← Киналниги халкъал
Шималияб Кавказ · Дагъистан
Къумукъал
Къумукълар
Къумукъал: Таркъуялъул шамхаллъи ва Эндирей тарих, къыпчакъ мацӀ, адабият ва маданият. Исламалда цебесеб рижаби, ислам къуватабизе байбихьи, тӀубараб хронология ва гӀелмиял материалал.
Уллубийаул росуда мажгит, тарихияб Бойнак. Camal-Boynaq сурат, 2021 · CC BY-SA 4.0
МацӀ
Къумукъ мацӀ · къумукъ тил
Хъизан
Тюрк хъизан, къыпчак группа
Къадар
565 830 Россиялда (2021 соналъул ценз)
Тарих
Къумукъал ва гьездал ватӀан. Къумукъал, къумукълар, ккола Шималиябгун-Бакъбаккул Кавказалъул тюрк мацӀалъул халкълъун. Гьездал тарихияб тӀибитӀи бихьизабула Дагъистаналъул ралъдал мугӀрулгун гӀодоблъиялда ва Терек-Сулак бакӀалда. ГӀодоблъиялъул ва мугӀрулгун гӀодоблъиялъул мухьитӀалъ хӀалтӀизабула хӀухьбахъи, хӀайванал гьари, базар-сапар ва мугӀрулъул жамгӀаталгун бугеб бухьен.
Аслу: щиб лъалеб ва щиб гьалдаса гӀуцӀун бугеб. Халкъалъул гӀуцӀи ккана Кавказалъул халкъалъул ва тюрк мацӀалъул степьалъул группабазда гьоркьоб бугеб бухьеналдалъ. ЦӀех-рех гьабулел гӀалимзаби хазаразул, къыпчаказул ва цогидал компонентазул рол ритӀухъ батӀи-батӀиялъ бахъула. Гьаб пикрубаздаса цоялдасаги бажаруларо киналго гьоркьохъелгӀаснараб хазарал яги половцал къумукъаллъун рикӀкӀине яги халкъалъул гӀуцӀиялъул цо точнаяб дата бихьизабизе.
Милкал ва жамгӀатал. Таркъуялъул шамхаллъи ва цогидал милкал батӀи-батӀиял гӀурхъаби ва гӀагаралгун бухьенал рукӀана. Эндирей, Акъсай, Костек ва Мехтули тарих цо хӀакимчиясул биографиялде яги цо хисичӀого бугеб пачалихъалъул тарихалде гъундуларо. Росдал жамгӀатал, гӀадамал, рухӀаниял ва базаралъул бухьенал жамгӀияб гӀумруялъул батӀи-батӀиял даражаби гӀуцӀула.
Эндирей хъвараб материалбазда. «Тарихи Эндирей» хроникаялде гьабураб комментариязда 1587 соналъул росдал хӀакъалъулъ гӀурус хабар бихьизабула. Эндирей цебетӀей Султан-МахӀмудгун ва XVI гӀасруялъул ахиралдаса–XVII гӀасруялъул сиясияб гӀумруялгун бухьараб буго. Ахиралъул хроника ва гьелде гьабураб комментариязда авторасул бицен, жамгӀияб ракӀалда бугеб ва къватӀисел шагьидлъаби батӀа гьаризе ккола.
1722 соналъул поход. Пётр I-ясул Персиялде походалъ Эндирей бугеб бакӀалда рагъ ккана, гьелдаса хадуб гӀурус отряд росу хвана ва цӀаги кьуна. Аскаралъул хъвай-хъвагӀаби цӀех-рех гьари гьабизе бажарула жергездал хӀакимзабазул ва империялъул командованиялъул интересазул къеркьей бихьизабизе. Рагъул ишалъул росуалъул гӀадамазда тӀасалъиял ккана; гьеб командующияздал бергьеналъул сияхӀлъун гурони хъвазе бегьуларо.
Ислам ва гӀелму. Таркъу, Эндирей, Акъсай, Гьоркьохъеб Казанище ва Башли дин тӀагӀелмуялъул кӀудиял марказлъун лӀугьана. Бусурман хъвай-хъвагӀай жамгӀатал кӀудияб гӀелмуяб дунялалгун бухьараб букӀана.
Къумукъ адабият. КӀалзул кучӀдул ва хъвараб адабият цоцазда гьоркьоб цебетӀун рукӀана. Иырчи Казак ва МахӀмад Эфенди Османов маданияталъул тарихалда кӀудияб бакӀ ккола; гьездал тӀубараб ирс текстаздалъун, хъвай-хъвагӀабаздалъун ва батӀи-батӀиял гӀелмиял басмаяздалъун цӀех-рех гьабула.
XX гӀасру. 1921 соналъ Дагъистаналъул АССР гӀуцӀи кӀудияб административияб байбихьи хӀисабалда ккола. ЦӀиял школаби, хъвай-хъвагӀаялъул стандартал ва маданияталъул идараби совет сиясаталъул шагӀралда жамгӀияб гӀумру хисизабула букӀана.
Гьанжесеб рикӀкӀен. Россиялъул 2021 соналъул халкъал рикӀкӀиналъул баяналда рекъон 565 830 къумукъ рикӀкӀана. Гьеб ккола Россиялда этникияб жинцаго чӀезабиялъул бихьизаби, дунялалъул рикӀкӀен гурони ва мацӀ лъалел гӀадамазул къадар гурони.
ТӀибитӀи ва жергейлъулал группаби
Тарихияб ватӀан ва мадугьаллъи. Къумукал гӀумру гьабула Дагъистаналда; тарихиял жамгӀатал руго гьединго Чачаналда ва Шималияб Осетиялда. Жакъасеб административияб гӀурхъи тарихияб тӀибитӀиялъул бакӀалда цадахъ тӀубараб гуро.
Жергейлъулал группаби. Этнографиялда рикӀкӀуна шималиял, бакьулъиял ва жанубиял группаби. Халкъалъул жанир рагӀул, гьава-бакъалъул ва гӀадатазул батӀалъиялъе кӀвар кьола конкретияб росуялде, «къабилаби» ян абулел жура-журал сияхӀал гьаричӀого.
Шагьар, росу ва жинцаго жин бихьизаби. Халкъ гӀумру гьабулеб бакӀ хисизабула; миллат ва мацӀалъул хӀакъалъулъ баянал батӀи-батӀиго бакӀалда данде гьарула. 565 830 абураб рикӀкӀен Россиялде ва 2021 соналъул цензалъул заманалде буго, киналниги дунялалъул къумукъазде гуро.
МацӀ
Къумукъ мацӀ, къумукъ тил, тюрк хъизаналде ва къыпчак группаялде ккола. Цогидал тюрк ва кавказ мацӀазгун бугеб тарихияб бухьеналъ гьеб классификация нахъехун тезе бегьуларо.
КӀалзул жерге-жергеял батӀалъаби рикӀкӀуна хасавюрт, буйнак ва къайтаг диалектазул массивазда. Диалектазул батӀалъаби тӀибитӀиялъул ва гӀагарлъиялъул тарихалгун бухьарал руго; гьел халкъалъул жиндирго цӀар гӀунтӀизабизе асарлъун кколаро.
ЧангӀасруялъ Къумукъ мацӀ Шималиябгун-Бакъбаккул Кавказалда халкъазда гьоркьоб бугеб бухьеналъул мацӀлъун хӀалтӀизабула букӀана. XX гӀасруялда гьеб рол кӀудияб даражаялда гӀурус мацӀалъ тӀубала букӀана. БукӀеналъул мацӀ, гьудул мацӀ ва гӀадамасул миллияб тайпа батӀа-батӀаял рукӀине бегьула.
Совет реформабазда цебе гӀараб графика хӀалтӀизабула букӀана. 1928 соналъ латиница лӀугьинабуна, 1938 соналъ кириллицаялде хиси ккана. МахӀмад Эфенди Османовасул 1883 соналъул ногъай ва къумукъ текстазул тӀехь ккола басмаялъул гӀадаталъул кӀудияб памятниклъун.
Къумукъ мацӀ адабияталда, театралда, периодниял басмаязда ва динияб гӀумруялда хӀалтӀизабула. МацӀ лъималазда щвезаби хъизаналдаса ва мухьиталдаса буссинабула; шагьаралда ва росдал бакӀазда бугеб хӀал букӀула цоцада рекъон гьечӀо.
Иман ва диназул тарих
Ихтиядлъул тарих цӀализе кин. XIX–XX гӀасрабазул этнографиял хъвай-хъвагӀаязда рухӀал, тӀабигӀаталъул къуватал ва цӀунулъиялъул ишараби рихьизарун руго. Гьез ислам цебесеб тӀабигӀат цӀализе кумек гьабула, амма гьел кколаро цебесеб дин тӀубараб хъвай-хъвагӀай ва гьез гьикъуларо кинабго гьанжесев чиясул ихтияд.
Зоб, лъим ва берцинлъи. Къумукъалъул ихтиядалъул цӀех-рехецазда Тенгри тюрказул пикруби ва бакӀалъулаб тӀабигӀаталъул культал рицула. Бащдаб аслу бугел суратал цоцада цадахъ рукӀине бегьула ва цӀидасан битӀун рихьизаризе бегьула. «Тенгрилъи» абураб термин жалгъаялъул хӀисабалда рекъезабула, амма гьес цо хисичӀого бугеб обрядазул система букӀин чӀезабуларо.
Рохел-мехелъул обрядал. Л. Б. Гмыряца къумукъазда ва гьелгун гӀагарлъухъ ругел тюрказул мацӀалъул халкъазда гьоркьоб цӀад биччазе гьарулел ишараби цӀех-рехезарула. Гьезда гьоркьоб бусурбабазул дугӀаби ва бакӀалъулал гӀадатал рихьизарула практикабазул тарихияб цоцадалъул хӀалтӀи. ЦӀадал обрядалъул бищунго цо гьанжесеб мазгьаблъун рихьизаризе бегьуларо.
Исламизация къокъа-къокъаялдалъун букӀана. БакӀалъул кквел, бетӀергьаналъул ислам кквел ва халкъалъул къо-моцӀалъулаб дин заманалъул рахъалъ цоцада рекъоларо. Дербент ислам таркъаялъул кӀудияб марказ букӀана, амма гӀарабазул походазул къоял киназго къумукъазда ислам кквейиде буссинаризе бегьуларо.
Жануб ва шимал: цӀех-рехецалъул версия. 2026 соналъул цӀех-рехецалъул авторал рихьизарула жанубиял къумукъазул улкаязда ислам цебе тӀубазе бегьулин ва шималиял тобабазул исламизация АлтӀун Ордаялъул заманалъулгун бухьула. Гьеб ккола батӀи-батӀиял темпаздалъул гӀакълуялъул гипотеза, амма гьечӀо киназго халкъалъул цо заманалъул ислам кквейидул гӀаммаб къо.
Мажгитал, бетӀергьанал ва лъай-хъвай. Ислам таркъаялда гьоркьоб вагӀизал, гӀалимал ва сиясиял марказал рикӀкӀунаан. Таркъуялъул шамхалал диниял масъалаби сиясиял интересбазда цадахъ тӀуразарулаан; Эндирей ва Гъоркьа Къазанище лъай-хъваялъул марказал рукӀана.
ГӀадат ва шаригӀат. ГӀадаталъулаб ихтияд ва бусурбабазул ихтиядлъулаб нормаби хъизаналъулаб ва мулкялъулаб бухьиназда гьоркьоб цоцадалъул хӀалтӀи гьабулаан. ЦӀех-рехей Ю. М. Гусейноваца рихьизарула гьел нормабазул цадахълъи, цо-цо мехалда батӀалъиги. Тарихияб сурат гьабизе бегьуларо цебесеб къагӀидаби гьанжесеб хъизаналъе тӀасабищулалъул кверчӀвайлъун.
Лъай-хъваялъул цӀигьабизей. Гъоркьа Къазанищеялдаса Абусупьян Акаеваца бусурбабазул гӀелму, малъи ва басмаялъул хӀалтӀи цоцада цадахъ гьабулаан. Гьесул джадидияб магӀрифатияб хӀаракат динияб культуралда жаниб лъай-хъвай цӀигьабизе кӀвекӀулаан, амма гьебалдаса нахъе кколароан.
Советалъул заманалъул хьурулъи ва репрессиял. Акаевасул биографияца рихьизарула диниял интеллигенциялда тӀад рекъезабураб зулмуялъул хӀасилал: 1929 соналъул кквел, 1931 соналъул хвел ва хадуб реабилитация. Цо магӀрифатияв чиясул къисмат ккола бищунго бакӀалъулаб шагьидлъи, амма киназго ихтияд ккурал чагӀазда гьоркьоб цохӀого-цо мугьканлъун кколаро.
Советалъул заманалдаса хадусеб динияб гӀумру. Советалъул заманалъул ахиралдаса байбихьун гӀадамазда гьоркьоб динияб практика ва динияб лъай-хъвай тӀибитӀулаан. Дагъистаналъул цӀех-рехецазда суфиязул бухьиназул роль ва ихтиядалъул нормабазул хӀакъалъулъ бахӀс-рахас рицула. Киинабго Дагъистаналъул процесс гьечӀо киназго къумукъалъул жамгӀатазул цоцада рекъараб позициялъун.
Гьанжесеб гӀадаталъул. Бищунго бусурбабазда гьоркьоб къумукъазе тарихиялъул рахъалъ суннияб ислам хаслъун буго. Гьелда цадахъ миллатлъи гьечӀо чиясдаго гӀумруялъул диниялъиялъул даража бихьизабулеб: халкъалда гьоркьор руго батӀи-батӀиял ихтиядал ва практикаби бугел гӀадамал.
Диналда жаниб гӀечӀеб мацӀ. Къумукъ мацӀ диниял ишарабазда ва магӀрифатиял басмаязда хӀалтӀизабула; 1990 соназдаса байбихьун цӀидасан бусурбабазул адабият басмаялда бахъула. Гьеб Къуръан цӀалиялда ва динияб гӀелмуялда гӀараб мацӀалъул ролгун цадахъ буго.
Хал гьабулел магӀлуматал
МацӀ
- Къумукъ мацӀ тюрк мацӀазул хъизаналъул къыпчак группаялде ккола.
ТIибитIи ва рикIкIен
- Россиялда 2021 соналъул халкъал рикӀкӀиналъул баяналда рекъон 565 830 къумукъ рикӀкӀана.
Маданият ва гIумру
- ДАССР-алъул Совнаркомалъул 1930 соналъул 29 октябралъул къарар профессионалияб Къумукъ театр гӀуцӀиялъул байбихьи хӀисабалда ккола.
Тарих
- Ислам тӀибитӀи гьабулаго дагь-дагьккун, бакӀал ритӀухъ гьабун ккана; халкъалъул ислам босараб точнаяб дата гьечӀо.
ТӀадгӀумруялъул хронология
Юкъараб гІасру
Тарихияб жамгӀияталъул гӀуцӀиБакӀалъулал гӀадамал цоцалъулъ гьабула тюрк мацӀалъул группабазгун. Компонентазул цоцалъулъ букӀи кӀвар буго гӀелмуялъул бахӀслъун.Юкъараб гІасру
Кыпчак мацӀалъул бухьаралКумык мацӀ гӀуцӀула кыпчак мацӀалъул гӀорхъода гӀагарал гӀадамазгун бухьаралдалъ. МацӀалъул классификация кколаро халкъалъул гьабиялъул ритӀухъе гьабураб къо.XII–XIV гӀасраби, цӀех-рехаздалъул версия
Ислам гьабизе батӀи-батӀиял темпалЦӀех-рех гьабулел гӀалимчагьазул пикру буго жанубалда цебесеб ва шималалда нахъасеб процесс букӀин; ислам гьабизе цо къо гьечӀо.1587 сон
Эндиреялъул хабарБакӀалъулал хроникаялдалъул комментариязда кьун буго росабилъул цебесеб гӀурус хъвай-хъвагӀаялдалъул рехсей.XVI гӀасруялъул ахир–XVII гӀасру
Эндирей ва Султан-МахмудРосаби лӀугьуна кӀудияб сиясияб марказлъун; хъварал шагьадатал цоцазда рекъон гьаризе ккола.XVII–XIX гӀасраби
Исламиял гӀелмуялъул марказазул цебетӀейТарки, Аксай ва Гъоркьияб Казанище гьоркьор ккола регионалъул динияб лъай-хъваялда.1666 сон
Эндирей путешественникалъул хъвай-хъвагІайХроникаялъе гьарурал комментариязда Эвлия Челебица росу хІакъалъулъ гьабураб шагьадаталда рехсей гьабула.1722 сон
Эндирей жаниб рагъПётр I-лъул Персиялде походалъул заманалда рагъулаб багъа-бачари ва росу хваразда рехун тей ккун букІана.1831 сон
Внезапная къалъаялда сверухъ ккун кквейГъазимухІаммад Эндирей жаниб хІалтІула; гьеб хІужараталъулъ гьоркьоблъи букІана гІодоблъиялъул нухдузда тІад контроль гьабизе гьабураб къеркьеялда.1843–1844 сонал
Эндирей жаниб рагъулал багъа-бачариЖергеялъул хроникалда ва комментариязда Шамилил къокъабазул ва гІурус рагъулал къуватазул хІалтІаби риссула.XIX гІасру
ЖамгІияталъул гьумералда гІадат ва шаригІатЖергеялъул хІукукьиял практикаяз гІадаталъул хІукукь ва бусурбабазул къагІидаби цадахъ ругелъул баян гьабула.XIX гІасру
Иырчи Казакил шигІруКечІ-кучІдулъул ва адабияталъул ракІалда шагьидалъул творчество цІунун буго.XIX–XX гӀасруялъул байбихьи
Гьоболлъи ва куначествоЭтнографиял материалбаз гьобол кквей ва цоцазе кумек гьабизе гьабурал хІалби рихьизарула.1872 сон
Абусупьян Акаевил гьавайЦІидул богослов ва магӀарулав гІалимчи Гъазанищалъул гъоркьияб росулъ гьавуна.1883 сон
МугІамад Эфенди Османил тІехьНогъай ва къумукъ текстал бахъула; басмаялъ рагІул адабият цІунизе кІудияб имкан кьола.XX гІасрул байбихьи
Акаевил магӀарул-просветителияв хІалтІиТаржама, дарси ва тІахьал бахъи лъаялъул цІигьабиялъул къагІидабилъун лъугьана.1906–1916 сонал
«Тангчолпан» драмаялъул кружокТеатралъул расмияб тарихалда гьеб кружок профессионалияб сценаялъул цевехъанзабаздаса цояблъун рикІкІуна.1921 соналъул 20 январь
Дагъистаналъул АССР гIуцIиВЦИК-алъул къарарлъун республикаялъул цІияб автономияб статус бихьизабула.1926 сон
Темир-Хан-Шураялда театралъул студияПедагогиялъул техникумалда студиялъул лъай кьей гІуцІула.1928 сон
Латин хъвай-хъвагІай тІамухъ гьабизеКъумукъ хъвай-хъвагІай советалъул реформабазул рахъалъ цІияб алфавиталде вачІуна.1929 сон
Абусупьян Акаев ккун вукІинеРепрессиябаз магӀарул-просветителияв вакил вукІаго хІалтІи чІезабула.1930 соналъул 29 октябралда
Миллияб театралъул студия хІакъалъулъ къарарДАССР-алъул Совнаркомалъ къарар кьола, гьеб къараралдалъ расмияб театралъул аслияб хІисабалда рикІкІуна.1931 сон
Абусупьян Акаевил хвелРепрессиябазда гъоркь вукІараб богослов ва басмаялъул бетІергьанил гІумру лъугьуна.1938 сон
Кириллицалде свериКириллицалъул хъвай-хъвагІай гьанжесеб къумукъ хъвай-хъвагІаялъул асослъун лъугьана.1940 сон
Н. К. Дмитриевил грамматикаАкадемиялъул басмаялда къумукъ мацІ систематикияб куцалда риссула.1950-ел сонал
Къумукъазул этнографиялъул цІикъабиГІурусалъул хІалтІаби ва «Дуниялъул халкъал» проекталъул хІадурлъи документалияб база кІодо гьабула.1960 сон
Материалияб маданияталъул хІакъалъулъ тІехьС. Ш. Гьажиевасул монографиялда гІунаралъул, рукъалъул, квен-тІеч ва ретІел-кІачІалъул хІакъалъулъ риссула.1960 сон
Акаев реабилитация гьабизеБиографиялъул баяналда магӀарул-просветителияв вакил хвейидаса хадуб реабилитация гьабураб хІакъалъулъ бихьизабула.1961 сон
«Къумукъал» монографияС. Ш. Гьажиевасул тарихияб-этнографиялъул цІикъаб басмаялдаса бахъула.1969 сон
Къумукъ-гІурус словарьА. Г. МугІамадовасул словарь З. З. Бамматовасул редакциялдалъун бахъула.1970-ел сонал
Туйдул репертуар хъвай гьабизеБ. М. Алимоваца жанубиял къумукъаздаса материалби тІурала; цо-цо кучІдул туйдузда хъваялдаса гьарула.1990-ел соназдаса байбихьун
Дин-мазгьабалъул басмаялъул тІадбуссинКъумукъ мацІалда исламияб адабият цІидасан бахъизе байбихьана.2008 сон
Свадьбаялъул кечӀазул басмаГӀелмияб макъалаялда гъорлъе кьола текстал ва нотаялъул хъвай-хъвагӀаби жанубияб къумукъ репертуаралъул.2010 сон
Зоб биччазе гьабулеб гӀадаталъул хӀакъалъулъ цӀех-рехЛ. Б. Гмырияца къумукъ материал гьабила мадугьал халкъазул гӀадатазда цадахъ.2021 сон
Россиялъул халкъалъул рикӀкӀенУлкаялда рикӀкӀана 565 830 чи, жидеца къумукъ миллаталде инсанаб баян кьурал.2023 сон
Кияго адабиятчиясул тӀубараб ирс цӀех-рехезеМиллияб библиотекаялда тӀохьула тӀехь Ийырчи Казакил ва Магьамад Эфенди Османовасул хӀакъалъулъ.
Квен
ТӀадиялъул, гьанжелъул ва лъим-цӀулал продуктал
Рекъаралъул хӀалтӀи ва гьанжелъул хӀайванал гьабизе гьабулаан рикӀкӀеналъул кьучӀ. ЛъагӀел, гӀумру ва хъизаналъул хӀал гьабулаан къагӀидаялъул гӀуцӀиялда рекъон.Хинкал ва гьабураб тӀади
ТӀадиялъул гьабураб, гьанжелъул ва бульоналъул рикӀкӀенал ккола гӀадаталъул рикӀкӀеналъулал. Гьабулаго гьабулаан росабазда ва хъизаназда батӀи-батӀиял къагӀидаби; киназего кумыказего цо кколареб рецепт гьечӀо.ЧӀегӀерал ва гьабурал тӀадиял
ТӀадиялъул гьабураб, гьанжелъул ва ботӀикьералъул тӀадиял ккола Дагъистаналъул гӀаммал рикӀкӀеналъулал. Гьезул бакӀалъулал вариантал киназего цо халкъалъул батӀияб гьабураб жо гьабизе кколаро.Гьоболлъухъе стол ва чай
Этнографиялъул цӀех-рехазда бихьизабула нухчиясе гьабураб кьижа ва гьоболлъухъе цӀияб чай кьей. ГӀадаталъул гьабизе гьабулаан батӀияб заманалъе ва бакӀалъе, киназего гьанжесеб рукъалъул хисичӀеб къагӀида гӀадин гуро.
ГӀадатал ва гӀамалал
Гьоболлъи ва куначество
Куначествоялъ гьабулаан гӀумруялъул ва хъизаналъул гьабураб цо-цоцазе кумек гьабизе гьабураб хӀалтӀи, гьездаго гьоркьоб батӀи-батӀиял халкъалъул гӀадамалги рукӀине бегьулаан.Хъизан ва молкъ
Рос-лъади ва гӀагарал гӀадамалъул хӀукъукъал гьабулаан гӀадаталъул ва шаригӀаталъул цоцалъулъ. БакӀалъулал хъвай-хъвагӀаязда бихьулаан нормабазда батӀалъи, киназего цо универсалияб формула гуро.Туйдул кучӀдул
Жанубиял кумыказул материалазда гьоркьор руго туйдул батӀи-батӀиял этапазул кучӀдул. 1970-лел соназул хӀалтӀиялъул хъвай-хъвагӀаязда батӀи гьабулаан гӀумруялъул гӀадаталда гьабураб ва информантазул ракӀалда рещтӀараб.ХӀалтӀиялъул календарь
Халкъалъул календаралъул пикрубазда лъагӀелалъул хиси гьабулаан рекъаралъул хӀалтӀигун ва жамгӀияталъул гӀумругин. ХӀалтӀиялъул хъвай-хъвагӀаяз кумек гьабулаан бакӀалъулал цӀарал ва заманал ритӀухъе гьабизе.Булкъа: цо-цоцазе кумек
ГӀагарал ва хъизаналъул гӀадамал гьабулаан рукъ бан, материал гӀуцӀи ва гьединго захӀматал хӀалтӀабазда. Этнографиялъул монографиялда бицунеб буго гьединаб кумекалъул ва цоцалъул квеналъул гӀуцӀи.
РетӀел
Тарихияб бихьиназул ретӀел гьоркьоб букӀана гурде, хеч, бешмет, черкеска, тӀаде ретӀулел ва бетӀералъул ретӀел. РетӀелалъул гӀуцӀи букӀана заманалда, гӀумруялда ва мурадалда рекъон. ГӀаммал Кавказалъул формабазда букӀана бакӀалъулал батӀалъи.
ЧӀужугӀаданазул ретӀел гьоркьоб букӀана ретӀел, гъоркьияб ретӀел, бетӀералъул ретӀел ва гӀажаибал. Материалал ва гьабураб батӀалъи букӀана гӀумруялъул ва байрамалъул ретӀелазда батӀи-батӀиял. Гьанжесеб сценаялъул форма бакӀчӀезабичӀого батӀияб гӀасруялъул ретӀел гӀадин бихьизабизе бегьуларо.
Кьурдул
Бертинлъулаб кьурдул
Туйдул кьучӀалъул кьурдулъул бутӀа цоцалъулъ букӀана кучӀдузгун, асбабаздалъул музыкагун ва гӀадатабаздалъул тартибгун. Б. М. Алимовалъул цӀех-рех гьабулаан жанубиял кумыказе, киназего Кавказалъул росабазе гуро.ГӀадаталъул ва сценаялъул гьаби
Рукъалъул туй ва профессионалияб постановка ккола батӀи-батӀиял мухӀитал. Театралъ цебетӀезабула сценаялъул маданият ва гӀадаталъул авторлъул интерпретация.
Музыка
Жанубиял кумыказул туйдул репертуаралда гьоркьор руго цо чиясдаго ва коллективалъул гьаби. Б. М. Алимовалъул публикациялда руго текстал ва нотабаздалъул хъвай-хъвагӀаял; цо-цо кучӀдул кьун руго кайтаг диалекталда таржамагун.
КучӀдул бухьараб буго кӀалзул поэзиягун ва Иырчи Казакалъул ракӀалда рещтӀарабгун. Хъварал текстаздалъул цӀех-рех гьабизе кумек гьабулаан авторлъул асаралъул, гьабиялъул вариантаздалъул ва нахъацараб литературияб гӀуцӀиялъул батӀалъи гьабизе.
Профессионалияб кумык театралъ цоцалъулъ гьабула драма ва музыка. Гьелъул тарихалда гьоркьор буго студиялда лъай ва миллияб репертуаралъул цебетӀей.
Пишаби
Текстиль ва рукъалъул гьаби
ЦӀоко гьаби, тӀадиялъул гьаби ва гӀумруялъул жал гьаби букӀана хӀалтӀиялъул бутӀа. Рукъалъул хӀалтӀи цоцалъулъ букӀана рахъулел жалгун ва хисигун.ЦӀцӀцӀал, тӀамах ва гӀадал жал
Рукъ ва хӀалтӀиялъ гьабулаан асбабал, кӀудиял гӀадал жал ва батӀи-батӀиял материалаздалъул жал. Гьезул форма бихьизабулаан рекъаралъул ва мегӀералъул росабазул шартӀал.ТӀехь ва магӀрифат
Хъвай-хъвагӀаялъул маданияталда гьоркьор букӀана хъварал тӀахьал, таржама ва басмаялъул хӀалтӀи. Абусупьян Акаевасул хӀалтӀи цоцалъулъ гьабулаан бакӀалъулал лъай-хъваялъул масъалаби XX гӀасруялъул байбихьуда басмаялъул технологиябазгун.
РакӀалъул бакӀал
Тарки
Шамхаллъиялъул тарихияб марказ ва бусурбабазул гӀелмуялъул марказ. Гьелъул бачӀараб заман бухьараб буго Каспиялъул рагӀалдалъул нухбазгун ва гӀагарал жамгӀиятазгун.Эндирей
Шималиял кумыказул тарихалъул кӀудияб марказ. Хроника, тӀадегӀанасеб хабар ва 1722 соналъул походалъул документал кумек гьабулаан батӀи-батӀиял шагьадатал цоцазда рекъон гьабизе.Гъоркьияб Казанище
Абусупьян Акаевасул ватӀан. МагӀрифатчиясул биографиялъ бихьизабула бакӀалъулал лъай-хъваялъул бухьарал гӀаммаб бусурбабазул дунялгун.Уллубийаул, тарихияб Бойнак
Гьаб гьумералда бихьизабула бакӀалъулал мажгиталъул документалияб сурат, 2021 соналъ гьабураб. Файлалъул цӀаралда ва Commons-алъул суратлъиялда рукъалъул заман цоцазда рекъон гьечӀо, гьединлъидал гьанир гьелъул бан гьабураб соналъул ритӀухъе гьаби гьабуларо.
ЦӀарал
Бихьиназул
- Арслан (къумукъ, тюрк)
- Батыр (къумукъ, тюрк)
- Темир (къумукъ, тюрк)
- Таймас (къумукъ, тюрк)
- Эртувган (къумукъ, тюрк)
- Айдемир (къумукъ, тюрк)
ЧӀужуязул
- Ойбике (къумукъ, тюрк)
- Алтынчач (къумукъ, тюрк)
- Юлдуз (къумукъ, тюрк)
- Сюйдум (къумукъ, тюрк)
- Сюйгюля (къумукъ, тюрк)
- Къарлыгъач (къумукъ, тюрк)
- Алмакиз (къумукъ, тюрк)
- Сююнч (къумукъ, тюрк)
ГӀадамал ва культуралъул ракӀалда рекъон чӀезаби
Иырчи Казак
Кумык поэзиялъул классиказул цояв. Гьесул асаралъул тарих цӀех-рех гьабула хъвай-хъвагӀаяздалъул, басмаяздалъул ва цӀех-рехаздалъул хӀалтӀабаздалъул кумекалдалъ.Магомед Эфенди Османов
Ногъаязул ва кумыказул текстал гӀуцӀарав ва басмаялда рахъарав; гьесул 1883 соналъул сборникалъ кӀудияб хӀалтӀи гьабулаан хъвай-хъвагӀаялъул маданияталда.Абусупьян Акаев
Илагьиялъул гӀалимчи, мугӀалим, тюрколог, таржамачи ва магӀрифатчи. Гьавуна Гъоркьияб Казанищеялда 1872 соналъ, хвана 1931 соналъ репрессиялдаса хадуб.Сакинат Гаджиева
Этнограф, кумыказул ва гьезул материалияб маданияталъул кӀудиял хӀалтӀабазул автор. Гьелъул цӀех-рехаз цоцалъулъ гьабулаан хӀалтӀиялъул ва тарихиял материалал.
Медиа
Фотогалерея
Авторлъи ва лицензиял суратазда гъоркь хъваралда бихьизарун руго.