Адыгея

Адыгея буго Шималиябгун-БакътӀерхьул Кавказалда: Прикубаньелъул тӀагӀадал бакӀалдаса хьухьалъул кӀкӀалабазде ва тӀадегӀан-гӀемерал мугӀрузул хьухьазде щвезегӀан. Гьелъул тахшагьар Майкоп буго Белая гьарида. Регионалъул тарихалъе рихьизарула борхалъиялъул гӀасруялъул памятникал, адыгалъул жамгӀатал, шагьаралъул мерос ва гьанжесеб гӀемерал миллатал ругеб республика. Адыгей ва гӀурус мацӀал ккола пачалихъиял мацӀал.

Борхалъулал мугӀрулъул хьулал, чӀахӀил кьвагьаби ва карсталъул гъванщаби — Лагонак тӀалъи: тӀабигӀаталъул ландшафтазда рекъон сурат · иллюстрация · Художествияб иллюстрация

500,7 аз.

гІадамал 2025 соналъул 1 январалда, Россиялъул Банкалъул профилалда Росстаталъул гІага-шагар гьаби

7,8 аз.

квадратиял километр, республикаялъул гӀатӀид гӀуцӀараб

пачалихъиял мацӀал: адигъи ва гӀурус

География кутакалда

Шагьарал, росаби ва районал

Адыгъеялда гъорлъ руго анкьго административияб район ва республикаялъул кIвар бугеб кIиго шагьар. Районазда цадахъ руго росдал поселениял, аулал, станицаби ва поселкаби.

Росдарал: 233
Территориял: 9

2026 соналъул 8 сентябралъул къоялъул чӀезабурал росдал бакӀазул сияхӀ. БатӀи-батӀиял муниципалиял гӀуцӀабазул цӀар цӀарал росдал бакӀал батӀи-батӀиялдасан рихьизарун руго. Гьенир гьединго гӀемерго гӀумру гьабун гьечӀел гьитӀинал росдал бакӀалги рачӀун руго; гьениб гӀадамазул къадар баян гьабун гьечӀо.

Шагьаралъул округМайкопЦентр: Майкоп

Шагьаралъул округАдыгъейскЦентр: Адыгъейск

РайонГиагинский районЦентр: Гиагинская станица

РайонКошехабльский районЦентр: Кошехабль аул

РайонКрасногвардейский районЦентр: Красногвардейское росу

РайонМайкопский районЦентр: Тульский посёлок

РайонТахтамукайский районЦентр: Тахтамукай росу

РайонТеучежский районЦентр: Понежукай росу

РайонШовгеновский районЦентр: Хакуринохабль росу

География ва халкъ

Адыгея Кавказалъул бакътӀерхьул-шималияб рахъалда буго. Республикаялъул шималалда Прикубанье тӀагӀадаб ракь ккола, жанубияб рахъалда КӀудияб Кавказалъул цохӀого-цо мугӀрул ва гохӀал. Майкоп Белая гӀуралда буго, Кубань бассейналъул гӀуралдаса цоялда. ТӀабигӀаталъул ландшафтазда гъорлӀе уна хӀалтӀизарурал тӀагӀадал ракьал, мугӀрул рохьал ва мугӀрул тӀагӀадал херлъиял. Росстаталъул баяназда рекъон, Банк Россииялъ кьурал, 2025 соналъул 1 январалда республикаялда 500,7 азарго чи гӀумру гьабун вукӀана. Территориялъул площадь 7,8 азарго км² шапакъалда. Показателял гӀуцӀун руго, халкъалъул къиматалъул дата лъикӀалъун буго рикӀкӀеналда цебе. ХӀасил гьаби ва промышленность цоцазда цадахъ руго цебетӀулеб услугабазул сферагун. Туристияб кӀвар буго республикаялъул мугӀрул бутӀаялъул тӀабигӀаталъул комплексазе; гьелъул экономика туристиял маршрутаздаго гӀунтӀизабизе кколаро.

Халкъал ва гьелгун бухьарал материалал

Адыгзаби (черкесзаби)

Адыгэ · БацӀцӀадал рикӀкӀеналъул категориял; гӀаммаб дунялалъулаб хӀасил гьечӀо

Адыгей ва къабарди-черкес

Адигъиял жамгӀатал ва мацӀалъулал гӀадатал

Темиргоев гӀадат: Темиргоев, яги чемгуй, диалект буго адабияб адигъи мацӀалъул гӀуцӀиялда цадахъ. Тарихиял жамгӀатал ва гьанжесев мацӀалъулав гӀаркьал цоцазда рекъон гьечӀо.
Бжедуг гӀадат: Бжедуг ккола адигъи мацӀалъул асосиял диалектаздаса цояб, республикаялда цӀунулеб.
Шапсугал ва абадзехал: Шапсуг гӀадат бихьула КӀудияб Краснодаралъул кӀудияб ралъдал рагӀалдаги. Абадзех диалект цӀунула гӀемерисеб къватӀисел диаспоразда.
ГӀаммаб адигъи маданияб дунял: Адигъиял, кабардиял, черкесал ва шапсугал руго цоцазда рекъон «адыгэ» абураб цӀаралдалъун ва маданияб ирсалдалъун. Адигъи дунялалъул география ккола Адигъеялъул Республикаялъул гӀорхъаздаса кӀудияб.

МацӀал: статус ва къо-моцӀалъул гӀумру

Адигъи мацӀ

Адигъи мацӀ ккола абхаз-адигъи мацӀалъулаб хъизаналде. Асосиял диалектиял гӀадатал ккола темиргоев, бжедуг ва шапсуг; абадзех бихьула гӀемерисеб диаспоразда. Гьезда гьоркьоб руго фонетикиял ва цогидал батӀалъиял. Адигъи ва кабарди-черкес мацӀазда руго батӀиял адабиял нормаби.

ГІурус мацІ ва пачалихъияб статус

Адигъеялъул Республикаялъул пачалихъиял мацӀал ккола адигъи ва гӀурус. ГӀурус мацӀ гӀатӀидго хӀалтӀизабула миллияб гьоркьоб бугеб рахъалда, лъаялда ва шагьаралъул гьабулалда. Республикаялъ квербакъула гьелда жанир ругел халкъазул мацӀал цӀуниялъе ва цебетӀеялъе.

МацӀ республикаялда ва диаспоразда

Адигъи мацӀ хӀалтӀизабула Россиялда гурони, къватӀисел жамгӀатаздаги, гьезда гьоркьо Турциялда ва Бакъбаккул Гьоркьохъеб ралъдал улкаяздаги. МацӀ лъималазе тӀадегӀанаби цӀуни ккола батӀияб масъала. Лингвистикиял справкаязда кьун ругел 2010 соналъул хъвай-хъвагӀаялъул баянал гьанжесеб мацӀалъулаздалъун рикӀкӀине бегьуларо.

Халкъ ва маданияб батӀиялъи

Халкъалъул къиматал республикаялъул киналниги гӀумру гьарурал чагӀазде рещтӀула. Этникияб гӀуцӀи хъвазе бегьула переписалдалъ, сон-соналъул гӀаммаб къадар къиматалдалъ гурони.

Адигъиял: Адигъи маданияб дунялалъул бутӀа ва республикаялъул асосиял халкъаздаса цояб. Киналниги дунялалда адигъазул къадар гьечӀо Адигъеялъул гӀадамазул къадаралда рекъон.
ГӀурал: Республикаялъул гӀадамазул кӀудияб къадаралъул тоба. Шагьариял ва росариял жамгӀатазда буго жиндирго тарихияб расен.
Армянал ва цогидал гӀадамал: Республикаялда адыгейцаз ва гӀурусаз гугаздаго цогидал халкъалъул вакилал руго. Миллат, эбелаб мацӀ ва диналъул хӀалбихьи батӀи-батӀиял сифатаздасан рикӀкӀуна.

Адыгеялъул тарих

БетӀербахъи

Тексталъул борхалъи

100%

БетӀер 1 · Н. э. щ. IV азарсонилъ

Майкопалъул маданият ва Ошад абураб курган

1897 соналъ Н. И. Веселовскияс хӀалбихьана Майкопалъул курган, Ошад абураб цӀаралдалъунги лъалеб. Металлиял гьагӀаби, гьаркьал ва цогидал жалгун багӀараб ракӀалъиялъул кавул кьуна эркеналъул бронзалъул заманалъул Майкопалъул археологиял маданияталъе цӀар.

Ю. Ю. Пиотровскиясул хӀалбихьи цӀидасан бухьуна рахъулалъул архивалъул материалал, тӀоцерел публикациял ва ракӀалъиялъул комплекс. РакӀчӀезарурал жалаз рихьизарула Кавказалъул ва гӀагарал регионазул маданиятазул гӀатӀидго бухьенал. Гьел гӀуцӀиялъул тӀадеги батӀалъиял гьечӀого бронзалъул заманалъул тӀолабго халкъ цо гьанжесеб халкъалдасан рикӀкӀине кьоларо.

Гьумер 1 гӀуцӀун 1бетӀералда 1

Тарихияб баян кьей цӀех-рехелазде ва документазде рещтӀун. Гьанжесеб административияб гӀурхъи цебетӀеялъул культурабазде ва тарихиял адыг территориябазде буссинабичӀо.

ТӀабигӀат ва археологиялъул тӀагӀел

Лагонак тӀагӀадаб ракь ва Фишт-Оштен массивалъул кӀвар буго чӀахӀиялъул ландшафтаздалъун, карсталъул рельефалъул формабаздалъун, мугӀрул херлъияздалъун ва багӀараб флораялдалъун. Фишт, Оштен ва Пшеха-Су лӀугьуна БакътӀерхьул Кавказалъул лъалеб тӀогьазул группа. Массивалда цӀунун руго КӀудияб Кавказалъул бищун бакътӀерхьул ледникал. Кавказалъул пачалихъияб тӀабигӀаталъул биосфералъул заповедник гӀуцӀана 1924 соналъул 12 маялда. Гьеб буго лъабго субъекталда: Адыгеялда, Краснодар краялда ва Къарачай-Черкесиялда. Заповедалъул буго тӀабигӀат цӀуниялъул режим; маршрутазул батулъи ва хӀалтӀулел къагӀидаби дирекциялдаса гьаризе ккола. «БакътӀерхьул Кавказ» объект ЮНЕСКОялъул Дунялалъул тӀагӀелалъул сиялде гъорлӀе бачана 1999 соналъ тӀабигӀаталъул комплексазул батӀи-батӀиялъудалъун ва экосистемаби цӀуниялъун. Гьеб буго тӀабигӀаталъул объект мухӀканго гӀурхъабигун, Адыгеялъул яги гьелъул археологиял памятниказул тӀолабго территориялъул статус гуро.

Дин-мазгьабалъул гӀадатал

Адыгъал жамгӀатазул тарихалда жаниб халкъалъул бичӀчӀи, масихӀияб асарал ва ислам лъугьана. Ислам таркъа-таркъа ва цо заманалда гурони тӀибитӀана; Къримал ханлъигун ва ГӀусманияб империягун бугеб бухьенал кӀудияб роль хӀана. Адыгъал жанир суннияб ислам берцинлъана. Республикаялъул динияб гӀумру гӀемераб ва гьениб православияб ва цогидал жамагӀаталги руго. Адыгэ хабзэ ккола жамгӀиял ва ахӀлакъиял къагӀидабазул система, ва гьеб батӀияб дин-божилъун кколаро. Этникияб принадлежность жиндирго бакӀалдаса чиясул бетӀергьанаб божи бихьизабуларо.

Эпос, адабият ва хӀунарзаби

Адыгъал нартиял рицӀелъаби Кавказалъул нартияб эпосалъул гӀаммаб дунялалде рачуна. 1974 соналъул «Нарты» абураб академияб басмаялда текстал, таржамаби ва комментариял цочи гьарун руго. Аскер Гадагатлил хӀалтӀаби адыгъал халкъазул эпосалъул цӀех-рехецалъе кьун руго. КӀалзулаб рицӀелъи художествиял суратал ва маданияб ракӀ-гӀелалъул гӀадатал рикӀкӀуна, гьабурал хӀадусабазул рагӀул хъвай-хъвагӀай гурони. Адыгеялъул миллияб музейдица археологиял ва этнографиял кӀватӀал, тарихалъул ва маданияталъул материалал цӀунун руго. Гьелъул расмияб сайталда Тембот Керашевил адабияталъул музейги бихьизабун буго. Музеялъул предметал ва атрибутация гьарурал суратал ретӀел, гӀумру ва адабияталъул ирс цӀех-рехецазе квола. Меседил ва гӀарацӀалъул хъвай ретӀел ва гӀумруялъул предметал берцинаре гьабулаго хӀалтӀизабулаан. Мадина Иваноковал цӀех-рехецал гьеб хӀунаралъул техникабазде, цебесеб заманалъул намунабазде ва терминологиялде кьун руго. ХӀалтӀабазда Причерномориялъул Шапсугиялъул материалалги гьаре руго, гьел адыгъал маданияталъул ирсалъул гӀатӀидал бутӀа ккола.

Квен-тIегь ва тIохьиялъул культура

Щыпс-пIастэ адыгъей кухнялда цIакъаб бакI ккола. ПIастэ ккола просоялдаса, хадуб кукурузаялдасаги гьабулеб бакъвараб каша; гьелда цадахъ щыпс соус, гьан, лъим яги цогидал квен-тIегьал кьола. Соусалъул рецептал руго батIи-батIиял бакIалда ва хъизамалда рекъон. Этнографиял суратал ругоялъ квен-тIегьалъул хIакъалъулъ магIлумат бихьизабула гIуцIцIиялъул, гьоболлъиялъул ва хъизамалъул ишазулгун бугеб бухьен. Квен-тIегьалъул цIарал, гьарурал предметалъул цIарал ва гьобол кьезе кколел къагIидаби цIунун руго гьединго мацIалда, абиялда ва кици-бициналда. А. А. Куваеваца адыгъей маданияталъул гьаб рахъ гастрономиялъул лексикаялъул цIех-рехецалда бихьизабула. Гьаб къагIидаца рецептазул сураталда тIад жубала квен-тIегьалъул къо-моцIалъул рахъалъул гьаракь кьолел магIлуматал.

Медиа

Адыгеялъул мугӀрулъул ландшафтал

Лаго-Наки абураб известнякалъул мугӀрулъул мотивгун сурат. Гьаб ккола художествияб интерпретация, сурат бахъараб бакӀалдего рещтӀичӀого. ТӀабигӀаталъул ва памятниказул документалиял суратал гъоркьиял материалазда руго.

Гимн

Адыгеялъул Республикаялъул пачалихъияб гимн

Адыгей мацӀалда ва гӀурус мацӀалда поэтикияб версия

РагӀаби Исхак Машбашалъул, музыка Умар Тхабисимовасул. Текстал ва хӀалтӀизабиялъул тартиб чӀезарун руго Адыгеялъул Республикаялъул 2007 соналъул 7 июналъул № 90 пачалихъиял символалъул хӀакъалъулъ законалда.

Гимналъул тӀасабищарал версиял ва ижраялъул хӀакъалъулъ положениеби электронияб копиялда «Официальнияб текст» абураб линкалда рекъон руго.

Хронология

ХӀадусал: 15 / 15

Н. э. щ. IV азарсонилъ: Бронзалъул заманалъул байбихьуда Майкопалъул археологиялъул маданият.
Н. э. щвезегӀан IV-II азаралъул ахир.: ИА РАН-алъул обзоралда БакътӀерхьул Кавказалъул дольменалъул памятниказул аслияб хронологияб диапазон.
1857 соналъул май: Майкопалъул ракьул къалагӀ гӀуцӀи.
1864: Кавказалъул ракъалъул ахиралъул фаза БакътӀерхьул-Шималияб Кавказалда; черкесазул кӀудияб кӀвекълъиялъул гочи-ричи.
1870: Майкопалда шагьаралъул статус щвана.
1897: Н. И. Веселовскияс Майкопалъул Ошад курган цӀех-рех гьабуна.
1922 соналъул 27 июл: Черкес (Адыгея) автономияб область гӀуцӀи.
1925: Краснодаралда Адыгеялъул историкияб-этнографияб музей гӀуцӀи.
10 апрель 1936: Майкоп автономияб областьалде гъорлъе бачана ва гьелъул административияб центрлъун лӀугьана.
9 август 1942: Майкопалъул герман оккупация байбихьи.
29 январь 1943: Майкопалъул халкъалъул кӀочен.
18 февраль 1943: Адыгеялъул автономияб областьалъул территориялъул кӀочен тӀубай.
3 июль 1991: РСФСР-алъул закон автономияб область республикалде сверизабиялъул хӀакъалъулъ.
10 март 1995: Адыгеялъул Республикаялъул Конституциялъул тӀасабищи.
1999: «БакътӀерхьул Кавказ» абураб объект ЮНЕСКО-ялъул дунялалъул ирсалъул сияхӀалде бачи.