Нохчийистан

Чечня буго Шималияб Кавказалда, Терекалъул аргӀазда ва КӀудияб Кавказалъул мугӀрузул расалъазда гьоркьоб. Гьелъул тарихалъ цолъизарула некӀсиял росуял, сангӀатазул комплексал, чечен мацӀалъул ва адабияталъул гӀадатал, Грозныйил цебетӀей, депортациялъул ва рагӀабазул тажриба. Гьанжесеб республикаялда гъорлъ руго шагьарал, аргӀалъулал росаби ва мугӀрузул росаби.

ТӀадегӀан-гӀемерал мугӀрузул хӀор, хьухьалъул кӀкӀалаби ва тӀагӀадал кӀкӀварал ругел бакӀалда — Кезеной-Ам хӀоралъул мотивлъул пейзаж · иллюстрация · Художествияб иллюстрация

1,58 млн

гІадамал 2025 соналъул 1 январалда, Росстатал гІуцІараб къимат

16,2 аз.

квадратиял километрал, республикаялъул площадь

пачалихъиял мацІал: нохчийн ва гІурус

География кутакалда

Шагьарал, росаби ва районал

2026 соналдаса бахъун Нохчийчохь Республикаялъул муниципалияб гӀуцӀиялда гъорлъ руго 15 муниципалияб округ ва кӀиго шагьаралъул округ: Грозный ва Аргун. Карточкабазда батӀи-батӀиялъ гьезда рехсон руго шагьарал, росаби, станицаби ва поселкаби. Галанчож ва Чеберлой административиял районал рихьизарун руго муниципалиял округаздаса батӀиялъ.

Росдарал: 373
Территориял: 19

2026 соналъул 8 сентябралъул къоялъул гӀумру гьабун ругел бакӀазул сияхӀ. Цого цӀаралъул гьабун ругел бакӀал батӀи-батӀиял муниципалиял гӀуцӀабаздаса батӀи-батӀиялъ рихьизарун руго. Гьединго гъорлъ руго гӀумру гьабун гьечӀел гьитӀинал бакӀал; гьанир гьезда гӀумру гьабун ругезул къадар рехсоларо. Муниципалиял округазул цӀарал кьун руго 2026 соналдаса бахъун хӀалтӀулеб гӀуцӀиялда рекъон. Административиял районал ва муниципалиял округал батӀи-батӀиял руго.

Шагьаралъул округГрозныйЦентр: Грозный

Шагьаралъул округАргунЦентр: Аргун

Муниципалияб округАчхой-Мартан муниципалияб округЦентр: Ачхой-Мартан

Муниципалияб округВедана муниципалияб округЦентр: Ведено росу

Муниципалияб округГрозный муниципалияб округЦентр: Толстой-Юрт росу

Муниципалияб округГудермес муниципалияб округЦентр: Гудермес

Муниципалияб округИтум-Кали муниципалияб округЦентр: Итум-Кали росу

Муниципалияб округКурчалой муниципалияб округЦентр: Курчалой

Муниципалияб округНадтеречни муниципалияб округЦентр: Знаменски росу

Муниципалияб округНаур муниципалияб округЦентр: Наурски

Муниципалияб округНожай-Юрт муниципалияб округЦентр: Ножай-Юрт росу

Муниципалияб округСерноводск муниципалияб округЦентр: Серноводски

Муниципалияб округУрус-Мартан муниципалияб округЦентр: Урус-Мартан

Муниципалияб округШали муниципалияб округЦентр: Шали

Муниципалияб округШарой муниципалияб округЦентр: Химой росу

Муниципалияб округШатой муниципалияб округЦентр: Шатой росу

Муниципалияб округШелковской муниципалияб округЦентр: Шелковская

Административияб районГаланчож район

Административияб районЧеберлой район

География ва халкъ

Чечен Республика Шималияб-Кавказалъул федералияб округалда буго. Гьелъул территориялда жанир гьитӀинаб ва мугӀрулъул цебесеб ракьал, гьединго КӀудияб Кавказалъул шималияб рагӀалъул мугӀрулъул рагӀаллъаби руго. Площадь 16,2 азарго км² буго. Тахшагьар Грозный Сунжалъул хӀоралда буго. Росстаталъул баяназда рекъон, Россиялъул Банкалъ кьурал, 2025 соналъул 1 январалъ халкъалъул къадар 1 576,6 азарго чи букӀана, яги 1,58 миллион сверун. Гьаб конкретияб къоялъе кьураб къимат буго; гьеб переписялдаса методалъ батӀа ккола. Республикалъул экономикаялда жанир строительство, базар, хӀалтӀизаби ва промышленность руго. Грозныйлъул нефталъул тарихияб машгьурлъи гьанжесеб хӀалтӀи-хӀасилалъул нефть бахъиялдасаги цохӀо гӀуцӀун букӀин бихьизабуларо.

Регионалъул халкъал

Нохчийал

Нохчий · 1 674 854 Россиялда (2021 соналъул хъвай-хъвагӀай)

Нохчий мацӀ (нохчийн мотт)

Къумукъал

Къумукълар · 565 830 Россиялда (2021 соналъул ценз)

Къумукъ мацӀ · къумукъ тил

Ногъаял

Ногъай · ногъайлар · Россиялда 109 042 (2021 соналъул ценз)

Ногъай мацӀ · ногай тили

ЖамагӀаталъул гӀадамал ва диаспора

Тейпал ва местные общества: Тарихиял тухумалъулал хурхенал ва росуалде гъорлъе унел руго нохчиязул жамгӀияб ракӀалда. Гьезул роль заманалъ хисана; республикаялъул гьанжесеб гӀумру текъулареб тухумалъулаб схемаялдалъун баян гьабизе бегьуларо.
Аккинская традиция: Аккиялъулаб, яги аухиялъулаб, диалект бищунго Дагъистаналда тӀибитӀун буго. Гьеб ккола нохчиязул гӀатӀидаб мацӀалъулаб пространствоялъул цо бутӀа, Чечнялъул административиял гӀорхъабаздаса къватӀибе бахунеб.
Кистинская традиция: Кистиялъулаб диалект Гуржиялъул Панкисиялъул тӀалъиялда тӀибитӀун буго. Кистиялъулал жамагӀатаз гьездаго гуржиялъул маданиятияб ва мацӀалъулаб мухьиталда гӀумру гьабизе гьабураб тажриба буго.

МацӀал

Нохчийн

Нохчийн мотт ккола нахско-дагестаниялъулаб мацӀалъулаб хъизаналъул нахиялъулаб группаялде. Гьанжесеб хъвай-хъвагӀай кириллицаялдалъун буго. Адабияб норма гӀуцӀана аргӀаналъулаб диалекталъул базалда; жергеялъулал диалектаз гьездаго хасиятал цӀунун руго.

ГІурус

ГӀурус мацӀ ккола пачалихъияб мацӀлъун нохчийн мацӀгун цадахъ. Республикаялъул Конституциялъул 10-абилеб макъалаялда гьаб статус кьуна кинниги мацӀазе.

Другие языки

Республикаялда къумукъ, ногъай ва цогидал мацӀалъулал гӀадатал руго. Хъизаналъул мацӀ ва гӀадамалъул этникияб принадлежность гӀумру гьабулеб бакӀалъул къуватаздалъун гурони бихьизабуларо. МацӀазул хӀукукъияб хӀал биччаби республикаялъул «Чеченская Республикаялда мацӀазул хӀакъалъулъ» законалъ регулирование гьабула.

Халкъ ва жамгӀатал

ТӀадегӀанасел карточказ халкъазе хӀакъалъулъ басмаялда бахъарал макъалабазде нух кьола. Гьезда бихьизабурал халкъалъул гӀаммаб къадар гьелъул таралъул географиялде буссуна ва Чечнялъул гӀадамазул къадаралда рекъечӀо. Халкъалъул гӀуцӀиялъул тарихиял хиса-басиял переписяздаса, архиваздаса ва миграциязул цӀех-рехелаздаса лъазарула. .

Нохчийал: Республикаялъул аслияб халкъ; порталалъул батӀияб макъала нохчиязул мацӀалъе, тарихалъе ва маданиял гӀадатазде багъула.
Русские и казачьи сообщества: Гьезул тарих Грозныйгун, промышленностьгун ва Терекалъул тӀалъиялъул росдалгун бухьараб буго. XX гӀасруялъул ахиралъул рагъал ва миграциял халкъалъул гӀуцӀи кӀудияб хиса-басиялъе ккезаруна.
Кумыки и ногайцы: Республикаялъул бакъбаккул-шимлиял ва шималиял тарихиял жамагӀатал. Гьаб халкъазул мацӀалъулал ареалал гӀагарал регионаздеги бахуна.
Ингуши и другие жители: Нохчи-гӀалгӀай автономиялъул гӀаммаб тарихалъ Чечня ва ГӀалгӀай мохк бухьинарула. Гьанжесеб республика батӀияб аслуялъул гӀадамазего рукълъун ккола.

Тарих

БетӀербахъи

Тексталъул борхалъи

100%

БетӀер 1 · Древность

Росдал бакӀал ва археологиялъулал маданиятал

Гьанжесеб Чечнялъул территориялда ругел археологиялъулал памятниказ Кавказалда гӀумру гьабиялъул кӀудияб тарих бихьизабула. 2025 соналъ РАН-алъул Археологиялъул институтал Искринское 1 росу хӀалтӀизабуна: бронзалъул эпохалъул бутӀаялда рукъзал ва металл гӀуцӀиялъул гьумер печгун, формабазгун ва цогидал металл гӀуцӀиялъул гьумерзабазгун цадахъ ратана. Ратарал жалаз некӀсиял гӀумру гьабулел гӀадамазул косарбахъиялъул ва къо-моцӀалъулаб гӀумруялъул хӀакъалъулъ магӀлумат кьола.

Сержень-Юрт кабргун ккола кобаниялъулаб маданияталъул бакъбаккул варианталде. БагӀараб материалбазда бихьизабун руго, мисалалъе, н. щ. X-VIII гӀасрабазул ратарал жал. Археологиялъулаб маданияталъ памятниказул ва жалазул цолъи бихьизабула; гьеб автоматикияб къагӀидаялда гьанжесеб халкъалде гӀуцӀизе бегьуларо. ; .

Гьумер 1 гӀуцӀун 1бетӀералда 1

Тарихияб очерк археологиял басмаяздаса, архивлъиял документаздаса ва цӀех-рехелаздаса гӀуцӀун буго. Депортация ва ярагъалъул конфликтал жиндирго батӀиял бутӀабазде рикьун руго; хвасарлъиялъул къадаралъул рагӀаби, гьелъие рекъезабурал баянал гьечӀел, кьун гьечӀо.

ТӀабигӀат ва хӀукуматал

Аргун тӀогь тӀабигӀатиял ландшафтал ва тарихиял росаби цолъизарула. Минаралъул комплексал мугӀрулъул жамгӀатазул гӀумруялъгун, нухалъгун ва цӀуниялъгун буссуна. Ушкалой минарал Чанты-Аргуналъул рагӀалда, гамачӀалъул кӀодолъ гъоркь руго; гьезул бакӀ мугӀрулъул Чечнялъул бищун лъалел суратазде буссуна. ; Чечен Республикалъул музей: Аргун тӀогьалъул минарал. Кезеной-Ам хӀор мугӀрулъул тӀадегӀан, Чечня ва Дагъистан гьоркьоб буго. Гьелъул рагӀалъул кӀкӀалал ва мугӀрулъул кӀкӀал жиндирго тӀабигӀатияб ландшафтлъун ккола. ХӀор кьибилаздего буссуна, гьединлъидал гьеб цохӀо чечен яги цохӀо дагъистанияб объектлъун бихьизаби гӀатӀид гьечӀолъи ккола. МугӀрулъул архитектурал хӀукуматал бан гьабиялъул заманалъ, цӀуниялъул даражаялъ ва реставрациялъул къадаралъ батӀа ккола. Документалиял фотографиял ва гӀелмиял суратлъаби гьезда батӀалъи бихьизе бегьула.

Дин-мазгьабалъул ирс

Чеченалъул дин-мазгьабалъул гӀумруялда суннияб ислам кӀудияб бакӀ ккола. Регионалъул тарихалъие суфиял гӀадатал ва рухӀаниял устӀаразул муридзабазул цолъизариял кӀудиял ккола. Гьелдаго цадахъ, Кунта-Хьажи Кишиевил мазгьаб кадирияб вацӀалъулгун буссуна. Дж. И. Месхидзел энциклопедиялияб макъалаялда Кунта-Хьажил биография, гьесул мазгьаб таркъаби ва XIX гӀасруялъул тарихияб хӀал бицуна. Дин-мазгьабалъул тарихалда жанир батӀи-батӀиял таркъаби ва этапал руго; республикалъул гьанжесев гӀадамасул жиндирго игӀтикъад цохӀо этникияб сипаталъ бихьизабуларо.

РетӀел, хӀунарлъи ва музыка

Музейалъул материалаз тӀубалеб буго тӀажул производствоялъул, ретӀелъул ва къоялъул предметазда тӀад хабар. Буртина букӀана гъеж тӀажул кӀилищ, жинца цӀодор, цӀад ва гьури лъазе кьолеб. Гьеб гьаби букӀана захӀматалъул пиша ва гьелъул хӀажалъулаан тӀаж кӀвари, гьеб бицунеб ва гьабизе кӀолеб. Нохчийн музыкалияб маданияталда гъорлӀе уна кечӀазул гӀадатал, инструменталияб музыка ва динияб кечӀ. Музеялъул цӀехезда рехсолел руго хӀарпалъул, цӀулалъул ва тӀасиял инструментал. ХӀукуматалъул хъвай-хъваязда рехсолел руго конкретиял исполнителял; гьезул аслу ва хъвай-хъваялъул заман лъикӀаб буго материалалда бичӀчӀизе. ; . Тарихияб ретӀел ва фольклор бицунел руго бакӀалъул ва заманалъул баяналгун. Жакъасеб Нохчийчохь тӀабигӀаталъул ирс буго шагьаралъул маданияталъул, адабияталъул ва профессионалияб искусствоялъул цӀадахъ.

ТӀагӀел ва тӀагӀел-лъикӀлъи

ТӀагӀелалъул гӀадаталъул системаялда цолъула гьанкӀутӀи, гьани, лъим ва хурдул. ЦӀар арал тӀагӀелазда гьоркьор руго жижиг-галнаш, гьани галнашазда ва бульоналда цадахъ, ва гьитӀинаб кӀуцалъул чагӀар. ТӀагӀел-квеналъул гӀуцӀи бусеналъул заманаялда, хъизаналъул ва магӀишаталъул багӀараб гӀумруялдаса лӀугьана. Б. Б.-А. Абдулвахабовалъул цӀех-рех гьабуна XIX гӀасруялда ва XX гӀасруялъул байбихьуда нохчиязул тӀагӀел-квеналда. Гьелда рехсон руго гьездаго ва гӀадамалъул тӀагӀел-квенал, гьоболлъиялъул къагӀидаби ва тӀагӀел-квеналъул бухьинаби гӀагарал халкъазда цадахъ. Тарихиял сурат лъазабула жиндирго заманалда ва гьелъул магӀна гуро киналго гьанжесел хъизанал цого къагӀидабиги ритӀухъе гьаруларилан.

Медиа

Чечнялъул мугӀрулъул сурат

Кезеной-Ам хӀоралъул мотивгун бахъараб сурат буго ва конкретияб бакӀалъул документалияб фотографиялъун кколаро. Археологиял хӀалтӀабазул аслиял фотографиял ва архивлъиял суратал гъоркьасел линказдаса рагӀизе руго.

Музыкалиял суратал

ТӀадегӀанаби гьабурал гӀадаталъулаб музыкалъул хъвай-хъвагӀаял ↗Хъвай-хъвагӀаязул иццаз ва аслу рихьизарун тӀехь, гъорлъе чечен музыкаги бачӀун.

Гимн

Чечен Республикалъул пачалихъияб гимн

Нохчийн

РагӀаби: Х.-А. Кадыров. Музыка: У. Бексултанов. Чечен Республикалъул 2010 соналъул 28 июлалъул № 30-РЗ къанун, 2023 соналъул 12 марталъул хиса-басиязда цадахъ.

ТӀагӀинарурал текст ва гимналъул музыкалияб редакция къануналъул тӀадежубазда басмаялда бахъун руго. ТӀубараб редакция «Официалияб текст» абураб линкалдаса рагӀизе бегьула.

Хронология

ХӀадусал: 11 / 11

Н. э. щ. X-VIII гӀасраби: Сержень-Юрт хобалдаса кобан культураялъул батумрал, Россиялъул ГӀелмиял Академиялъул Археологиял институталъул цӀехезе гьарурал.
1785-1791: Шейх Мансурил телъел Шималияб Кавказалда.
1818: Сунжалда Грозная къала кьучӀ лъуни; Грозный шагьар цебетӀезаби.
1922 соналъул 30 ноябр: Чечен автономияб область гӀуцӀи.
1934: Чечен ва ингуш автономиял областял цолъизари.
1936: Цолъизарурал автономияб область Чечено-Ингуш АССР-лъун хисизаби.
1944 соналъул 23 феврал: Чеченал ва ингущал къуватабго депортация гьаризе байбихьи. 1944 соналда автономия биххизабуна.
1957 соналъул 9 январь: Чечено-Ингуш АССР букӀинегӀан багӀараб гьабиялъул амру; тӀадегӀанасе гӀундулъе талималъул къанун гьаби.
1994-1996: ТӀоцебесеб чечен рагъ; 1996 соналъул август моцӀалъул Хасавюрталъул рекъел.
1999: ЦӀияб рагъ байбихьи ва рекъел гьечӀел гӀадамал гӀемерго гочинари.
2003 соналъул 23 март: Чечен Республикалъул Конституция тӀагӀинаби.