КьучӀда гьумерде
Кавказалъул ирс

Жиндирго гьадеги. ГІагардул гьадеги. ГІумруялъул гьадеги.

Шималияб КавказЖанубияб Кавказ
Ногъай заказникалъул тӀагӀадаб херлъиялъулаб ландшафт гьитӀинаб херлъиги лъим бакӀалги бугеб, 2012 соналъул сурат
← Киналниги халкъал

Шималияб Кавказ · Дагъистан

Ногъаял

Ногъай · ногъайлар

Ногъаял: тӀалъиялъул Евразиялъул ирс, Ногъай Ордаялъул тарих, гӀумру гьаби, мацӀ ва маданият. Цебесе рижаби ва ислам тӀибитӀи, хьанафияб гӀадат, тӀокӀго хронология, адабият ва гӀелмиял материалал.
Регионал:ДагъистанНохчийистанКъарачай-Черкесия
Ногъай заказник. Сурат Mmdocent, 2012 · CC BY-SA 4.0

МацӀ

Ногъай мацӀ · ногай тили

Хъизан

Тюрк хъизан · къыпчак-ногъай кӀалъай

Къадар

Россиялда 109 042 (2021 соналъул ценз)

Тарих

Евразиялъул талалъул халкъ. Ногъайал ккола тюрк мацӀалъул халкъ, жалъул тарих бикьула Гьоркьохъеб Иделгун, Каспий ралъдал кӀияб рагӀалда, Кубань рагӀалда ва Шималияб Рагьараб ралъдал кӀияб рагӀалда. Жиндирго цӀар «ногъай», гӀемерлъулаб форма «ногъайлар». Жакъасеб халкъ Дагъистаналъул цо районалда гӀунтӀун гьечӀо.
АлтӀун Ордаялдаса Мангъыт юрталде. Халкъ гӀуцӀиялда гӀахьаллъана АлтӀун Ордаялъул гӀаламалъул батӀи-батӀиял тюрк ва монгол аслуялъул группаби. ЦӀар Ногъай темникгун рекӀун буго, амма Ногъай Орда ва жакъасеб халкъ гьесул жиндирго улуслъун гӀунтӀизе бегьуларо.
Эдиге ва пачалихъ гӀуцӀи. В. В. Трепавлов батӀалъула Эдиге, хӀакимлъиялъул тухумалъул уллубий, ва гьесул тухумалъул жиндирго пачалихъ гӀуцӀи. Яик тӀада бугеб Мангъыт юрт къокъаб заманалъ АлтӀун Ордаялдаса батӀа ккола. КӀудияб марказлъун Сарайчик вукӀана.
XV–XVI гӀасрабаздалъул Орда. Биял ва мирзал хӀакимлъи гьабулаан гӀурул жамагӀатазул цолъиязда. Ногъай пачалихъ дипломатиялда ва Москвагун, Къырымгун ва Гьоркьохъеб Азиялъул ханлъиязгун базаралда гӀахьаллъана. Гьелъул тарихалда гъорлӀ ругоан цолъиял, жанисел рагъал ва рукъзабазда гӀоло кьуркьен.
Бихьин ва цӀиял цолъиял. XVI гӀасруялъул къваригӀиял КӀудиял ва ГьитӀинал Ногъайал рикьиде ккезарула. XVII гӀасруялъул тӀоцебесеб лъабго бутӀаялда жаниб цебесеб пачалихъ биххьана. ГохӀалъиялъ Шималияб Кавказалда ва Рагьараб ралъдал кӀияб рагӀалда ногъай жамгӀатал кӀодолъизарула.
1783 соналъул балагь. ГохӀалъиялъул план ва Кубань тӀада ярагъалъул дугъи россиял аскараздалъул жаза тӀаде щвезабиялдалъун лӀугӀана. Октябра Керменчик бугеб бакӀалда ногъайазда кӀудияб хваразе тӀаде щвана; халкъалъул цо бутӀа Кубань тӀаде ва гӀусманиял улкабазде ана. Хварал чагӀазул къадар батӀи-батӀияб хӀисабалда буго.
XIX гӀасру ва диаспора. ЧӀчӀей гьаби гьабилаго ва батӀи-батӀиял улкабазда батӀи-батӀияб къагӀидаялъ ккана, хӀакимлъиялъул сиясаталъул, рукъзабаздалъул гьитӀинлъиялъул ва экономикиял хисабаздалъул асардулда гъоркь. XVIII гӀасруялъул ахиралдаса XX гӀасруялъул байбихьуде щвезегӀан гохӀалъиялъул толкъунгутӀиял ГӀусман империялъул ногъай жамгӀатал гӀуцӀана.
Совет XX гӀасру. Школалъул лъай-хъвай, цӀияб хъвай-хъвагӀи, коллективизация ва чӀчӀей гьабиялъул гӀумру хисана. Диниял институталъул кӀодолъи букӀана; гӀадамал ва гӀадатал хъизамалдаса хъваялъул къотӀи гӀемерисеб букӀинчӀо.
ТӀибитӀи ва къадар. 2021 соналъул 1 октябралдалъун хъвай-хъвагӀаялда рекъон, Россиялда 109 042 ногъай хӀисабалде босун буго. Дагъистаналда 36 944, Ставрополь крайалда 22 569, Къарачай-Черкесиялда 17 368, Чечнялда 2 819 чӀчӀун вукӀана. Гьаб ккола миллияб жиндирго чӀаралъул бихьизаби, мацӀалъ кӀалъалезул къадар гуро.

ТӀибитӀи ва жергейлъулал жамгӀатал

Чанго марказ расулъи. Дагъистан, Къарачай-Черкесия, Ставрополалъул край, Нохчистан ва Астраханьалъул область халкъалъул жакъасеб географиялде рачуна. Местниял жамагьатал гIумруялъул ногъай маданияталда жанир жидерго батIаллъи цIунула. Группаби ва тарихиял цIарал. Къараногъайал, кубаналъул ва кумалъул ногъайал, тарихиял цолъиял едисанцал, едишкулал ва джембойлуковцал гьез батIи-батIиял сипат-сураталъул даражазде ккола. Гьабизе бегьуларо гьаркьилаб тухум, диалект яги орда цого тип «къабила» гьабизе. Астраханьалъул группаби. Къарагашалъул, юрталъул ва цогидал рахъалъул батIаллъабаз жидерго тарих буго. Гьезда мацIалъул классификация ва этнияб жинцаго чIезаби батIа-батIаго рикIкIуна; цо переписисалъул гьаракь киналго классификациялъул суалал хIалтIизаризе бегьуларо. Россиялдаса нахъа ругел жамагьатал. Турциялда ногъай диаспора чанго миграциялъул толкъун гIуцIун буго. Документалъул цо жакъасеб дуниялалъул къадар гьечIо; Россиялъул перепись диаспоралъул рикIкIеналъул бакIалда кколаро.

МацӀ

Ногъай мацӀ тюрк хъизаналъул къыпчак-ногъай кӀалъайде ккола. Гьеб къазакъ ва къаракъалпак мацӀазде мадугьаллъун буго, жиндирго адабияб норма ва бакӀалъулаб мацӀалъул хаслъаби цӀунун.
ГӀемерисеб батӀалъула къараногъай диалект, Къарачай-Черкесиялъул акъногъай диалект ва Ставропольялъул жиндирго ногъай диалект. Астрахань группабазул мацӀалъул формабазул статус батӀаго бицунеб буго; гьел цо цӀаралда гъоркь механикияб къагӀидаялъ цолъизаризе бегьуларо.
ГӀараб хъвай-хъвагӀиялдаса хадуб 1928 соналъ латин алфавит, 1938 соналъ кирилл алфавит бачана. 1950 соналъ жакъасеб алфавит къабул гьабуна. Хъвай-хъвагӀиялъул тарих тӀахьазгун, басмаялъгун ва магӀарул-лъаялъул гӀадамазул хӀалтӀигун бухьараб буго.
МацӀ предметлъун малъула, адабияталда, периодниял басмаязда, радио, телевидение ва театралда хӀалтӀизабула. Лъай ва хъизамалдаса хъвай регионазда рекъон батӀалъула; халкъалъул къадаралъул бихьизаби мацӀалъ кӀалъалезул къадаралда рекъечӀо.
1938 соналъул орфографиялъул къагӀидабазул мажмугӀ А. Джанибеков, М. Курманалиев, А. Ниязов ва Э. Джанибековаз гӀуцӀана. Библиографиялъул хъвай-хъвагӀиялъ цо басмаялъул авторлъи ва сон бакӀчӀезабизе бегьула.

Иман ва диназул тарих

Цебералъул ишанкъи ва материал. Исламалда цебесеб ирс мифаз, фольклораз, гIадатаз ва лексикаялдалъун цIехгезабула. Бащакъазаманалъул ва тIоцересел группабазул материал батIи-батIиял заманазда ругел гIадатал хисизариялъул къадар рихьизарула, гьеб сабаблъун цо хисичIеб «ногъаязул цебесеб дин» багьа гьабизе кIвечIо. Тенгри, зоб ва тIабигIаталъул къуватал. ГIадаталда Тенгри, бакъ, моцI ва тIабигIаталъул бакIазул рухIазул пикруби цIунун руго. Ислам тIибитIидаса хадуб цебесеб цIарал ва суратал цIияб мусулман мацIалда бичIчIи кьезе бегьула. Итнизаби ва гIайибал. Итнизабазул ракIалда рехсей ва машгьурал гIадамазул капарал гIумруялъул динкультураялда кIудияб бакI ккола. ЦIехгезаруларел гьединал гIадатал мусулман авлиягIазул пикрубазда кин дандчIварал ругел. Ислам кин бачIараб. Ногъаязул итнизабазул ислам тIибитIиялъул аслияб тарихияб контекст Алтын Ордалда ва степьалъул Гьоркьохъеб Азиялъул ва Идил-тIалъул шагьаразда гьоркьоб мусулман бухьеналгун бухьун буго. Гьеб ккола ГIарабиялъул Дагъистаналъул мугIрузде гIуцIарал походаздаса батIияб нух. Берке ва цебесеб мусулман бухьенал. Мусулман хIакимзаби ва жамгIатал Узбек ханасул заманалда цебе Джучил улусалда рукIана. XIII гIасруялда Берке ханас ислам тIибитIи гьебго заманалда киналго кочевникал тIибитIизари ва ногъай халкъалъул гIуцIи кколаро. Узбек ханасул заман. XIV гIасруялъул тIоцебесеб бащалъи, Узбек ханасул хIукуматалда рехсей, Дешт-и Кипчакалда ислам тIибитIиялъул кIудияб этап ккола. Дин тIибитIи хутIун буго вагIазалдалъун, сиясиял бухьеназдалъун ва жамгIатаздалъун. Эдиге ва хадусел наслаби. XIV–XV гIасаралъул гьоркьоб Эдиге мусулман дин гIумруялъул кумек гьабулаан. Ногъай Ордаялъул заманалда ислам гьелъул сиясияб ва культураяб дунялалъул кIудияб бутIа кколаан. Суннизм ва ханафит мазгьаб. Ногъаязул тарихияб къадар ккола суннияб исламалъул ханафит гьукуматалъул мактаб. Гьеб батIияб буго Дагъистаналъул цо-цо гIагарал халкъазул шафигIит мактабалдаса; гьездаса кIиялго суннизмалде ккола.Кочевниказул жамгIияталъул дин. Ярлыкапов рихьизарула: цIехгезаруласе гIадатиял гIумру гьабизе гьарурал формаби гьечIолъи дин гьечIолъиялъул шагьидлъи гьабизе кIвечIо. Мажгитал, муллаби, цIалдещвей, как ва хъизаналъул гIадатал батIи-батIиял бакIалъул шартIазда рукIана. Суфиялъул бухьенал. Энциклопедиялъул макъала йасавийа ва накъшбандийа гIадатал ва хадусел мусулман марказбазгун бухьенал цIехгезарула. Гьезул тIибитIи заманаялда ва группабазда рекъон хисизабулаан; гьеб киналго халкъалъе цо вацалъиялде бачIунаро. Мифологиялъул суратал. Фольклоралда албаслы, аздаа, пари ва цогидал персонажал рихьизарун руго. Гьезул хадусел суратал джинназул ва шайтIаналъул мусулман пикрубазгун дандчIвала. Фольклорияб сурат гьабсагIат гIумру гьабулев чиясдаса батIияб буго. ГIидал ва календарь. Ораза-байрам ва Курман-байрамгун цадахъ гIужаралъул Навруз лъалеб буго. Исламалъул гIидал моцIалъул календаралда рекъон руго, гIужаралъул гIидал бакъалъул соналъул циклгун бухьун буго. Гьеб ккола батIи-батIиял календариял гIадатал. Советалъул хIалбихьи. Мажгитал къватIире кквей ва динчиязул хIалбихьи цIалдещвей ва гIарадалъул гIамал хIалбихьизабулаан. Цо-цо гIадатал ва гIелму хъизаназда цIунун букIана. Ярлыкаповасул монография гьеб гIумру цIехгезабула цо мусулман культураялъул тарихлъун, батIи-батIиял гIамалалъул даражабигун. БецIизаби ва гьабсагIаталъул гIумру. 1980-ел соназул ахиралдаса байбихьун гIарадалъул дин гIамал ва ханафит ирс цIехгезаби байбихьана. Жакъа гIадатазда гьоркьоб кколарелъул даража ва тIадегIанав чиясул пикруби батIи-батIиял руго. 1990-ел соназул цIехгезаруласул хIалбихьи 2026 соналъул хисичIеб суратлъун хIалтIизабуларо.

Хал гьабулел магӀлуматал

МацӀ

  • Ногъай мацӀ тюрк хъизаналъул къыпчак-ногъай кӀалъайде ккола; регионалиял диалектаздалъун рикьула.

ТIибитIи ва рикIкIен

  • 2021 соналъул хъвай-хъвагӀаялда рекъон, Россиялда 109 042 ногъай ватила. Халкъалъул къадар ва мацӀалъул кӀалъалезул къадар батӀалъула.

Маданият ва гIумру

  • XX гӀасруялъул байбихьуда ногъай юртаялъул жагьру РЭМ 8762-15073 гьабураб кьурул, бусуналъул ва кӀадил хӀарщалъул.

Тарих

  • Ногъай исламияб гӀадаталъе хаслъула хьанафияб мазгьабалъул суннияб мазгьаб.

ТӀадгӀумруялъул хронология

  1. XIII гӀасру

    АлтӀун Ордаялъул гӀуцӀиялъул мухьит
    Джучил Улусалда ногъайцазул хадусеб гӀуцӀиялда гъорлъе унаан группаби цадахъ хӀалтӀула.

  2. XIII гӀасруялъул кӀиабилеб бащалъи

    Темник Ногъай
    Гьесул цӀаралда цадахъ этноним бухьун буго; гьеб хадусеб Ногъай Орда бикьиялда цадахъ цо гьечӀо.

  3. XIII гӀасру

    Узбекасул заманалдаса цебе Ислам
    Джучил Улусалъул исламиял бухьенал гочарулел гьоркьор массалъулаб къагӀидаялъ дин тӀибитӀизабиялдаса цебе цебетӀула.

  4. XIV гӀасруялъул тӀоцебесеб бащалъи

    Узбек ханасул заманалда исламизация
    Исламиял институтазул къуват гьаби тӀалъиялъул динияб тарихалъул мугьим этаплъун лӀугьуна.

  5. XIV гӀасруялъул ахир – XV гӀасруялъул байбихьи

    Эдиге ва Мангъит юрт
    Гьесул наслуялъул чагӀи Ногъай Ордаялъе бетӀерлъи гьабизе кколеб тухум кӀодор лӀугьуна.

  6. XV гӀасру

    Жиндирго Орда гӀуцӀи
    Мангъит юрт ахиралъул АлтӀун Ордаялъул сиясияб системаялдаса кӀодо-кӀодо батӀа лӀугьуна.

  7. XV–XVI гӀасарал

    Сарайчик ва тӀалъиялъулаб дипломатия
    Орда Поволжье, Кавказ ва Азиялъул бакьулъ политикиял ва базаралъулал бухьеналда гьоркьоб данде ккола.

  8. 1550-лел сонал

    Ракьалъул рагъал ва бикьи
    Политикияб кризисалъ КӀудиял ва ГьитӀинал Ногъаял ратӀа гьаризе кумек гьабула.

  9. 1557 сон

    ИсмагӀил ва Иван IV-асул шерть
    Трепавлов договоралъул хӀакъалъулъ бицуна хӀакимзабазул бетӀерго бухьеналъул контексталда, кинабниги ногъаял Россиялде гъорлъе кквей цо къоялъул дата гӀадин гьабун гурони.

  10. XVII гӀасруялъул тӀоцебесеб лъабабилеб

    Цебесеб хӀакимлъиялъул бикьи
    Миграциял ва политикиял хиса-басиял ногъайлъулал цолъиял хисизарула.

  11. XVII–XVIII гІасрал

    РагӀалъул ралъадалъул ва Кавказалъул ногъайлъулал жамгӀаял
    КочӀолъиялъул цӀиял шартӀал ва гӀагарал хӀакимлъабазгун бухьенал политикияб география хисизарула.

  12. 1783 соналъул 11 июн

    КочӀолъиялъул хӀакъалъулъ рагъулаб хатӀ-хӀал
    Суворовасул рапортаз Кубаналда ногъайлъулал жамгӀаязул гочи-бачиялъул контроль документалго гьабула.

  13. 1783 соналъул 1 сентябр

    Дон тӀада чӀейиялъул хӀакъалъулъ документ
    Архивалъул рапортаз гочизабиялъул политикаялъул цо эпизод рехсола.

  14. 1783 соналъул октябр

    Жазабиялъул кампания ва кӀудиял хвараздал
    Керменчикалда гӀагарда хӀалкъин ва хадуб гочи-бачи тарихалъул къваригӀунеб рахъалъул гӀурхъи лӀугьуна.

  15. 1783–1812 сонал

    ТӀадекӀанкӀвеялъул халат
    Пилипчукасул тадкъикъаталъ Буджакъалъул ва Закубаналъул ногъайлъулал жамгӀаял Россиялъул экспансиялъул шартӀазда рехсола.

  16. XVIII гӀасруялъул ахир – XIX гӀасру

    КӀодо-кӀодо чӀей
    КочӀолъиялъул тӀасабикьи ва бохсаралъулал реформаби батӀи-батӀиял жамгӀаязул гӀумруялъул къагӀида хисизарула.

  17. 1850–1860-лел сонал

    ГӀемераб эмиграция
    ГӀусманияб империялде миграциялъулал толкъинал рикӀкӀад ногъайлъулаб диаспора тӀадегӀана.

  18. 1879 сон

    А.-Х. Джанибековасул гьави
    МагӀрифатчи ва мацӀалъул тадкъикъатчиясул биография байбихьула.

  19. XIX гIасруялъул ахир

    Къараногъайлъулаб чӀужугӀаданалъул бетӀералъул кӀили
    Гьаб заманалде РЭМ 333-2 тӀагъур рикӀкӀуна.

  20. XX гІасрул байбихьи

    Гочизабулареб рукъалъул текстиль
    Музеялъул юртаялъул наличникалъ материалалъул ва декоративияб хӀалтӀиялъул хӀакъалъулъ баян цӀунула.

  21. 1912 сон

    МахӀмуд-Мектеб сураталда бачи
    А. Н. Самойлович гӀадамал, рукъзал ва мажгит сураталда бачула.

  22. 1920–1930-ел сонал

    ГӀумруялъул къагӀида хиси
    ЧӀей, школаялъул лъай кьей ва диниял институтазул къецей дун-дунеялъул гӀумру хисизарула.

  23. 1925 сон

    Суратал музеялде лъей
    Самойловичасул 1912 соналъул ногъайлъулал суратал музеялъул кӀватӀалде гъорлъе ккола.

  24. 1928 сон

    Латин хъвай
    ГӀараб хъваялъул бакӀалда цӀияб алфавит байбихьизабула.

  25. 1938 сон

    Кириллица ва орфография
    Кириллицалде вачӀин Орфографиялъулал къагӀидабазул Сводалъул басмаялда цадахъ ккола.

  26. 1948 сон

    Кадрия Темирбулатовалъул гьави
    Будущая шагӀирчӀужу Терекли-Мектебалда гьаюла.

  27. 1950 сон

    Гьанжесеб алфавиталъул тасдикъ
    М. А. Булгаровалъул докладалда цадахъ библиотекаялъул материал хъвай-хъвагӀаялъул цебетӀеялъул этап документалго гьабула.

  28. 1965 сон

    Кадриялъул тӀоцебесел басмаял
    ШагӀирчӀужуялъул кучӀдул «Степной маяк» газеталъул гьумеразда рехсола.

  29. 1970 сон

    «ГьотӀал рагӀалдаса байбихьула»
    Дагъистаналъул тӀапъалъул басмаялъул издательствалда Кадриялъул тӀоцебесеб тӀапъ гьабула гӀумумулаб мацӀалда.

  30. 1972 сон

    «Тропинка» тӀехь
    ТӀехь басмаялда бачула Къарачай-Черкес тӀапъалъул басмаялъул издательствалъ.

  31. 1975 сон

    «МоцӀалъул релълъен»
    Москваса Кадриялъул кучIдулъул тIехь бахъула гIурус мацIалде таржама гьабун.

  32. 1978 сон

    Кадриялъул гIумру тIубай
    ШагIиралъул творчество халкъалъул адабияталъул ракIалдаса рикIкIиналъул кIалъазе лъугьуна.

  33. 1980-абилел соназул ахир–1990-абилел сонал

    БахIараб дин кьучIалда гIумру гьабизе гьаби
    Жамагьатал институтал рахъула ва хьанафиялъул ирс цIунизе нухал бицунел руго.

  34. 2000-лел сонал

    Профессионалияб миллияб сцена
    Драмаялъул театралъ репертуар ва ногъай жамагьатазул гастролалъул бухьенал цебетIулел руго.

  35. 2014 сон

    Ногъай театралъул гастролал Татарстаналда
    Театралъ «Дун эбел гьаюла» абураб спектакль бахъула.

  36. 2015 сон

    Коньяса театралияб фестиваль
    Коллективалъ тюрк мацIаздаса театралъул гьоркьобгьаб фестивалдалда гIахьаллъула.

  37. 2021 сон

    Халкъалъул рикӀкӀен
    Россиялда 109 042 ногъай рикIкIун буго.

Квен

  • Гьан ва гьвел продуктал

    Гьвелъухъиялъ рационалъул мугьим бутӀа бихьизабулаан, амма гьеб гьан ва гьвелалдаса цохӀо букӀинчӀо. БакӀ, багьаналъул гьал ва гӀумру гьабизе тезе гьабиялъ продуктазул кӀватӀал хисизабулаан.

  • Бесбармак ва мучица гьарурал квенал

    Гьажиеваца бесбармак ва гьан ва мучица гьарурал цогидал квенал рицула. ЦӀарал, кквезе ва тӀаде щвазе кколел къагӀидаби бакӀалъулал группабазда гьоркьоб батӀалъулаан.

  • Къимус ва айран

    ТӀагӀалал гьвелалъул гьекъолел ва гьвел цӀцӀикьулел къагӀидаби гьвелъухъиялда ва продуктал цӀуниялда цадахъ ругоан. Гьезул гӀуцӀи букӀараб материалалда ва бакӀалъулаб практикаялда рекъон букӀунаан.

  • Къатлама ва баурсак

    Къада-къада мучи ва мучица гьарурал речӀчӀарал квенал байрамалъулаб столалда рехсола. ХӀалтӀиялъулаб материалазда гьел тӀохьлъулалъул байрамалда гьарурал къиматазда гьоркьор рихула.

  • Ногъай чай

    Чай гьоболлъи кквезе ва къоялъул квеналъе мугьим бутӀа лӀугьана. Тарихиялъулаб цӀех-рех гьабизе бихьизабула рационалъул батӀалъи ва квеналъулаб гӀадатал хисиял, кинабго халкъалъе цохӀо тӀасабищулареб рецепт гуреб.

ГӀадатал ва гӀамалал

  • Гьудуллъи

    Гьобол кквей ва цадахъ квен-тӀегӀ гьаби гьудуллъиялъул ва мадугьаллъиялъул бухьенал цӀунулаан. ГӀодов чӀезе ва къимат гьабизе кколел къагӀидаби гӀумруялда, мартабаялда ва сабабалда рекъон букӀунаан.

  • Тухум ва жамгӀат

    Тухумалъул бухьенал, тухумалъул цӀарал ва тамгъаби аслуялъул ракӀалдаса ккун ругоан. Гьезул тарихияб роль гочариялда ва административиял реформабазда цадахъ хисизабулаан.

  • Свадьба ва юрта

    Свадьбалъулаб гӀумру бакӀалда, текстилалда ва ретӀелъул гӀумруялъулаб батӀалъиялда цадахъ бухьун букӀана. Тарихияб свадьбалъулаб юрта жакъасеб сценикияб декорациялдаса батӀа гьабизе ккола.

  • Байрамал ва къец-къоцал

    ЖамгӀаталъулал байрамал кучӀдуз, хӀаялъулал къоцаз ва къец-къоцазда цадахъ ругоан. ГӀумруялъулал формабазда бакӀалъулал вариантал ругоан ва гӀумруялъул къагӀидаялда цадахъ хисизарулаан.

РетӀел

Бихьиназул комплексалда гьоркьор ругоан ретӀел, гьачи, бешмет, тӀадегӀан ретӀел, рачел ва бетӀералъулал ретӀелал. Ф. Ю. Каноковаца гьабизе бихьизабула гӀумруялъул заманалда ва бакӀалъулал группабазда гьоркьоб батӀалъи, гьезда гьоркьор тӀагӀалал тӀагьаял ва тюбетейкаял.
Къараногъайцазул чӀужугӀаданалъул тӀагьай РЭМ 333-2 XIX гӀасруялъул ахиралдаса байбихьун буго ва тӀагӀалалдаса, сукнодаса ва босун гьабураб. Гьеб ккола музейалъул конкретияб предмет; гьелдаса цогидал материалал гьечӀого кинабго чӀужугӀаданалъул ретӀел букӀине кколаро.
РетӀел цӀаразда гьарурал материалаз ва тӀаде щварал босазда цадахъ букӀана, гьелъ бихьизабулаан гӀумру, багьаналъул гьал ва мадугьалзабазда цадахъ бухьенал. Жакъасеб концерталъулаб ретӀел документазда рекъон гьабураб тарихияб комплекталдаса батӀа гьабизе ккола.

Кьурдул

  • Байрамалда кьурдулъей

    Кьурдулъеялъулал ва кучӀдулъулал формаби жамгӀаталъулал ва хъизаналъулал байрамазда гъорлъе унаан. Гьезул жакъасеб хӀалтӀизабиялъ гӀадатал цӀунула, гьебго заманалда гьел хисизарула.

  • Сценикияб цебетӀей

    Миллий театралъ драматургия, музыка ва гьаракь цадахъ гьарула. Гьелъул гастролалъулаб хӀалтӀи Дагъистаналъул, Ставрополалъул, Къарачай-Черкесиялъул ва цогидал гӀумру гьабулел бакӀазда ругел жамгӀатал цадахъ гьарула.

Музыка

Эдигеясда ва гьесул наслуялда тӀасан батӀиялъулаб эпос тюрк халкъазул гӀаммаб ногъай циклда гъорлъе уна. Гьелъул вариантаз тарихияб ракӀалдаса ккун цӀунула, амма гьел лӀугьунарел хӀадусабазул протоколал гурел.
КучӀдул, кучӀдул рицӀунел ва поэтикияб импровизация кӀалзул къагӀидаялъ тӀаде щвана. Фольклор кӀватӀулел ва магӀрифатчил хӀалтӀи гьеб ирс басмаялъулаб культураялде ва лъай-хъваялде гъорлъе бачине кумек гьабуна.
Жакъасеб сценаялъ миллий ва дунялалъулаб драматургиялдехун руго: Ногъай театралъул репертуаралда буго Р. Керейтовасул «Шора батыр» ва Мольерасул, Чеховасул, Лоркасул асарал.

Пишаби

  • КӀадал ва юрта

    КӀадал гочарулеб бакӀалъул жамалъи ва рукъалъулаб кӀачӀалъул материаллъун хӀалтӀизабулаан. Юртаялъул музейалъулаб жамал РЭМ 8762-15073 кӀадалдаса, хӀапалъулаб босун ва кӀадалъул хӀарщалдаса гӀуцӀун буго.

  • ХъацӀ, цӀцӀулал ва чуялъул кӀачӀал

    Къулкъаби гьвелъухъиялъе, гочариялъе ва гӀумруялъе хӀалтӀи гьабулаан: кӀачӀал, бакӀалъул деталял, хӀатаби ва кӀачӀал гьари. Рукъалъулаб производство базаралда цадахъ хӀалтӀулаан.

  • РетӀел ккун ва гьеб жами гьаби

    БетӀералъулал ретӀелал ва тӀадегӀан ретӀелал батӀи-батӀиял материалал ва къагӀидаби гьарулаан. Гьезул формаби бакӀалъулал гьалаз ва мадугьалзабазул къулкъабиялъулал гӀадатазда цадахъ хисизарулаан.

РакӀалъул бакӀал

  • Ногъай тӀалъи

    Каспий ралъдалъул рагӀалда ругел тӀалъаби гочариялъул тарихалда ва жакъасеб аулазда цадахъ бухьун руго. Мухъалда бихьизабула Дагъистаналъул Ногъай заказникалъул, гьоркьохъелгӀасруялъул гочарулеб бакӀалъул реконструкция гуреб.

  • Терекли-Мектеб

    Дагъистаналъул ногъайцазул культураялъулал марказбаздаса цояб, шагӀир Кадрия Темирбулатовалъул ватӀан. Гьебго заманалда халкъалъул тарих гьелдаса битӀабго батӀияб территориялде бачӀуна.

  • Сарайчик

    Ногъай Ордаялъул тарихияб марказ Урал гӀурулъ, жакъасеб Къазахъистаналда. Гьеб Шималияб Кавказалдаса къватӀиб бугеб халкъалъул гӀаммаб тӀалъиялъулаб тарихалда цадахъ бухьун буго.

  • Къарачай-Черкесиялъул ва Ставрополалъул аулал

    Жиндирго бакӀалъулал марказби гӀумру гьабизе, мацӀалъе ва культураялъулаб гӀумруялъе. Гьел цохӀо цо дагъистаналъулаб жамгӀаталъул тӀанчалъун рихьизаризе кколаро.

ЦIарал: жакъасеб хIалтIизабиялъул мисалал

Бихьиназул

  • Эдиге (ногъай, тюрк)
  • Айдар (ногъай, тюрк)
  • Айтуган (ногъай, тюрк)
  • Батыр (ногъай, тюрк)
  • Темир (ногъай, тюрк)
  • Токтар (ногъай, тюрк)
  • Алтай (ногъай, тюрк)

ЧӀужуязул

  • Алтынай (ногъай, тюрк)
  • Кумис (ногъай, тюрк)
  • Шолпан (ногъай, тюрк)
  • Карашаш (ногъай, тюрк)
  • Карлыгаш (ногъай, тюрк)
  • Юлдыз (ногъай, тюрк)
  • Тансылув (ногъай, тюрк)
  • Кунсылу (ногъай, тюрк)

ГӀадамал ва культуралъул ракӀалда рекъон чӀезаби

  • Эдиге

    Ахиралъул АлтӀун Ордаялъул сиясияб хӀалтӀухъан ва ногъай биязул тухумалъул аслу. Тарихияб биография батӀиял халкъазда лъазе бугеб батӀиялъулаб эпосалдаса батӀа гьабизе ккола.

  • А.-Х. Ш. Джанибеков (1879–1955)

    МагӀрифатчи ва жакъасеб ногъай хъвадарухъабазул культуралъул гӀуцӀулездаса цояв. Гьесул цӀар 1938 соналъул Орфографиялъулал къагӀидабазул Сводалъул гӀуцӀулезда гьоркьор буго.

  • Кадрия Темирбулатова (1948–1978)

    Ногъай шагӀир, Терекли-Мектебалда гьаюрай. Гьелъул поэзиялъ жиндирго хӀисси гӀумру ва ватӀан тӀалъиялъул сурат ва халкъалъул культураялъулаб ракӀалдаса ккун цадахъ гьарула.

Медиа

Фотогалерея

Ногъай заказник, Дагъистаналъул Ногъай район. Документалияб сурат Mmdocent, 24 июн 2012 соналъ · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0Mmdocent · CC BY-SA 4.0 · WebP-алде конверсия · CC BY-SA 4.0; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/; Mmdocent, 2012; converted to WebPФотография

Авторлъи ва лицензиял суратазда гъоркь хъваралда бихьизарун руго.