КьучӀда гьумерде
Кавказалъул ирс

Жиндирго гьадеги. ГІагардул гьадеги. ГІумруялъул гьадеги.

Шималияб КавказЖанубияб Кавказ
Борхалъулал мугӀрулъул хьулал, чӀахӀил кьвагьаби ва карсталъул гъванщаби
← Киналниги халкъал

Шималияб Кавказ · Адыгея

Адыгзаби (черкесзаби)

Адыгэ

Адыгзаби, черкесзаби: адыгейзабазул, къабардизабазул ва шапсугзабазул тарих, мацӀал ва маданият. Тарихиял тухумал, диниял гӀадатал, Кавказалъул рагъ, диаспора ва тӀубараб хронология материалалгун.
Регионал:АдыгеяКъабарда-БалкъарКъарачай-Черкесия
Лагонак тӀалъи: тӀабигӀаталъул ландшафтазда рекъон сурат · иллюстрация

МацӀ

Адыгей ва къабарди-черкес

Хъизан

Абхаз-адыг хъизан, адыг гІаркьал

Къадар

БацӀцӀадал рикӀкӀеналъул категориял; гӀаммаб дунялалъулаб хӀасил гьечӀо

Тарих

ГІаммаб цІар ва гьанжесев заманаялъул цІарал. Адыгэ ккола адыгазул гІаммаб цІарлъун, гьел черкесазда гІадинги лъалел руго. Гьанжесев заманаялъул цІарал адыгеял, кабардиял, черкесал ва шапсугал руго цоцазда релълъарал, амма тІубазда релълъуларел идентичностлъул даражаби. 2022 соналъул академияб монографиялда гьел цоцазда цадахъ рикІкІуна. Гьаб гьумер ккола гІаммаб адыг жамгІиялъе, Адыгея Республикаялъул гІадамал гурони.
БакътІерхьул ва Бакъбаккул Черкесия. Шималияб-БакътІерхьул Кавказалъул тарихиял жамгІатал мацІалъ, базаралъ ва маданияталъ цоцазда релълъун руго, амма гьел гІемерго цохІо хІукуматлъун рукІинчо. Кабарда букІана адыг дунялалъул бакъбаккул рахъалъун; бакътІерхьул жамгІатазда гІумру гьабун руго жидерго сиясиял цолъиял. Тарихиял гІорхъаби гьанжесев заманаялъул республикабазде механически буссинаризе бегьуларо.
Тухумал ва жамгІияб гІуцІи. Абадзехал, бжедугал, шапсугал ва цогидал тІубалабаздал цІарал рикІкІуна тарихиял жамгІатал, цо тухум-насл гурони. Князазул мулкал ва жамгІатазул къуваталъул кІудияб роль бугел жамгІатал цадахъ рукІана. «Аристократиял» ва «демократиял» абурал шартІиял терминал гьанжесев демократиялда рехсоларо ва гьел тІубалабазда жанир бугел батІалъаби нахъехун тараро.
Миллат-цоцазда гьоркьосел хурхатал. XVI ва XVIII гІасаралъул дипломатиялъ адыг хІакимзаби Москва улкалда, Къырымгун ва Осман империягун релълъун руго. Цолъиял хисизарун руго; цо князасул рикІкІен цо заманаялъ адыг жамгІатазда гІаммаб хІукму гьабизе кколаро.
Рагъ ва къуватаз гьабураб гочи-ричи. XIX гІасруялъ Кавказалъул Россиялъул къачІи гьабизе гьабулаго, росаби хваразе кьун руго ва гІадамал нахъехун руго. Шималияб-БакътІерхьул Кавказалда рагъ лъугІи 1864 соналъ бухьараб буго Осман империялде гІемерал гІадамал гочи-ричи гьабигун, гІадамал хвеялъулъги ва ватІан теялъулъги. Гьал лъугьа-бахъинал гІадатияб бокьи-хвезел миграциялде буссинаризе бегьуларо.
Диаспора ва нахърилълъин. Адыг жамгІатал Турциялда ва Бакъбаккул Гьоркьохъеб ракьалда, хадуб цогидал улкабаздаги гІуцІана. Документаз бихьизабула XIX гІасруялъул ахиралда ва XX гІасруялъул байбихьудаго гочи-ричи гьабурал гІадамал Кавказалде нахърилълъине хІалбихьун рукІин, административиял къІарщалъабигун тІад ккун. Гьанир гІаммаб дунялалъул диаспораялъул гІадамазул цохІо божулаб рикІкІен кьоларо.
XX гІасру ва гьанжесев заман. Совет автономиял, школаялъул лъай-хъвай, адабият ва маданияталъул идараби жамгІияб гІумруялъул формаби хисизаруна. Жибго мацІ цІуниялъул бусурбаби гьанже ккола хъизамалда мацІалъул тІадкквей, школа ва рахъалъул гІорхъи, гьединго диаспораялда. Этникияб тІубалъи, гражданалъул статус, мацІ ва дин кквей батІа-батІаго рикІкІуна.

Тарихиял тухумал ва группаби

«Тухум» абураб рагӀул магӀна щиб кколеб? Тарихиял тӀехьазда адыгазул территориялъулал ва субэтникиял группаби гьедин абула. Гьезда гъорлъе унел, гьезул союзал ва цӀарал хисизарун рукӀана; тухум тухумалъул цӀар, къабила яги гьанжесеб республика гьечӀо. Материалазда группабазул къадар батӀи-батӀияб букӀуна, гьединлъидал цохӀо цо хӀисабалда рехсараб сияхӀалъул букӀине бегьулареблъун рикӀкӀуна. Абадзехал. КӀудиял бакътӀерхьул-адыг группабаздаса цояб; абадзех диалекталъул гӀадаталъул традиция цӀунун букӀана, гӀемерисеб диáспораялда. Бжедугал. БакътӀерхьул-адыг группа, Адыгеялда чӀчӀедаб диалекталъул традициягун. Шапсугал. Гьезда герлъи буго Рагьарал ралъдал рагӀалда ва Кубаньалъул рагӀалда. Шапсуг диалект Кавказалда цӀунун буго; гьанжесеб идентичност тарихияб сиясияб союзалдаса бащдал гьечӀо. Натухаял. КӀудияб бакътӀерхьул-адыг жамгӀат, тарихчагӀаз абадзехал ва шапсугал цадахъ бихьизабулеб. Темиргоял, яги чемгуял. Гьезул диалекталдаса бищунго адыгей литературияб мацӀалъул гӀуцӀи босараб. Бесленеял. Тарихиял адыг группабаздаса цояб; материалазда гьеб мадугьаллъулал цолъияздаса батӀаго рехсола. Къабардаял. Бакъбаккул-адыг жамгӀат, тарихияб Къабардаялда цадахъ. Гьанжесеб цӀар ва тарихиял сиясиял ракӀалъаби цоцазда рекъон гьечӀо. Хатукъаял, жанеял, мамхегал ва махошевал. Тарихиял сияхӀазда цоцаздаса батӀаго рехсола; жамгӀат къокъ гьабизе яги хисизабизе ккей гьелъул хъулухъалъул хӀакъалъулъ хъвай-хъвагӀай гьабизе кколаро. Егерухаял, адамиял, шегакал ва хакучал. Гьез бихьизабула щай низамиял сияхӀал анкьго цӀаралдаса гӀуцӀараб машгьураб схемаялдаса бащдал гӀатӀид рукӀине бегьулел. Группа бихьизабизе гьабулеб даражаялъул бакӀ заманалдаса ва авторгун рекъон букӀуна. Убыхаял: хассаб баян. Маданияталъул ва тарихиял рахъалъ адыгазда цадахъ чӀчӀед гъунки буго, амма гьезул жиндирго мацӀ букӀана. Гьел гӀемерал черкес сияхӀазда гъорлъе рахъиялъ гьеб жиндирго бакӀалъул хӀакъалъулъ бикьизе кколаро.

МацӀ

Адыгей ва кабардино-черкес ккола абхаз-адыг хъизаналъул адыг гІаркьалалъул гІага-шагар мацІал. Адыгей адабияб мацІ гІемерисеб темиргоев диалекталда тІад гІуцІун буго. Бжедуг ва шапсуг мацІал гьанжеги хІалтІизарула; абадзех мацІ тарихияб ракьалдаса гІемерисеб диаспораялда бихьизабула.
Кабардино-черкес мацІалъул жидерго адабияб норма ва хъвай-хъвагІаялъул тарих буго. Гьанжесев кириллица бахъана 1936 соналъ, адыгей мацІалъе 1938 соналъ. Гьелда цебе цогидал графикиял системаби хІалтІизарун руго, гьезда гъорлъ гІараб ва латин.
Убых мацІ батІаго мацІ букІана, гьединлъидаго гІемерисев убыхги адыг мацІазда лъазарун вукІана. Маданиятазул тарихияб гІагарлъи гьеб кабардин яги шапсуг диалекталде буссинабуларо. Лавровасул монографиялъул мацІалъул классификациялъул цебесеб терминологиялъул хІакъалъулъ гьеб хъвараб заман рикІкІине ккола.
МацІалъул носителязул рикІкІен ва этникияб рикІкІен ккола батІа-батІиял показателял. МацІалъул институталъул статистика гьанир ккола 2010 соналъул хъвай-хъвагІаялде.

Иман ва диназул тарих

БакӀалъулал ишараби. Дунялалъулал диназисул тӀибитӀилалде щвезегӀан тӀабигӀаталъул, магӀишаталъул ва жамгӀияталъул гӀумруялъулгун бухьарал бакӀалъулал культураби ва гӀадатал рукӀана. КӀудиял соназда жанир киналго группабазул цо хиса-басиялъул гуреб дин реконструированиялъе кьучӀ кьоларо хадусеб этнографиялъулаб хъвай-хъвагӀай. ГьоркьохъелгӀасназда христианство. Христианлъулаб бухьенал Рагьарал ралъадалъул кӀваралъ ва гӀагарал кавказалъулал марказбаздасан гӀуцӀулаан. Византиялъулаб, абхазалъулаб ва аланалъулаб асар, хадуб генуялъулал колониябазгун бухьенал батӀи-батӀиял заманазда ва батӀи-батӀиял территориязда букӀана. ГьариятӀулал институтазул тӀибитӀи бакӀалъулал гӀадатал тӀагъуралъун кколаро. ГӀадатазул цоцазда цагӀи. Цо заманаялъул сапарал гӀадамаз адыгазул жамгӀабазул иман батӀи-батӀиялъ хъвалел рукӀана. Гьалъ гьигӀбат гьабула дин тӀаса батӀи-батӀияб хӀал букӀиналъул ва бакӀалъулал пикруби христианлъулал ва бусурманлъулал практикаязгун цадахъ рукӀиналъул. Гьаб сурат лъабго ритӀухъ бутӀаялда гьабурал эпохабазул рекъон-рекъон хиса-басиялдаса захӀматаб буго. Исламалъул тӀибитӀиялъул нухзаби. ЦӀияб заманаялъул байбихьуда кӀудияб роль хӀалтӀулаан Кърималъул ханлъигун ва Османалъулаб империягун бухьенал, магӀарулал, базар-рекъен ва бакӀалъулал гӀадамазул бухьенал. Ислам ккун букӀана рекъон-рекъон: бетӀерасул сиясаталъулаб хӀукму гьабизе кколароан гьабизе кинабго росу цо заманаялъ бусурманлъизабилъе. XVIII ва XIX гӀасраби. Ислам батӀи-батӀиял къадаралда гъунжалаан. Кавказалъулаб рагъул заманаялда бусурманлъулал къагӀидабаз тӀадеги цолъизабулеб магӀна щвана. БакътӀерхьул жамгӀабазул ва Къабардаялъул дин тӀарих цо жалгъулаб къоялъул датагун бихьизабизе кколаро. Сунниялъулаб гӀадатал. Адыгазул аслияб тӀарихалъулаб исламлъулаб гӀадатал сунниялъулаб буго, гӀемерисеб ханафиялъулаб мазгьабалъул. Гьаб хасият автоматикияб къагӀидаялъ кинавго чиясде буссинабизе бегьуларо. Мажгитал, рухӀияб лъай ва хъизамалъулал гӀадатал дин тӀабигӀаталъул батӀи-батӀиял рахъал ккола. Хабзэ ва дин. Адыгэ хабзэ гӀадатал, гьунар-гьабизе кколел къагӀидаби, хӀурмат ва жамгӀияб гӀумруялъул къагӀидаби жанире ккола. Гьеб шаригӀатгун цо гьечӀо ва киназго адыгазул цо диналъул ритӀухъаб цӀар гьечӀо. ГӀелмияб адабияталда адыгагъэялъул этика ва гьелъул бихьизабиялъул этикеталъулал формабиги батӀа гьарула. Православиялъулал адыгал. Православиялъулал къабардиялъулал жамгӀабазул тӀарих бухьараб буго, гӀемерисеб, Моздокгун ва XVIII гӀасруялъул гочариялгун. Гьал жамгӀаби рукӀиналъ бихьизабула адыгазул идентичност цо динда гъоркь кколаро гьечӀолъи. Советлъулаб заман. Советлъулаб дин тӀагӀинабулеб сиясаталъ дин тӀабигӀаталъулал идараби ва гьариятӀулаб практика гӀодоре кьолаан. Хъизамалъулал ва бакӀалъулал гӀадатал цоцазда рекъонго хутӀулаан; дунявияб культура чанго кӀалъаялъул гӀумруялъул кӀудияб бутӀа лӀугьана. СССР биххидаса хадуб. Дин тӀабигӀаталъулаб хӀалтӀи ва иманалъул ва гӀадатазул бухьеналъул хӀакъалъулъ гьаракь кьей цӀидасан байбихьана. ГӀурусалъулал цӀех-рехелаз бусурманал, батӀи-батӀиял рахъалъул христианал ва дунявиял позицияби рихьизарула. Ахирисел соназул бакӀалъулал суалал киназго адыгазул ва диаспораялъул гьанжесеб статистикаялъун рихьизаруларо.

Хал гьабулел магӀлуматал

МацӀ

  • Адыгей ва кабардино-черкес ккола адыг гІаркьалалъул абхаз-адыг хъизаналде.
  • Адыгей кириллица бахъана 1938 соналъ; кабардино-черкес 1936 соналъ.

ТIибитIи ва рикIкIен

  • Адыг жамагІатал Кавказалда ва гьоркьохъеб диаспораялда гІумру гьабула. XIX гІасруялъул гочи-ричи гІемерисеб кІудияб къуваталъ гьабуна.

Маданият ва гIумру

  • Наследиялъул реестралда документация гьабула шичепщин гьаби ва циновкаби ролъу.

Тарих

  • Адыг тІубалабаздалъул тарихиял сияхІал заманаялъул ва батІалъиялъул принципалъул рахъалъ батІа-батІиял руго.
  • Кавказалъул рагъ БакътІерхьул-Шималияб Кавказалда 1864 соналъ лъугІана.

ТӀадгӀумруялъул хронология

  1. Юкъараб гІасру

    РагӀаллъул рагӀалда бугеб христианияб рахъи
    Клисаялъул таъсир батӀи-батӀиял гӀагарал марказбаздасан тӀибитӀулаан; бакӀалъулал гӀадатал цӀунун ругоан.

  2. XIII–XV гӀасраби

    Генуялъул колониялгун рахъи
    Католикиял миссиял рагӀаллъул рагӀалда христианияб бугеб рахъиялъул цо рахъалъун лӀугьана.

  3. XVI–XVIII гӀасраби

    БакътӀерхьул Черкесиялъул ва Кабардаялъул цолъиял
    Материалазда бихьизабула чанго территориялъулаб тайпа, батӀи-батӀиял формабаздалъун идара гьабулел.

  4. XVI гӀасру

    ГӀемерал рахъалъулаб дипломатия
    Адыгъалъул хӀакимзабазда гьоркьоб рахъи букӀана Москвагун, Кърымгун ва Османияб империягун.

  5. ЦӀияб заманалъул цебесеб

    Исламалъул гӀодобегӀан тӀибитӀи
    ХутӀба ва тӀадегӀанасеб рахъи диналъул мухӀит хисизабулаан, киналго жамгӀатал цо заманалъ исламалде руссинаруларелгун.

  6. XVIII гӀасру

    Кабардаялъул диналъул гӀумруялда хисиял
    Исламиял институтал къуватабизе лӀугьана; бакӀалъулал гӀадатал ва христианиял жамгӀатал цӀунун ругоан.

  7. 1763 сон

    Моздок къалъул гӀуцӀи
    Гьаб бакӀалда гӀуцӀана православияб кабардин переселенцазул тарих ва цӀияб гӀорхъабазул марказ.

  8. XVIII гІасрул ахир ва XIX гІасрул байбихьи

    ЖамгӀияб идараялъул батӀи-батӀиял формаби
    Князазул мулкал ва кӀудияб бакӀ ккола жамгӀатазда гьоркьоб данделъиялъул, гьелъул цебетӀеялъул нух батӀулаан.

  9. XIX гӀасруялъул тӀоцебесеб бащалъи

    Ногмов рикӀкӀенал ракӀалде щвезарула ва мацӀалъул цӀех-рех гьабула
    Гьаркьилаб хӀалтӀица жиндирго тарихалъул цӀех-рехелалъе цебесеб хъвай-хъвагӀай гӀуцӀана.

  10. XIX гІасру

    Кавказалъул рагъ
    Империялъул рагъулаб цебетӀейца адыг жамгӀаталъул гӀумру ва экономика хисизабулаан.

  11. 1858–1864 сонал

    Гьоркьоб кквеялъул тӀарамалъулаб этап
    Рагъ ва гӀадамал квербакъулаго гочинариялъ тарихияб ракьалда гӀадамал тӀаса рикӀкӀад гьаруна.

  12. 1861 сон

    «Адыг халкъалъул тарих» тӀубан бахъи
    Шора Ногмовил хӀалтӀи хвейидаса хадуб бахъана; редакциялъулаб жуба-жубаца цӀидасан бахъизаби рикӀкӀад руго.

  13. 1864 сон

    Шималиябгун-БакътӀерхьул Кавказалда рагъ лӀугьин
    ГӀемерал гӀадамал гочинари ва гӀадамал чӀвай тарихияб ракӀалде щвеялъул бетӀерлъулаб захӀматлъун лӀугьана.

  14. XIX гІасрул кІиабилеб бащалъи

    Ракьалдаса къватӀиб жамгӀатал гӀуцӀи
    Гочинарулал гӀадамал Усманиялъул империялда гӀумру гӀуцӀана; диаспораялъул чӀагӀарал марказал лӀугьана.

  15. XIX гІасрул ахир ва XX гІасрул байбихьи

    Кавказалде тӀадегӀанасеб гьаби гьаби
    Архивалъ гочинарулаз тӀадегӀанасеб гьаби гьабулаго гьарурал гьаракьал ва административиял къаркъалаби рихьизарула.

  16. 1891 сон

    Ногмовил хӀалтӀи цӀидасан бахъи
    Баяналгун ва биографиягун бахъараб тӀубан адыг тарихлъиялъул цебетӀей рихьизарула.

  17. 1910 сон

    Музеялъе циновкаби бакӀари
    А. А. Миллерил экспедициялъ Кубаналъул областьалъул росабаздаса гьарурал тӀагӀелал ракӀаруна.

  18. 1921–1922 сонал

    Кабардиялъул автономия гӀуцӀи
    Административияб гӀуцӀи хисизабулаан; 1922 соналъ Кабардино-Балкариялъул автономияб область гӀуцӀана.

  19. 1922 соналъул 27 июл

    Адыгеялъул автономия гӀуцӀи
    Гьаб къо цӀияб административияб гӀуцӀиялда цадахъ буго, халкъалъул гӀуцӀиялда цадахъ гьечӀо.

  20. 1920-лел сонал

    Школа ва цӀиял алфавитал
    Жиндирго мацӀазда лъай кьей тӀатӀизабулаан, басма ва хъвай-хъвагӀай культура цебетӀулаан.

  21. 1923 сон

    «Адыгэ макъ» газет
    Периодикияб басма адыг литературияб мацӀалъе кӀудияб бакӀлъун лӀугьана.

  22. 1924 сон

    Кабардиялъул латинияб хъвай-хъвагӀай
    ЦӀияб графикалда лъай кьолел ва литературиял басмаял бахъизе байбихьана.

  23. 1936 сон

    Кабардино-черкес мацӀалъе кириллица
    ЦӀияб алфавиталъ латинияб аслу бахизабуна; хадуб гьелда хисизаби гьаруна.

  24. 1937 сон

    Адыгеялъул драмаялъул театр
    Профессионалияб сцена литературияб мацӀ цебетӀизабиялъул кӀоларазул цояблъун лӀугьана.

  25. 1938 сон

    Адыгеялъул кириллица
    Кириллияб аслуялда бугеб хъвай-хъвагӀай бахъизабуна, гьеб хисизабигун жакъагӀан хӀалтӀула.

  26. Совет заман

    Динлъулаб гӀумруялъе къаркъалаби
    Дин-душманлъулаб политикаца жамгӀаталъулаб практика хисизабулаан; хъизаналъулал гӀадатал цо кӀудияб къагӀидаялда цӀунун руго.

  27. 1948 сон

    Тембот Керашевил прозаялъул рикӀкӀен
    Хъвадарухъанас пачалихъияб премия щвана «Рохасде нух» абураб романалъухъ.

  28. 1974 сон

    Нарт эпосалъул академияб бахъи
    Адыг багъатардулаб эпосалъул текстал ва таржамал гӀелмиял комментариязда цадахъ бахъана.

  29. 1990 сон

    Адыг циновкаялъул искусствоялъул тӀехь
    Замудин Гучевил хӀалтӀи гьунар документлъизабиялъул ва тӀабигӀаталде кьейилъул цояблъун лӀугьана.

  30. 1991 соналъул 3 июл

    Адыгея республикалъун хиси
    Законалъ РСФСРалъул гӀуцӀиялда бугеб автономияб областьалъул статус хисизабуна.

  31. 1995 соналъул 10 март

    Адыгея Республикаялъул Конституция
    Республикаялъул хӀукукъияб статус чӀагӀинабуна, гьелдаго цадахъ пачалихъиял мацӀазе баянкьей гьабуна.

  32. 2010-ел сонал

    Гьанжесеб динчилъиялъул цӀех-рех
    ХӀалуцараб материаллъ кьола иман, этникияб маданият ва дунявияб гӀумру цоцазда данде кквезе бегьулел тайпаби.

  33. 2022 сон

    Академияб монография «Адыгал»
    ЦӀех-рехелалъул институтазул цоцазда гӀахьаллъун бахъараб тӀехьалда рехсола адыгеял, къабардаял, черкесал ва шапсугал.

  34. 2023 соналдаса

    ЦӀардул гьаризе лъай кьей
    Халкъияб маданияталъул центр кьола устарлъиялъул гьунарлъаби тӀаде щвазе курсал.

Квен

  • Щипс ва пастэ

    Щипс ккола гьабизе бегьулел жалал, жиндирго бакӀалъул рецепталгун. Пастэ бикьараб каша гӀемерисеб мехалъ гьабизе гьабула. Адыгейцазе, кабардинцазе ва шапсугъазе цо рецепт гьечӀо.

  • Ракьул культура

    Них ва ракьул гьарурал рижаби кваназе кьучӀлъун руго. Тарихияб кванил къагӀида бусурбабазда ва заманаялда рекъон хисизабулаан; байрамалъулаб стол киназго хъизаналъул къоялъул меню гьечӀо.

  • Хьалюжал ва хъизаналъул рецептал

    ТӀамахъе гьарурал жал, гьездаго цадахъ нихгун гьаруралги, батӀи-батӀиял бакӀалъулал вариантазда гьарула. Жакъасеб рестораналъул къагӀида тарихияб рокъоб гьабулаан кванидаса батӀула.

ГӀадатал ва гӀамалал

  • Адыгагъэ ва хабзэ

    ЦӀех-рехедалъ гьездаго бихьизабула инсаният, хӀурмат, гӀакълу, багъари ва намус. Гьаб ккола этикияб идеаллъун, кинавго чиясул цого къагӀидаялъул гӀумру тӀасдикъ гьабизе гьечӀо.

  • Гьобол ва наслубазда гьоркьоб гьабулеб рахъи

    Гьоболлъи, салам кьейиялъул тартиб ва хӀурматалъул рахъи гьабула гӀадамазда гьоркьоб бугеб хӀалбихьи-хӀалбихьиялъул къагӀида. Адаб-гӀадаталъул къагӀида жамгӀияб мухӀидалъ хисизабула; гьелъул тарихиял суратал жакъасеб къануналъул бакӀалда кколаро.

  • Тухумлъиялъул рахъи

    Тухумлъиялда цадахъ ругоан хъизаналъул рахъи-хӀалбихьи, гьоболлъиялъул адаб, музика ва кьурдулъул джэгу. Гьелъул формаби ва тартиб тайпабазда гьоркьоб батӀулаан.

РетӀел

Бихьинасул черкеска, газырницабигун, бешмет, рачел ва бетӀергьаб тӀагъур гӀуцӀула машгьураб ретӀелъул комплекс. Гьелъул элементал гӀагарал гӀадамаздаго тӀибитӀулаан: черкеска кколаро гӀунареб гӀаламат чиясул миллат бихьизабизе цебесеб сураталда.
ЧӀужугӀаданлъул байрамалъулаб ретӀелъ гъорлъе унаан халатаб кӀанцӀ, рачел, гӀажаибал ва бетӀергьаб тӀагъур; деталял бакӀалда, гӀумруялъул гӀелалда ва багъаталда рекъон батӀулаан. Музеялъул жо бихьизабизе ккола гьелъул аслу ва заман бихьизабун, жакъасеб сценаялъул ретӀел цебесеб къоялъул ретӀелалдаса батӀа гьабизе ккола.

Кьурдул

  • Зафак

    Гьаб кьибил кьурдулъул ккола батӀиял адыгазда гьоркьоб тухумлъиялъул джэгуялда машгьураб. Гьелъул ижараялъул къагӀида ккола гьоркьоб бугеб рахъиялъул ва гохӀиялъул бакӀалъул къагӀидаялда рекъон.

  • Удж

    ГохӀиялъул кьурдулъ байрамалъулаб рахъиялда хассаб бакӀ ккола. Тухумлъиялъул суратазда гьелъул бакӀ кьурдулъул тартибалда батӀи-батӀиял вариантазда бихьизабула.

  • Исламей ва бакӀалъулал вариантал

    Шапсугъалъул тухумлъиялъул кьурдулъул жиндирго гӀуцӀи бихьизабула. Киналго адыгъалъул кьурдул цо номералде «лезгинка» абураб цо сценаялъул цӀаралда гъоркь гъун кколаро.

Музыка

Шичепщин ккола гӀадатияб чӀвараб кӀалалъул алатлъун. ЧӀваялъе ва кӀалалъе тарихияб къагӀидаялъ чуялъул кӀал тӀамулаан; гьаб гьабизе лъазабула гъветӀ, чӀвай ва строялъул бихьизаби. Наследиялъул реестралда бихьизабула устарзаби, ижараялъул суратал ва гьунар тӀаде кьей.
Нарталъул эпосалда цадахъ руго хабар, шигӀру ва ижараялъул гӀадатал. Сосруко, Сатаней ва цогидал персонажал ккола эпикияб дунялалъул. Эпос ккола маданият лъазабизе кӀвар бугеб, амма гьеб букӀиналъул тарихлъун цӀализе бегьуларо.

Пишаби

  • Публикалъул циновкаби

    Орнаменталъулал циновкаби гьарула тӀамахъе гьарурал жалаздаса, кӀалалъул кьучӀалда. Гьез хӀалтӀизарулаан рокъоб ва гӀадаталда; гьунар устарасул гӀолохъанасе кьола.

  • РетӀел ва декоративияб хӀалтӀи

    РетӀел швай, гьелъул гӀуцӀи ва гӀажаибал гьари ккола ретӀелалъул тарихалъул рахъалъул. Жоялъул атрибуция гьабизе ккола музеялъул сураталдалъун, орнаменталъул релълъеналдалъун гурони.

  • Музикиял алатал гьари

    Шичепщиналъул устарасул хӀалтӀиялда гъорлъ уна корпус, кӀал ва кӀалалъул кӀалал гӀуцӀи. Жакъасеб устаралъулаб ва ижараялъул суратал гьаб технология цӀунизе кумек гьабула.

РакӀалъул бакӀал

  • Адыгея Республикаялъул миллияб музей

    Майкоп, Советская, 229. Музеялъул кӀватӀалалъ тарих ва материаллъулаб маданият лъазабизе бегьула, жоялъул атрибуциягун цадахъ.

  • Тембот Керашевасул адабияталъул музей

    Майкопалда бугеб мемориалияб квартира ккола хъвадарухъанасул ва адыгей адабияталъул тарихалъул.

  • Кабарда ва Кубаньгун гӀагарлъи

    Тарихиял бакӀал, гьезда гӀумру гьабулел, ккола адыгъалъул тарихалъул батӀи-батӀиял этапазгун. Гьелъул гӀорхъаби ва сиясиял цолъиял заманаялда рекъон хисизарулаан.

  • РагӀаллъул рагӀал

    РагӀаллъул рагӀалда ругел адыгъалъул жамгӀатал жиндирго бакӀалъулал гӀадатал цӀунулаан. Шапсугъалъул мацӀ Краснодар краялъул росабалӀ цӀунун буго.

ЦӀарал

Бихьиназул

  • Пшимаф (адыг; талихІаб князь)
  • Шумаф (адыг; талихІаб чу)
  • Тугуж (адыг; бацІ)
  • Саусрыко (адыг, нарт)
  • Тотреш (адыг, нарт)
  • Тхаишау (адыг)
  • Афамгот (адыг; бокьараб лъимер)
  • Абрег (адыг)

ЧӀужуязул

  • Гошмаф (адыг)
  • Гошдах (адыг)
  • Гошнаг (адыг)
  • Мазаг (адыг)
  • Мезгуаш (адыг)
  • Наго (адыг)
  • Нахдаха (адыг)
  • Надах (адыг)

ГӀадамал ва культуралъул ракӀалда рекъон чӀезаби

  • Шора Ногмов

    МагӀарулав, риваятал кӀватӀулев ва мацӀалъул цӀех-рех гьабулев. Гьесул «Адыгъалъул халкъалъул тарих» ккола кӀвар бугеб историографиялъул памятниклъун; риваятаздаса бачӀарал хӀакъикъатал ккола батӀиял материалазгун дандекквезе.

  • Тембот Керашев

    Хъвадарухъан, миллияб прозалъул цебетӀей фольклоралда интересгун цадахъ гьабурав. Тарихиял романал ва повестал ккола художествиял асарал.

  • Замудин Гучев

    Циновкабазул устар ва цӀех-рех гьабулев, музикиял алатал гьабулев. Наследиялъул реестралда бихьизабула гьесул гьунар тӀаде кьей ва гьунар цӀунизе гьабураб кӀвар.

Медиа

Фотогалерея

Лагонак тӀалъи: тӀабигӀаталъул ландшафтазда рекъон сурат · иллюстрацияХудожествияб иллюстрация

Иллюстрацияби порталалъе гьарурал руго ва документалиял суратал гьечӀо.