лъугьараб къо гуро.

Квен

  • Гьижиг-галнаш

    Бигьараб гьан букIунеб гьабула гьабураб квеналъул галнашгун, бульонгун ва чеснокгун. Галнашазул формаби ва квеналъул гIуцIи хъизамазда гьоркьоб батIа батIиял руго; цохIо тIабигIияб рецепт гьечIо.

  • Чепалгаш

    ТIасиял гохIарал чатIарал, чIагIараб квеналъул гъотIигун, цо-цо мехалъ гIурччинаб пергун. Гьез гIодор гьабула бакъвараб табазда ва нахъа хIанчIиги лъола. Кваранаб гъотIи хингалшазул гъотIигун батIалъизабизе ккола.

  • Хингалш

    ТIасиял чатIарал кваранаб гъотIигун. Рокъоб гьарурал вариантал батIа батIиял руго гьуинлъиялъ, формаялъ ва гьабиялъул къагIидаялъ; гьаб букIуна гIумруялъул кулинарияб гIадаталъул цо бутIа.

  • ГьоцIиги ва ботIичIаголъиялъул квенги

    Гьанги ва гьабураб квенги батIалъизарун, къоялъул квеналда гьоцIиялъул продуктал, кьурул ва сезоналъул ботIичIаголъи ккола. Багъаралъул квеналъул киналго тарихиял рижаби рихьизаруларо.

ГӀадатал ва гӀамалал

  • Нохчалла

    Гьаб гIужалъ цоцазда рекъон руго гIазатлъиялъул, живго рагIиялъе жавоблъиялъул, сабруялъул ва цогидазда гьоркьоб хIурматалъул пикруби. Гьеб рихьизарула этикияб идеаллъун; гьаб букIунаро цохIо хъвараб къанун ва гьечIо кинавго чиясул гIамал рихьизарулеб.

  • ГIунаралъул хIурмат ва кIудиязда гьоркьоб хIурмат

    Этикеталда гъорлъ уна гIунаралъе гIайиб гьечIолъи ва наслубазда гьоркьоб рагIи-гьаракь гьабизе кколеб тартиб. ГIамалалъул формаби хъизамалда ва хIалалда рекъон батIа батIиял руго. Тарихиял гIадатазул суратал рихьизарулаго, гьанжесеб гIумруялъул тIабигIиял къагIидабаздаса батIалъизаризе ккола.

  • Тайп ва жамгIиялъул гIуцIи

    Тайпалъул гъорлъичIаголъиялъ наслуялъул сияхI ва кьибилалъул ракIалдаса бачIараб гIакълу цIунизе кумек гьабула. Территориялъул жамгIият, тухумалъул гьижазаби ва гьанжесеб хъизан гьезда гьоркьоб батIалъи буго, цоцазда хIалтIизаризе бегьуларо.

  • ГIадат, динияб къанун ва рекъезаби

    ГIадат ва шаригIат тарихалда жаниб цоцазда гьоркьоб хIалтIулаан. КIудиял ва диниял авторитетазда гьоркьоб васитлъи гьабулаан конфликтал рекъезаризе. Къисас-къисас тIаде буссинаби гьабизе ккола тарихияб институтлъун, гьанжесез чеченазе тIабигIияб къанунлъун гуреб.

РетӀел

XIX гIасруялъул ахир ва XX гIасруялъул байбихьудалъул музейалъул гIуцIаби рихьизарула бихьиназул ретIел бешметгун, черкескагун, рачелгун, тIагъургун ва башлыкгун. Черкескаялъул тIамачIалда бугеб газарницаби байбихьудалъ заряд-хIасил цIунизе хIалтIизарулаан. Гьал элементал Кавказалъул цогидал халкъазда гьоркьобги тIибитIула; гьездаго чеченалъул ругоян рихьизаризе бегьуларо.
Бергьаназул праздник костюмалда гьоркьоб букӀана халатаб платье, бетӀералъул кӀал, ва украшениял; музейалъул описаниязда гӀабали абураб цӀар дандчӀвала. ГӀуцӀи ва хьаглъи заманаялда, гӀумруялда, багӀараб гьаваялда ва ретӀелъул мурадалдаса лӀугьана. Сценикияб костюм киналниги заманазда рукӀарал къо-моцӀалъул ретӀелалъул бокьичӀого копиялъун гьечӀо.
КӀудияб буртина бусеналдаса цӀуна ва нухда тӀад кӀалъайлъун хӀалтӀизабула. Гьеб гьабизе гьабила кӀудияб хӀалтӀи гьабизе кколеб кӀудияб хӀайваналъул кӀал. Музеялъул гӀадаталда гьаб пишадулъ руччабазул кӀудияб роль бихьизабула.

Миллияб ретӀел

Нохчий гӀадатияб ретӀелъ, XIX гӀасруН. К. Зейдлиц (Commons-алъул баяназда рекъон) · CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
Бихьиназул ретӀел: черкескаги папахагиН. К. Зейдлиц (Commons-алъул баяназда рекъон) · CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/ · гьабго сураталъул бутӀа
ЧӀужугӀаданалъул ретӀел, рачел ва бетӀералъул кверчӀелН. К. Зейдлиц (Commons-алъул баяназда рекъон) · CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/ · гьабго сураталъул бутӀа

Кьурдул

  • Социалияб ва бергьеналъулаб кьурдулъей

    Нохчиязул гӀадаталда руго жуба-жубай, коллективияб ва цоявго кьурдулъей формаби. Бергьеналда кьурдулъей ккола гьоркьоблъи ва этикеталъул бихьизаби. «Лезгинка» абураб гӀаммаб цӀар киналниги жергъелалъулал хаслъаби бихьизабуларо ва цохӀого кьурдулъей букӀин гьаб бихьизабуларо.

  • Халкъияб гӀадат ва сцена

    Сценикиял ансамблаз фольклор концерталъул хӀалтӀизабиялъе хиса-баси гьабула. «Вайнах» ансамблалъул тарих гьинаялъул, инструменталияб музыкалъул ва хореографиялъул гьоркьоблъи бихьизабула; гьелъул тӀоцебесеб гастролияб сапар 1940 соналъ лӀугьана.

Музыка

Вокалияб ирс гьоркьоб ккола багъариял-эпикиял илли кучӀдул ва лирикиял кучӀдул. Инструменталиял макъамал рагӀизе гьаризе яги кьурдулъеялда цадахъ хӀалтӀизаризе рес буго. Инструментазул лӀугьиналъул хӀакъалъулъ бицунел легендаби ккола фольклор, документалияб хроника гурони.
Дечиг-пондар ккола гьабизе кколеб хьаглъияб кӀал букӀараб традициялаб хьухь-хӀалтӀизабулеб инструмент; реестралда лъазабула лъабго хьухь букӀараб вариант. ЦӀунула исполнителияб практика гурони, гьединго кӀал, грифа ва резонаториял деталазул гьабизе кколеб технологияги.
Музыкалияб маданият цохӀого инструменталдаса борчӀуларо: музеялъул материалаз зурна, свирелал, тӀадеккулел ва смычокиял инструментал рицула. Гьезул гӀуцӀи ва таралулъи хиса-баси гьабула. Богослужебияб зикр тӀоцебесеб иццалъ религиознияб практикаялъун бичӀчӀизе ккола, гьелъ гьаракь, ритм ва хӀаракат хӀалтӀизабуле батиланиги.

Пишаби

  • Истанг

    ГӀадатияб тӀамах тӀогьил ковёр цо рангаяб яги гьабилалъул аппликациялъ украшениялъул букӀине бегьула. Гьабилалъулъ хӀалтӀи ва тӀамах тӀогьил гьаби; гьарурал жал рукъалъулъ ва рукъалъул ишараялда хӀалтӀизарулаан. Реестралда технология ва гьелъул гьанжесеб заманалъул тӀадегӀанав гьарурал гьалмаязда рехсола.

  • Металл ва цӀцӀцӀцӀцӀ

    Музеялъул коллекциязда ярагъ, гӀажаибал, цӀцӀцӀцӀцӀалъул гӀагӀазаби ва инструментал цӀунула. Гьал жал гӀагарал гӀадамазда гьабизе бегьула гьарурал гьунар ва материал батӀи-батӀиял гьарурал гьалмаязда бихьизабула. Художествияб орнамент конкретниял датабиги гьарурал жалазда лъазабизе ккола.

  • ГӀадамал гьабулеб гьари

    Рукъалъул ва цӀунулъул башняби, склепал ва къуватаб гьарурал росаби гӀодоблъиялъул ирсалъул кӀудияб бутӀа ккола. Датировка гьабизе конкретнияб памятникалъул лъай ккола; киналго башняби цо гӀасруялде рихьизаризе бегьуларо.

РакӀалъул бакӀал

  • Аргунь ущелье

    ГӀодоблъиялъул Нохчистаналъул тарихияб ландшафт башнябиги гьарурал росабиги ва гамачӀалъул гьарурал памятникалги цадахъ. Гьаб бакӀ батӀи-батӀиял жумгьурияталъул гьарурал гьалмаязда гӀадамалъул ракӀалда цӀунула, цо заманалъ гьарурал цо жо гуро.

  • Ушкалой башняби

    Аргунь ущельеялъул гамачӀалъул рельефалда жанир гьарурал кӀиго башня. Гьезул бакӀ цӀунулъул архитектуралъул тӀабигӀаталъул гьарурал гьалмаязда цадахъ бугеб хӀалбихьи бихьизабула.

  • Абузар Айдамировасул литературияб-мемориалияб музей

    Мескеты росулъ бугеб музей гӀалимчиясул гӀумруялъул ва творчествоялъул цадахъ буго. Гьанир халкъалъул тарих литературалдалъун, гӀадамалъул жалаздалъун ва гӀадамалъул ракӀалда цӀунурал гьалмаяздалъун бихьизабула, гӀарзалъул памятниказдалъун гурони.

ЦӀарал

Бихьиназул

  • Ваха (нохчий)
  • Дукхаваха (нохчий)
  • Дика (нохчий)
  • Канта (нохчий)
  • Алхазур (нохчий)
  • Куьра (нохчий)
  • Мартаг (нохчий; багьадур)
  • Бехо (нохчий; боярав)

ЧӀужуязул

  • Яха (нохчий)
  • Яхийта (нохчий)
  • Деши (нохчий)
  • Дети (нохчий)
  • Зезаг (нохчий)
  • Седа (нохчий)
  • Кхокха (нохчий)
  • Лаина (нохчий)

ГӀадамал ва культуралъул ракӀалда рекъон чӀезаби

  • Шайх Мансур, Ушурма

    Диндалъул вагӀазчи ва XVIII гӀасруялъул ахиралъул гьаракьалъул бетӀер. Гьесул хӀалтӀи исламизациялъул ва империялъул тӀадегӀанав гьабиялъул тарихалъул бутӀа ккола.

  • Кунта-ХӀажи Кишиев

    РухӀанияб мугӀалим, нохчиязда гьоркьоб къадарияб тарикъат таратизе кӀудияб роль хвараб. РАН-алъул энциклопедиялда гьесул талималъул ва ссылкалдаса хадуб гьесул гӀумруялъул батӀи-батӀиял гьалмаязда рехсола.

  • Ханпаша Нурадилов

    Нохчи, Къавул армиялъул пулемётчик, Совет Союзалъул Герой, Сталинград гӀурулъул рагъазда гӀахьалчи. Гьесул ракӀалда цӀунула музейлъул экспозициязда ва учреждениязда цӀаралда.

  • МахӀмуд Эсамбаев, 1924–2000

    Танцовщик ва хореограф, СССР-алъул халкъияб артист. Гьесул дунялалъул халкъазда гьоркьоб танцаздалъул программа Кавказалдаса рикӀкӀад гӀемерал бакӀазда машгьур гьабула.

  • Абузар Айдамиров

    Нохчий хъвадарухъан, халкъалъул ракӀалде щвеялда рекъон тарихиял прозалиял хӀалтӀабазул автор. Гьесул творчествоялда багъиш гьабун батула батӀияб литературияб-мемориалияб музей.

Медиа

Фотогалерея

Кезеной-Ам хӀоралъул мотивлъул пейзаж · иллюстрацияХудожествияб иллюстрация

Иллюстрацияби порталалъе гьарурал руго ва документалиял суратал гьечӀо.