Къабарда-Балкъар

Къабарда-Балкъар буго Шималияб Кавказалъул бакьулъ: бакъаздаса ва мугӀрул кӀкӀалабаздаса гьоркьохъеб мугӀрул цӀцӀикӀкӀиналде ва тӀадегӀанаб мугӀрул расабазде щвезегӀан. Гьелъул тахшагьар Налчик ккола, ва бищун машгьурал табигӀатиял районазда гъорлъе уна Приэльбрусье, Безенги, Чегем ва Черек кӀкӀалаби. Къабардал ва балкъарал батӀиял мацӀалъулал гӀадатал ва гӀасрабаз халатаб маданияб бухьен бугел руго; республика ккола батӀиял халкъалъул гӀадамазе гӀумру гьабизе гӀужарал рукъалъун.

Гъваридал рагӀаллъи, рохьалъул мугӀруз ва ритӀучӀчӀи кӀудиял мугӀрузул тӀалъабазда бугеб мугӀрул гӀор — Приэльбрусье: Баксанул тӀадегӀанаб рахъалда рещтӀун бахъараб пейзаж · иллюстрация · Художествияб иллюстрация

908,2 аз.

гІадамал 2025 соналъул 1 январалда, Россиялъул Банкалъул профилалда Росстаталъул гІага-шагар гьаби

12,5 аз.

квадратиял километрал, территориялъул гІага-шагар площадь

пачалихъиял мацІал: къабарди, балкъар ва гІурус

География кутакалда

Шагьарал, росаби ва районал

Къэбэрдей-Малкъар гӀуцӀун кӀодолъи ккола анцӀго район ва лъабго шагьаралъул округ. Налчик ккола тахшагьар; Баксан ва Прохладный батӀиял шагьаралъул округал гӀуцӀула.

Росдарал: 180
Территориял: 13

2026 соналъул 8 сентябралъул къоялъул чӀезабурал росдал бакӀазул сияхӀ. БатӀи-батӀиял муниципалиял гӀуцӀабазул цӀар цӀарал росдал бакӀал батӀи-батӀиялдасан рихьизарун руго. Гьенир гьединго гӀемерго гӀумру гьабун гьечӀел гьитӀинал росдал бакӀалги рачӀун руго; гьениб гӀадамазул къадар баян гьабун гьечӀо.

Шагьаралъул округНалчикЦентр: Налчик

Шагьаралъул округБаксанЦентр: Баксан

Шагьаралъул округПрохладныйЦентр: Прохладный

РайонБаксаналъул районЦентр: Баксан

РайонЗолкалъул районЦентр: Залукокоаже росу

РайонЛескеналъул районЦентр: Анзорей росу

РайонМайскиялъул районЦентр: Майский

РайонПрохладналъул районЦентр: Прохладный

РайонТерекалъул районЦентр: Терек

РайонУрваналъул районЦентр: Нарткала

РайонЧегемалъул районЦентр: Чегем

РайонЧерекалъул районЦентр: Кашхатау росу

РайонЭльбрусалъул районЦентр: Тырныауз

География ва халкъ

Кабардино-Балкария Гьинаяб Кавказалъул бакьулъаб бутӀалда буго. Ралъдал территориял цо-цо хисула гӀодоблъиялдалъун, рохьалъулал поясаздалъун ва мегӀералъулаб тӀадегӀанлъиялдалъун. Балкариялъул тарихияб территория Баксан, Чегем, Черек Балкарский ва Черек Безенгийский чвахулазда цадахъ буго. Росстаталъул округлъизарурал баяназда рекъон, Россиялъул Банкалъ ричӀчӀурал, 2025 соналъул 1 январалда республикаялда 908,2 азарго чи гӀумру гьабун вукӀана. Площадь 12,5 азарго км²-ялдаса цӀикӀкӀун. Гьал показателял территориялъе ва гьелъул киназго гӀамалазе миллаталъул батӀиялъи гьечӀого хурхун руго. БагӀ-бахъи, магӀишаталъул цогидал отраслал, промышленность ва базар-вокзал курорт-рекреациялъулаб комплекс тӀаде жубала. Россиялъул Банкалъ медицинаялъулаб техника ва абразивиял инструментал рижулаго бихьизабула, гьединго царал спорталъул, альпинизмалъул ва сахлъиялъулаб туризмалъул потенциал.

Халкъазда хурхарал макъалаби

Адыгзаби (черкесзаби)

Адыгэ · БацӀцӀадал рикӀкӀеналъул категориял; гӀаммаб дунялалъулаб хӀасил гьечӀо

Адыгей ва къабарди-черкес

Халкъал ва тарихиял жамгІиятал

Къабардиял: Адыгъал культурияб дунялалъул бутІа, жиндирго цІар «адыгэ» бугеб. Къабардиялъул адабияталъул гІадатал къабарди-черкес мацІалъулгун бухьарал руго.
Балкъарал: Тюрк мацІалъул халкъ, жиндирго тарихияб территория Баксан, Чегем ва Черек чваралгун бухьараб. Балкъар мацІ ккола къарачай-балкъар мацІалъул регионалияб цІарлъун.
Гьоркьохъел чваралъул жамгІиятал: Баксаналъул, Чегемалъул, Хулам-Безенгиалъул ва Малкъаралъул гІадатал конкретиял чваралгун ва росабигун бухьарал руго. Тарихиял жамгІиятал гьанжесев административиял районазда рекъон гьечІо.
ГІурусал ва цогидал гІадамал: Шагьаралъул, росдал ва казак жамгІатаз республикаялъул миллияб тарихалда жанир ккола. Культурияб хасият гьебго чІейидул бакІалъ гІунареб.

Лъабго пачалихъияб мацӀ

Къабарди мацІ

Лингвистикаялда «къабарди-черкес мацІ» абураб цІар хІалтІизабула. Гьеб ккола абхаз-адыгъ мацІазул хъизаналде; адабияталъул мацІалъул къабарди вариант КъБР-алда тІибитІула, черкес вариант Къарачай-Черкесиялда. Гьанжесеб хъвай-хъвагІи 1936 соналъ бачІараб кириллица хІалтІизабула.

Балкъар мацІ

Къарачай-балкъар мацІ ккола тюрк мацІазул къыпчак группаялде. Къабарди-Балкъариялда «балкъар» абураб цІар тІибитІула, Къарачай-Черкесиялда «къарачай». МацІалъул цохараклъи жиндирго миллиял цІарал ва бакІалъулал гІадатал нахъехун течІо.

ГІурус мацІ ва пачалихъияб статус

Конституциялъул 76-абилеб макъалаялда лъабго пачалихъияб мацІ чІезабула: къабарди, балкъар ва гІурус. Республикаялъ гьезул хІалтІизабиялъе ва цебетІеялъе гьудуллъиял ихтиярал тасдикъ гьарула. ГІурус мацІ гьединго миллияб гьоркьоббухьиялъул къагІидалъун хІалтІула.

Словарал ва мацІалъулал ресурсал

РАН-алъул Къабарди-Балкъар гІелмияб централъ электрониял къабарди-гІурус ва балкъар-гІурус словарал кьола, кІиябго рахъалъ. Гьадинал ресурсаз лексикаялъул ва хъвай-хъвагІиялъул нормабазул цІализе кумек гьабула.

Халкъ ва маданияб батӀиялъи

Гьоркьоб бугел макъалабазул карточказда порталалъул материалал ричӀчӀула, республикаялъул гӀадамалъул тӀубараб сияхӀ гуреб. Регионалъул халкъалда киналго миллатазул вакилал руго.

Къабардиял ва балкъарал: Республикаялъул кІиго титулияб халкъ батІи-батІиял мацІазул хъизаназде ккола. Гьезул жиндирго адабиял гІадатал ва гІага-шагар тарихиял бухьенал руго.
ГІурусал ва казак жамгІатал: Гьезул тарих шагьаразда ва росдал бакІазда бихьизабула. Прохладный шагьаралъул тарихияб-краеведениялъулаб музей Терек казачествалъул материал бацІцІад гьабула.
Республикаялъул цогидал гІадамал: Къабарди-Балкъария миллияб ккола. ГІаммаб халкъалъул сон-соналъул гьаби ва переписялда рекъон миллияб состав батІи-батІиял статистикиял гьижаби руго.

Кабардино-Балкариялъул тарих

БетӀербахъи

Тексталъул борхалъи

100%

БетӀер 1 · ТІадегІанасеб заман ва гьоркьохъел гІасрабазул байбихьи

Заюково-3 ва Гьоркьохъеб Кавказалъул археология

Заюково-3 абураб рагІалъул бакІ Баксаналъул рагІалда буго. Пачалихъияб тарихияб музейлъул баяназда рекъон, гьеб хІалтІизабулаан н. э. щ. X гІасруялдаса н. э. IX гІасруялде щвезегІан. Гьанир бахъун руго бакътІерхьул кобан культураялъул памятникал, сарматазул заманалъул комплексал ва гьоркьохъел гІасрабазул байбихьиялъул рагІал.

Бронзалъул гІадамал, керамика ва рижарал жоаз бахьизабула устарзабазул гІадатал ва Кавказалъул халкъалъул гІагарлъулал регионалгун бухьенал. Археологияб культура гьанжесеб халкъалъун кколаро. ГИМ-алъул ва РАН-алъул гІелмиял учреждениялъул цоцазда цадахъ гьарурал иццаз памятникалъул хронология ва гьунар баян гьабула.

Гьумер 1 гӀуцӀун 1бетӀералда 1

ГӀелмиял ва архивиял материалазда рекъон тарихияб обзор. Республикаялъул жакъасеб гӀурхъи тарихиял жамгӀатазул ва цебесеб маданиятазул географиялдаса батӀула.

Эльбрус, Безенги ва тӀабигӀат цӀуни

Эльбрусалъул бакътӀерхьул тӀогь 5642 м-ялда бачӀуна, бакъбаккул 5621 м-ялда. Эльбрус Россиялъул бищун борхатаб мегӀер ва КӀудияб Кавказалъул Боковой хребеталда буго. Приэльбрусье гъорлъе бачуна мегӀералъулал тӀадегӀанлъаби, цӀерлъалаби, рохьал ва мегӀералъулал чвахулазул ралъдалъулал.

Дин ва жамгӀаталъулал гӀадатал

Суннияб мазгьабалъул Ислам кабардиял ва балкъарчагӀазул тарихалда кӀудияб бакӀ ккола. Республикаялда гьединго православиял ва цогидал диниял жамгӀатал руго. Регионалъул тарихалда цебесеб щулиял ва христианиял памятникал, гьанже Ислам таркъаялъул мураккабал процесси ричӀчӀула. Жакъасеб динияб гӀумру совет заманалдаса хадуб хисана. А. А. Татаровасул цӀех-рех XX гӀасруялъул ахиралдаса пачалихъалъул ва исламиял институтазул гьоркьосел ричӀчӀула. ЖамгӀаталъулал гӀадатал, этнияб миллияб лъай ва инсанасул жиндирго дин хурхун руго, амма цохӀого кколаро.

Адабият, эпос ва музейал

Къабарда ва балкъар адабияталъул жиндирго хъвай-хъвагІаялъул гІадатал руго. Музеялъул тІарамал Алима Шогенцуковасул, Бекмурза Пачевасул ва Кайсын Кулиевасул ирс цІунула. Миллияб музей Кулиевасул рехсей-рукъ-музей ва гьелъул гьавураб мехалъул сакІа-рукъги рихьизарула. Адыгъ нараталъул эпос академиялъул тІахьазда тексталгун, таржамабигун ва комментариялгун бахъун буго. Нараталъул риваятал балкъарзабазда ва Кавказалъул цогидал халкъаздаги лъалел руго. Эпосалъ художествиял суратал ва маданияталъул бухьенал лъазаризе кумек гьабула, амма датабигун историкиял документал хиса-баси гьаруларо. КБР-алъул Миллияб музеялъул тІахь 1921 соналдаса нахъе лъугьун буго. Гьелъ археологиял ва этнографиял материалал цІунула. РетІел, гІадамал ва хІунардерил тарих предметаздалъул аслуялда лъазабула; сценаялъул ретІел ва гьанжесеб реконструкциял жиндирго батІалъиялъул гІаламат гьабизе ккола. С. И. Аккиевасул цІех-рехел карачайзабазда ва балкъарзабазда гьабулаго гьоболлъи ва кунаклъиялъул хІакъалъулъ буго. Гьобол тІамун кьей хъизамалъул ва гІагарда ругел халкъалъул гьоркьоб бухьенал цІунулаан. ХІурмат, ракІ-гьунар ва гьоркьоблъиялъул тартиб гьел гьоркьоблъабаздалъул кІудияб бутІа букІана.

Къэбэрдей ва Малкъар тӀагӀам

ГӀадаталъул рижу-рикӀкӀалъе гьанкӀи, гьани ва лъим кьварал рижаби рукӀана. Проса, арпа, мугӀ ва хадуб кукуруза кашабазда ва кӀанцӀизарурал рижабазда хӀалтӀизарулаан. Къэбэрдей гӀадаталъ пастэ соусазда ва гьани рижабазда цадахъ гьабула; жергей рижу-рикӀкӀалъул къагӀидаби батӀи-батӀиял руго. Малкъар хычинал нису, гьани, картоф ва кьурул хьурукьгун гьарула. С. И. Аккиевасул этнографиялъул сурат баяналъ гьезда кӀодолъиялъул ва гьоболлъиялъул квен-тӀегӀалда ккола. Айран, нису ва гьездаса цогидал хӀайваналъул рижабиги рижу-рикӀкӀалъул маданияталде рачӀуна. Квен-тӀегӀалда цадахъ рукӀана тӀаделъиялъул, кӀудиялъиялъул ва гьоболлъиялъул къагӀидаби. Гьоболлъи гьениб рикӀкӀунаан гьанкӀиялъул къадар гурони, рукъалъулазул мугӀрулъиги. Жакъасеб хъизаналъул рецептаби ва рестораналъул вариантал батӀиял рукӀине бегьула конкретиял тарихиял гӀадатазул суратаздаса.

Медиа

Кабардино-Балкариялъул мегӀералъулал ландшафтал

Баксаналъул тӀадегӀанлъиялъул ва Бакьулъ Кавказалъул мотивзабазда рекъон пейзаж. Гьелда сураталъул хӀакъикъияб бакӀ яги бищунго конкретияб тӀогь ричӀчӀун гьечӀо. Памятниказул ва предметазул хӀакъикъиял суратал музейалъулал ва гӀелмиял материалазда батула.

Гимн

Кабардино-Балкариялъул Республикаялъул пачалихъияб гимн

Ритуалияб музыкалияб асар

Музыкаялъул автор Хьасан Карданов. Парламенталъул официалияб справкаялда рекъон, гимналда кабардиял, балкъарал ва гӀурусал халкъиял кучӀдузул интонациял хӀалтӀизарун руго.

Гимналъул ва пачалихъияб символикаялъул хӀакъалъулъ баян Парламенталъул официалияб гьумералда батула. ХӀакъикъат гьечӀел кучӀдузул текстал гимналъул тасдикъ гьарурал рагӀаби хӀисабалда ричӀчӀун руго.

Хронология

ХӀадусал: 14 / 14

Н. э. щвезегӀан X гӀасру н. э. IX гӀасру: ГИМ-алъул баяназда рекъон Заюково-3 могильникалъул хӀалтӀизабиялъул хронологияб диапазон.
1557: Кабардиялъул посольство Москваялде: сиясиялъулал гьоркьосел цебетӀеялъул этап.
XIX гІасру: Налчик къалгӀа ва административияб росу хӀисабалда цебетӀей; къалгӀаялъул этапалъул байбихьиялъул датаби тарихчагӀазда гьоркьоб бахӀс гьабула.
1921 соналъул 1 сентябр: Кабардиялъул автономияб область гӀуцӀи.
1922 соналъул 16 январь: Цолъараб Кабардино-Балкариялъул автономияб область гӀуцӀиялъул хӀукму.
1936: Автономияб область Кабардино-Балкариялъул АССР-лъе хисизаби.
1942-1943: Республикаялъул территориялда рагъал, германиялъул оккупациялъул цо бутӀа ва эркенлъизаби.
1944 соналъул 5 март: БалкъарчагӀи гохӀизаризе ГКО-ялъул № 5309сс секретияб хӀукму.
1944 соналъул 8 март: Балкъаралъул халкъалъул кверщелалъ гохӀизабиялъул байбихьи.
1944 соналъул 8 апрель: БалкъарчагӀи гохӀизаризе ва республика Кабардиялъул АССР-лъе цӀар хисизаризе хӀукму.
1957 соналъул 9 январь: Кабардино-Балкариялъул АССР букӀинегӀан тасдикъ гьабизе хӀукму.
1986 соналъул 22 сентябр: «Приэльбрусье» миллияб парк гӀуцӀи.
1997 соналъул 1 сентябр: Кабардино-Балкариялъул Республикаялъул Конституция тӀамури.
2005 соналъул 13-14 октябр: Налчик тӀаде ярагъалъул гъудби, кверщелалъул идарабазда хӀалтӀулел ва гьава-бакъалъул гӀадамал хвезарун руго.