Къарачай-Черкесия

Къарачай-Черкесиялъ цолъизарула Шималияб Кавказалъул аргӀал, мугӀрул кӀалъаби ва гъваридал мугӀрузул расалъи. Гьанир руго Черкесск, Кубань ва Теберда расалъаби, Домбай, Архыз ва гьоркьохъел гӀасрабазул Аланиялъул хӀужарал. Къарачай, черкес, абазин, ногъай ва гӀурус маданияталъулал гӀадатал ккола республикаялъул гӀемерал халкъазул ирсалъул кӀудияб бутӀа.

Теберда районалъул хӀорал ва мугӀрул рохьазул мотивазда рекъон сурат. Гьаб ккола суратчиясул интерпретация, а · конкретияб хӀордул иллюстрация. · Художествияб иллюстрация

468,6 аз.

гІадамал 2025 соналъул 1 январалда, Россиялъул Банкалъул профилалда Росстаталъул гІага-шагар гьаби

14,3 аз.

квадратиял километрал, территориялъул гІага-шагар площадь

пачалихъиял мацӀал: абазазул, къарачайзул, ногъайзул, гӀурус ва черкес

География кутакалда

Шагьарал, росаби ва районал

Къарачай-Черкесия бикьун буго анцІго районалде. Черкесск ва Къарачайск батІаго ругел шагьаралъул округал гІуцІула; Теберда шагьар Къарачай шагьаралъул округалда гъорлъ уна.

Росдарал: 148
Территориял: 12

2026 соналъул 8 сентябралъул къоялъул чӀезабурал росдал бакӀазул сияхӀ. БатӀи-батӀиял муниципалиял гӀуцӀабазул цӀар цӀарал росдал бакӀал батӀи-батӀиялдасан рихьизарун руго. Гьенир гьединго гӀемерго гӀумру гьабун гьечӀел гьитӀинал росдал бакӀалги рачӀун руго; гьениб гӀадамазул къадар баян гьабун гьечӀо.

Шагьаралъул округЧеркесскЦентр: Черкесск

Шагьаралъул округКъарачайскЦентр: Къарачайск

РайонАбазазул районЦентр: Инжич-Чукун росу

РайонАдыге-Хабль районЦентр: Адыге-ХІабль росу

РайонЗеленчук районЦентр: Зеленчукская станица

РайонКъарачай районЦентр: Къарачайск

РайонГьитІинаб Къарачай районЦентр: Учкекен росу

РайонНогъай районЦентр: Эркен-Шахар посёлок

РайонПрикубань районЦентр: Кавказский росу

РайонУруп районЦентр: Преградная станица

РайонУсть-Джегута районЦентр: Усть-Джегута

РайонХабез районЦентр: Хьэбез росу

География ва халкъ

Къарачай-Черкесия КӀудияб Кавказалъул бакътӀерхьул рагӀаллъиязда ва гӀагарлъухъ ругел мугӀрузда цебетӀолеб бакӀалда буго. Гьелъул ландшафтазда гъорлъ руго тӀасабакӀал, рохьалъул расалъулал, хьунал ва кӀодолъиял. Кубань, Теберда ва КӀудияб Зеленчук ккола кӀвар бугел гӀоралъул расалъулал. Черкесск ккола республикаялъул тахшагьар. Росстаталъул гӀуцӀарал баяназда рекъон, Россиялъул Банкалъул профилалда, 2025 соналъул 1 январалда халкъалъул къадар 468,6 азарго чи букӀана. Территориялъул площадь гӀага-шагарго 14,3 азарго км² буго. Къиматалъул дата ва гӀуцӀи ритӀухъе ккола гьелъул гӀаркьалабигун цадахъ. ХӀайваналъул ва хурдулъул хӀалтӀи, жал гъорлъ ругел багӀалъул ва теплицаялъул хӀалтӀи, тӀаде жубала промышленносталда ва хӀалтӀи-къуллукъалъул сфераялда. Туризм ккола кӀвар бугеб цебетӀеялъул нух, амма гьелъул регионул экономика тӀубаларо.

Халкъазда хурхарал макъалаби

Адыгзаби (черкесзаби)

Адыгэ · БацӀцӀадал рикӀкӀеналъул категориял; гӀаммаб дунялалъулаб хӀасил гьечӀо

Адыгей ва къабарди-черкес

Ногъаял

Ногъай · ногъайлар · Россиялда 109 042 (2021 соналъул ценз)

Ногъай мацӀ · ногай тили

Халкъал ва маданияталъулал гӀадатал

Къарачайал: Тюрк мацӀалъул халкъ. Къарачай мацӀ ккола къарачай-балъкъар мацӀалъул регионалияб цӀарлъун; балъкъаргун маданияталъулаб бухьеналъул рекъел гьечӀо жиндирго цӀар цогидаб букӀине.
Черкесал: Адыг маданияталъул дунялалъул бутӀа, жиндирго цӀар «адыгэ» бугеб. Черкес адабияталъулаб гӀадатал бухьула кабардино-черкес мацӀалда.
Абазал: Абаз мацӀ ккола абхазо-адыг мацӀазде. Аслиял диалекталъулал гӀадатал ккола тапант ва ашхар; адабияталъулаб норма тапант диалектазда тӀад чӀчӀола.
Ногъаял: Тюрк мацӀалъул халкъ, жиндирго мацӀалъулаб ва фольклоралъулаб гӀадатал бугеб. ЖамагӀатал руго Къарачай-Черкесиялда ва цогидал регионазда.
ГІурусал ва цогидал гІадамал: Шагьариял, росарал ва казак жамагӀатал республикаялъул тарихалде гъорлӀе уна. Гьелъул халкъалъул къадар кӀигӀиналъул ункъо аслиял маданияталъулал гӀадатазда гӀунтӀун гьечӀо.

Щуго пачалихъияб мацӀ

Къарачай

Къарачай-балъкъар мацӀ ккола тюрк мацӀазул кыпчак тӀелалде. Къарачай-Черкесиялда хӀалтӀизабула «къарачай» абураб цӀар, Кабардино-Балкариялда «балъкъар». Диалекталъулал батӀалъиял ва цо-цо этникиял жиндирго цӀарал цадахъ руго гӀаммаб мацӀалъулаб гӀадаталда.

Черкес

Лингвистикаялда тӀаде щвараб цӀар ккола «кабардино-черкес мацӀ», абхазо-адыг хъизаналде кколеб. Черкес адабияталъулаб мацӀалъул варианталъул хӀалтӀи буго Къарачай-Черкесиялда, кабардин Къабардино-Балкариялда. Гьанжесеб хъвай-хъвагӀи кириллицалда тӀад чӀчӀола.

Абаз

Абаз мацӀ ккола абхазо-адыг хъизаналде ва абхаз мацӀалде мадугьаллъун буго. Адабияталъулаб норма тапант диалекталда тӀад чӀчӀола; ашхар гӀадаталъул жиндирго батӀалъиял руго. МацӀалъул гӀадамал руго республикаялдаги диаспораялдаги.

Ногъай

Ногъай мацӀ ккола тюрк мацӀазде ва хӀалтӀизабула Россиялъул цо-цо регионазда, гъорлӀе Къарачай-Черкесияги бащадаб. Гьелъул жиндирго адабияталъулаб норма, словарал ва фольклоралъулаб текстазул кӀватӀалал руго.

ГІурус мацІ ва пачалихъияб статус

Конституциялъул 11-абилеб макъалаялда щуго пачалихъияб мацӀ чӀезабула: абазазул, къарачайзул, ногъайзул, гӀурус ва черкесзул. ГӀурус мацӀ ккола миллаталъул гьоркьобӀун ва расмияб канцеляриялъул мацӀлъун.

Халкъ ва маданияб батӀиялъи

Макъалабазде ссанаял рихьизарула порталалъул гьабизе кколаял материалал, республикаялъул халкъазул тӀубараб сияхӀ гуро. КӀудиял жамгӀаялъул сияхӀ гьединго буго Конституциялъул преамбулаялда.

Къарачай, черкес, абазин, ногъай: Жиндирго мацӀалъулаб, адабияталъулаб ва тарихияб гӀадаталъул ккола жиндирго миллатал. Цо-цо мацӀал рукӀиналъул гӀагарлъи миллатал рукӀин тӀокӀлъи гьабизе кколаро.
ГІурусал ва казак жамгІатал: Станицабазул, шагьаразул, базаралъул ва хӀалтӀи-хӀасилалъул тарих ккола регионалъул гӀаммаб тарихалъул бутӀа.
Республикаялъул цогидал гІадамал: Къарачай-Черкесиялда гӀумру гьабула гӀемерал миллатазул вакилал. ГӀаммаб халкъалъул къадар ва миллияб гӀуцӀи переписялда рекъон батӀи-батӀиялъ гьабула.

Къарачай-Черкесиялъул тарих

БетӀербахъи

Тексталъул борхалъи

100%

БетӀер 1 · Юкъараб гІасру

Алания ва Гъоркьияб Архыз

КӀудияб Зеленчукалъул рагӀалда бугеб Гъоркьияб Архызалъул борохал ккола гьоркьохъел гӀасрабазул Аланиялъул бищун кӀвар бугел марказбаздаса цояблъун. Гьанир цӀунун руго лъабго христианияб храм ва шагьаралъул байбихьиялъул гьал. Археологиялъулаб цӀех-рех гьабула гӀуцӀарал росубазул система ва рагӀалзабазда гьоркьоб бугеб бухьен.

Гъоркьияб Архызалъул килисаялъулаб ва сиясияб марказлъун букӀараб рол, гьединго гьоркьохъел гӀасрабазул шагьаралъул цӀар гӀелмиял хӀалтӀабазда рехсана. И. А. Дружининаги В. Н. Чхаидзеги 2026 соналъ гьабураб цӀех-рехалъ гӀарабалъулаб материал археологиялъулаб баяназда рекъон гьабула. Аланиялъул археологиялъулаб памятникал автоматикияб къагӀидаялъ цо гьанжесеб миллаталъул гӀорхъабаздалъун яги гьелъулго тӀокӀлъиялъулаб ирсалъун рихьизаризе бегьуларо.

Гьумер 1 гӀуцӀун 1бетӀералда 1

ГӀелмиял ва архивиял материалазда рекъон тарихияб обзор. Асаралъул Алания, тарихиял жамгӀаял ва гьанжесеб республика гьезда гьоркьоб батӀи-батӀиял географиялъул ва хронологиялъул.

Гьоркьохъеб Архыз ва Сентиналъул гьатӀан

Гьоркьохъеб-Архызалъул комплекс гьоркьохъелгӀасралъул Аланиялъул христианалъул гьатӀанал ва шагьаралъул поселениялъул гьалмаял цӀунула. Гьелъул кӀвар цӀалула архитектуралдаса, археологиялъул бата-хӀисабалдаса ва хъварал материалаздаса. Шагьаралъул цӀар ва политикияб статус хӀакъалъулъ гьарурал пикруби ритӀухъе ккола гьебго цӀунун хутӀарал рукъзалгун батӀалъун. Сентиналъул гьатӀан буго Тебердалъул расалъулалда тӀадегӀан, Гьоркьохъеб Теберда абулеб аулалъул гӀагарлъухъ. ВШЭялъул цӀех-рехелалъул проект гьатӀаналъул архитектура, гӀагарлъухъ бугеб мавзолей ва раскопкаялъул хӀасилал рихьизарула. ГьатӀан ва гьелъул гӀурхъиялда ругел рукъзал цо-цо заманалда хӀалтӀизарун рукӀана ва хадуб цӀигьабун рукӀана. Аслиял планал, суратал ва гӀелмиял баянал кӀвар бугел руго гьатӀанал ва къадарал цӀалулалъе. Гьанжесеб реставрация, сураталъул реконструкция ва легендаби документалиял шагьгьадаздалъун хисаруларо.

Домбай, Архыз ва Тебердалъул миллияб парк

Домбай ва Архыз республикаялъул батӀи-батӀиял мегӀерал районал ккола. Тебердаялъул миллияб паркалда гъорлъе уна Къарачай, Зеленчук ва Урупа районазул бутӀал. Республикаялъул туристикиял объектазул киналго гьелъул гӀорхъабазда жанир рукӀичо. 2021 соналъул 16 август моцӀалъ Россиялъул Федерациялъул ХӀукуматалъул 1350 номергун къарар кьун буго Тебердаялъул пачалихъияб тӀабигӀаталъул биосфералъул заповедникалъул миллияб паркалде хисизабиялъул хӀакъалъулъ. Гьеб ккола хӀукукъияб статусалъул хиси, территориялъул цӀуниялъул тарихалъул байбихьи гурони. МегӀерал рохьал, цӀерлъиял, рагӀал ва хӀорал батӀи-батӀиял тӀабигӀаталъул комплексал гӀуцӀула. Паркалъул расмияб сайталда маршрутазул сурат-хӀалбихьи, сезоналъулаб гӀорхъи ва шапакъат гьабиялъул къагӀидаби бахъула. Гьезда цебе сапар гьабизе гьарула: мухӀканго бутӀаялъул батулаблъи хисизе бегьула.

Дин-мазгьабалъул ирс

Регионалъул динияб тарихалда гъорлъе уна гьоркьохъелгӀасриялъул христианлъи, жиндирго расмалъулаб гӀадатал ва исламалъул таркъин. Жакъа республикаялда букӀуна бусурбабил, православиялъул ва цогидал жамгӀатал. Этникияб гӀадамалъул хӀакъикъатго жиндирго иман бихьизабуларо. Аланиялъул храмал ккола гьоркьохъелгӀасриялъул тарихалъул хӀурматал. Гьезда жакъа музейалъулаб яги динияб хӀалтӀизаби ккола хӀурматазул гӀумруялъул батӀияб этап. Комплексалъул цӀехезе гьабулаго рикӀкӀуна хӀакъикъатго тӀоцебесеб архитектураги, цогидал хадусел хисиялги.

МацӀал, адабият ва музеял

Республикаялъул культурный гьаят цо чӀелгоялдаса цӀикӀкӀун буго. Культураялъул министерствоялъ къарачай, черкес, абазин, ногъай ва гӀурус театрал, гьединго филармония ва кьурдул коллективал рихьизарула. Гьадинал учрежденияз сценическаялъул кучӀдул, адабият ва исполнениялъул гӀадатал цебетӀезарула. М. О. Байчоравасул цӀаралда бугеб музей-заповедникалъ археологиял, историял ва этнографиял материалал цӀунула. Гьелъул филиалазда гъорлӀ просветитель ва художник Ислам Крымшамхаловул рукъ-музей, Хумараялъул городище ва рагъул историялъул мемориалиял объектал руго. Академиялъул цӀех-рехелаз къарачай, черкес, абазин ва ногъай халкъалъул культуралъул историкияб цебетӀей борцине гьабула. КӀалзулаб творчество, ретӀел ва хъизаналъул гӀадатал жиндирго бакӀалъул вариантал руго ва заманалъулъ хисизарула. Сценическаялъул постановкаялъ кинабниги историкияб гӀадат битӀунго такрар гьабуларо.

Квен ва гьоболлъи

Нилъ, гьан, картоф яги кьуридалъул хычинал, айран ва цогидал рахьдал продуктал къарачай халкъалъул квеналъул культураялда гъорлӀ руго. С. И. Аккиевасул цӀех-рехелъ байрамалъул ва гьоболалъул квен-тӀех, къачӀай гьабиялъул тартиб ва бетӀерасул рол борцине гьабула. Традициялъул рецептал заманалъ, бакӀалъ ва хъизаналъ батӀалъула. Гьоболлъиялъ мадугьалзабаз, тухумаз ва цогидал жамгӀатаздаса гӀадамазда гьоркьоб бугеб хӀалбихьи цӀунула. Гьоболалъе гьиммат, ракӀчӀвай ва рахъулалъул къагӀидаби кьучӀлъун рикӀкӀуна. Квен-тӀех цӀикӀкӀаравлъи жиндирго бакӀалдаса гьаб къагӀидаби хисаруларо. Кинабниги республикаялъул квен цо къарачай менюялдаса батӀаго батӀияб буго. Черкес, абазин, ногъай, гӀурус ва цогидал хъизаналъул гӀадатаз жиндирго квенал ва гӀадатал цӀунула ва къоялъул гӀумруялда гьоркьоб хӀалбихьи гьабула. ТӀолго хӀакъикъалъул цӀех-рехел гьабизе гьабизе ккола конкретиял халкъалъул этнографиялде вахӀшине.

ГӀелму: БТА ва РАТАН-600

Къарачай-Черкесиялда Россиялъул гІелмабазул академиялъул Специалияб астрофизикияб обсерватория хІалтІула. Гьеб гІуцІана 1966 соналъул 3 июналъ ва Ракъиналъул объектазул рагІалъулаб хІалбихьи гьабула. КІудиял инструментазда гъорлъ уна анлъго метралъул трюмалъул БТА оптикияб телескоп ва гІатІидалъул гІуцІараб антенналъул РАТАН-600 радиотелескоп. БТА буго Нижний Архыз районалъул тІадегІанаб гІелмияб майданалда, РАТАН-600 Зеленчукскиял станицаялда аскІоб. Гьаб кІиябго буго хІалтІулеб гІелмияб объект. Экскурсиялъул шартІал ракІалъулел хІалбихьабазда ва хІалтІул режималда рекъон руго; гьанжесеб хІужжаби обсерваториялъ басмаялда гьабула.

Медиа

Къарачай-Черкесиялъул мугӀрузул хӀорал ва рохьал

Тебердалъул районалъул хӀорал ва мугӀрузул рохьал рихьизарулеб сурат. Гьаб суратчилъул баяналъул интерпретация, · конкретияб хӀоралъул сурат гуро. ТӀабигӀаталъул ва тарихиял памятниказул аслиял суратал руго гӀелмиял, музеялъул ва тӀабигӀат цӀуниялъул материалазда.

Гимн

Къарачай-Черкес Республикаялъул Пачалихъияб гимн

ГІурус

Музыка Аслан Дауровасул, рагӀаби Юсуф Созаруковасул. Гимн тӀадегӀанасе гьабун буго Халкъияб Собраниялъул хӀукмуялдалъун 26 март 1998 соналъ; гимналъул къанун гъванщараб буго 9 апрел 1998 соналъ, № 410-XXII.

ТӀадегӀанасе гьабураб текст, ноталъул хъвай ва пачалихъияб гимналъул хӀакъалъулъ баянал руго къануналъул электронияб копиялда «Официальнияб текст» абураб ссанаялда.

Хронология

ХӀадусал: 16 / 16

Юкъараб гІасру: Гьоркьохъеб Архыз Аланиялъул церковниял ва политикиял марказбаздаса цо букІана.
1825: Жакъасеб Черкесскалда цебе букІараб Баталпашинскияб станица букІинаби.
1828: Хасаукиналъул рагъ ва Къарачай Россиялъул империялъул гъорлъе лъей.
1922 соналъул 12 январалъ: Къарачай-Черкес автономиял область гӀуцӀи.
26 апрел 1926: Цолъараб автономиял область административиялъул бикьиялъул хӀукму.
11 август 1942: Черкесскалда немцазул оккупация байбихьи.
17 январь 1943: Черкесск халкъалъул ракӀалде щвей.
12 октябр 1943: Къарачай автономиял область биххизабиялъул хӀукму.
2 ноябр 1943: Къарачай халкъалъул квералъ депортация байбихьи.
1957 соналъул 9 январь: Къарачай автономия букӀинегӀан ва тӀадегӀанасе тӀад къайиялъул хӀукму.
3 июн 1966: СССР-алъул ГӀелмабазул академиялъул Специалиял астрофизикиял обсерватория гӀуцӀи.
26 апрел 1991: РСФСР-алъул къануналъ репрессиялъе кквел халкъал реабилитация гьариялъул хӀакъалъулъ.
3 июль 1991: Автономиял область республикаялде свериялъул къанун.
5 март 1996: Къарачай-Черкес Республикаялъул Конституциялъул тӀадегӀанасе гьаби.
9 апрел 1998: Къарачай-Черкес Республикаялъул Пачалихъияб гимналъул къанун.
16 август 2021: Тебердалъул заповедник пачалихъияб паркалде свериялъул хӀукму.