КьучӀда гьумерде
Кавказалъул ирс

Жиндирго гьадеги. ГІагардул гьадеги. ГІумруялъул гьадеги.

Шималияб КавказЖанубияб Кавказ
Ушгулиялъул документалияб сурат: гъотIол рукъзал ва сван минаял мугIрузда цебе, Алексей Комаров, 2018
← Киналниги халкъал

Жанубияб Кавказ · Гуржистан

Гуржиял

ქართველები · Картвелеби

Гуржиял (картвелеби): регионалиял жамгIатазул тарих, картвел мацIал, гIадатал ва маданият. Христианлъиялда цебе заманалъул культал, христианлъи тIибитIи, гуржи мусулманал ва католикал; тIубараб хронология, гIелмиял материалал ва документалиял суратал.
Регионал:Гуржистан
Ушгули · Алексей Комаров, 2018 · CC BY-SA 4.0

МацӀ

Гуржи мацI; гьединго мегрел ва сван мацIал жиндирго жамгIатазда

Хъизан

Картвел мацӀазул хъизан

Къадар

Гуржиялда 3 304 075 (2024 соналъул хъвай-хъвагIай)

Тарих

Картвелеби. Гуржиял, картвелеби (ქართველები), Кьибла Кавказалъул халкъ ккола. Тарихияб жамгӀат гӀуцӀана мацӀалъул, экономикаялъул ва маданияталъул батӀалъияздалъун регионалиял жамгӀатаздаса. Гуржи идентичност, Гуржистаналъул гражданаллъи ва гуржи мацӀалъул лъай цоцазда бухьарал буго, амма гьел цого показатель гуро.
Колхида ва Картли. Жакъасеб Гуржистаналъул бакътӀерхьул ва бакъбаккул бутӀаялъул некӀсиял политикиял ва маданиятиял марказал батӀи-батӀиял тарихал руго. Вани Колхидаялъул багӀараб материалияб маданият бихьизабула. Антикиял пачалихъал жакъасеб этникияб гӀурхъи цӀцӀикӀкӀунарал пачалихъаллъун рикӀкӀине кколаро.
Ираналъул ва Ракькьулалъул бухьенал. ГӀасрабаз регионалъул жамгӀатал Ираналъулгун, Румалъулгун ва Византиялъулгун хӀалтӀи гьабулаан. Гьал бухьенал хӀакимлъиялда, маданияталда ва диналда рещтӀулаан; гьезда гъорлӀ рилълъин, рахъалъулалъи ва рагъулал тӀадекӀанкӀиял ругоан.
Хъвай-хъвагӀай ва христианлъи. IV гӀасруялъ Картлиялда христианлъи тӀибитӀиялъ таржамаби гьаризе ва хъвай-хъвагӀаялъул маданият цебетӀезабизе кумек гьабуна. V гӀасруялде гуржи адабияталъул цебесеб цӀунун хутӀараб памятникал рикӀкӀуна, гьезда гъорлӀ Яков Цуртавелил «Шушаникалъул шагьидлъи».
Гьоркьохъел гӀасрабазул пачалихълъи. XI гӀасруялъул байбихьуда Баграт III-лъул заманалда боял цо гьари ва Давид Байбихьулаяс пачалихъ къуватаб гьаби маданияталъул цӀикӀкӀеналъе шартӀал гӀуцӀана. Пачалихъа Тамарал заман адабияталъул ва политикияб асардул цӀикӀкӀеналъулгун бухьараб буго. Гьоркьохъел гӀасрабазул жамгӀат гьединго батӀалъияздалъун букӀана.
Рикь-рикьлъи ва къуватал пачалихъазул рагъ. Монголазул тӀадекӀанкӀи, цо пачалихъ биххи ва ГӀусманиялъул ва Сефевидиялъул пачалихъазул дандечӀей политикияб карта хисана. Бакъбаккул ва бакътӀерхьул бутӀабазда батӀи-батӀияб къватӀисеб асар букӀана, гьелъул гьезда хадусеб къадарда асар гьабуна.
РекӀел ва диаспораби. Гуржиял ватӀан-бакӀалдаса къватӀире рекӀел батӀи-батӀиял сабабал ругоан. XVII гӀасруялда шагь Аббас I-лъул заманалда Ираналде къуватаб рекӀел кӀудияб роль хӀалтӀана. Ферейданлда гуржи мацӀалъул жамгӀатал цӀунун хутӀана; гьезул тарихалъ магӀлум гьабула дин хисизабиялдаго мацӀ ва этникияб ракӀалдещвей цӀунизе бегьуларилан.
XIX гӀасруялъул магӀрифат. Басизнаби, школа ва жамгӀатиял рикӀкӀенал миллияб маданият цебетӀезабизе кӀудиял амалаллъун рикӀкӀана. Илья Чавчавадзе адабияталъул хӀалтӀи, публицистика ва жамгӀатияб хӀаракат цоцазда бухьана; гьесул документал Гуржистаналъул Миллияб архивалъ цӀунун руго.
Республика ва совет заман. Демократияб Республика Гуржистан 1918–1921 соназда букӀана. КӀудияб рагъулаб армиялъул бачӀин ва совет хӀакимлъи гӀуцӀи политикияб гӀуцӀи хисана. Совет гӀасрабазда гъорлӀ лъай-хъвай ва маданияталъул идараби цебетӀезари, гьединго репрессиял ва динияб гӀумруялъе гӀурхъи лъей ругоан.
ЦӀияб тарих. 1991 соналъ хӀурмат кӀигӀей гьабуна. Рагъулал конфликтал ва халкъалъул къуватабго рекӀел кӀалъай хадусел гӀасрабазул бакӀаб бутӀа лӀугьана. ГӀадамазул хъизанияб ва маданиятияб тарих гӀемерал халкъазда рекъон кӀудиял пикруяздаса батӀаго рикӀкӀине ккола.
РикӀкӀен гӀурхъаби бихьизабун. 2024 соналъул цензалда рекъон, ценз хӀалбихьизабураб Гуржистаналъул бутӀаялда 3 304 075 этникияб гуржияв рикӀкӀана, гьеб халкъалъул 84,1% буго. Ценз Абхазиялда ва Бакъбаккул Осетиялда гьабулароан. Гьеб гуржиязул дунялалъул рикӀкӀен гуро ва Гуржистаналъул киналго гражданазул сумма гуро.

Регионалъул группаби ва мацӀазул батӀалъи

Регионалъул батӀалъи. Картлиял, кахетиял, имеретиял, гуриял, рачиял, аджарал, пшавал, хевсурал ва тушинал тарихиял областбазда ва гьенир ругел гӀадатазда цадахъ руго. БатӀалъи архитектуралда, бохъа-хӀалтӀуда, ретӀелда, фольклоралда ва гьаракьалда бихьула; тарихиял областбазул ва гьанжесеб административияб цолъиялъул гӀорхъаби щибго заманалда рекъон кколаро. Мегрелал ва сванал. Гьездал мацӀал картвелиял хъизаналъул ракӀалда цо боялъул руго. ГӀемерисел гьездал мацӀалъул гӀадамаз регионалъул идентичност грузиялъулгун цадахъ ккола; мацӀазул классификациялъго гӀинсанналъул этникияб жинцаго чӀезаби гӀуцӀуларо. Лазал. Лазияб мацӀ мегрелияб мацӀалде цӀакъ гӀагараб буго; гьелъул тӀибитӀиялъул аслияб территория Турциялъул бакъбаккул-шималияб рахъалда буго, Грузиялдаги руго гьелъул мацӀалъул гӀадамал. Картвелиял мацӀазул гӀагарлъи жинцаго автоматикияб къагӀидаялъ цого гражданалъул яги этникияб жинцаго чӀезабиялъул цо формалде сверун тезе кколаро.

МацӀ

Гуржи, мегрел, лаз ва сван мацӀал картвел мацӀазул хъизан гӀуцӀула. Мегрел ва лаз мацӀал цӀакъ мукӀур руго ва зан гӀаркьал гӀуцӀула. Гьал мацӀазул мукӀурлъи гьелъул магӀна гьел цоцаздаса гуржи мацӀалъул диалектал ругилан гуро.
Гуржи мацӀ Гуржистаналда гӀаммаб адабияталъул мацӀалъул роль хӀалтӀизабула. Мегрел ва сван мацӀаздаго жидерго гӀуцӀи ва бакӀалъулал гӀадатал цӀунун руго. Мегрел мацӀалъул гӀемерал бицухъесазда гуржи мацӀалъулгун кӀимацӀалъи характерноб буго; рукъалъул рахъалъул мацӀ ва этникияб жинцаго чӀезаби цоцазда рекъон гуро.
НекӀсияб гуржи хъвай-хъвагӀаялъул бищун цебесеб бохун дата лъураб памятникал V гӀасруялде рикӀкӀуна. НекӀсияб гуржи ва жакъасеб гуржи мацӀ батӀи-батӀиял тарихиял хӀалал рикӀкӀуна, гьезул гьоркьоб кӀудияб хъвай-хъвагӀаялъул тасдикъалъи буго.
Асомтаврули, нусхури ва мхедрули гуржи хъвай-хъвагӀаялъул лъабго система ккола. Мхедрули жакъасеб къоялъул практикаялда тӀибитӀараб буго; цогидал формаби клисаялъул ва маданияталъул мухьиталда цӀунун руго. Гьезул чӀагӀараб маданият 2016 соналъ ЮНЕСКОялъул материалияб гурел наслуялъул сиялде рачана.

Иман ва диназул тарих

Христианлъиялде щвезегӀан букӀараб культурал. Археологиялъ гьабизе бегьула жиндаго букӀарал ва цогидал бакӀаздаса рачӀарал дин-мазгьабалъулал гӀадатал рихьизари. Дедоплис-Гораялъул цӀех-рех гьабун буго I гӀасруялъул н. э. Картлиялда ираналъулал, гьездаго цадахъ зороастриялъулал ва жиндаго букӀарал культал цадахъ рукӀин. Гьаб буго цо кӀудияб комплексалъул тафсир, киналго гъуржиязул улкаялъулазда букӀараб цо дин гурони. Армази ва хроникабазда букӀараб ракӀалде щвей. Гъуржиязул тарихалъулаб традициялъ Армазил культ Парнаваз ахӀмадалъул ва Мцхеталда цадахъ лъола; гьенибго рехсон руго Гаци ва Гаим. Гьаб буго заманалъул хӀакъикъаталъул хъвай-хъвагӀай гурони, гӀумруялъул заманалъул протокол. Культалъул аслу ва гьеб ираналъулал ва анатолиялъулал традициязда цадахъ бугеб хурхен тафсиралъул темалъун ккола. Цо кӀалгӀаялъул батӀи-батӀиял мукъадасал бакӀал. Давид Гагошидзе 2026 соналъул цӀех-рехалда Дедоплис-Гораялъул лъабго культ-мазгьабалъулаб кӀицӀул руго рихьизарун. Гьес рихьизарула зороастриялъулал, Аполлоналда цадахъ хурхарал ва жиндаго букӀарал хӀасилалъулал гӀадатал цадахъ рукӀин. Гьаб буго I гӀасруялъул цо-цо археологиялъулал бата-хӀасилазда хӀакъалъулъ гипотезаби, киналго Гъуржистаналъул диналъул сурат гурони. ТӀоцересел христианалъулал жамагӀатал. Христианлъи букӀана пачалъул кӀалгӀа битӀун тӀасабищараб заманалдаса цебего. Бакъбаккул РакьулъагӀанккул жамагӀатазда цадахъ хурхенал ва КӀитабалъул таржамаби ракӀалде щвей ранняял клисаялъул тарихалъул кӀигӀиналъун лӀугьана. Официалияб дин тӀасабищараблъи ва тӀоцересел иман-ихлас гьарурал гӀадамал рихьизари гьаб батӀи-батӀиял этапал руго. Мукъадасал Нино ва Картлилъул ислам-христианлъиялде тӀасабищараблъи. IV гӀасруялъул Мирьян III пачалъул кӀалгӀа христианлъиялде тӀасабищараблъи гъуржиязул традициялда Ниносул миссиялда цадахъ хурхараб буго. Ранниял ва хадусел рикӀкӀенал деталазда батӀа ккола; гӀумруялъулал гӀаламатал рихьизарула дин-мазгьабалъулаб тарих, тарихчияс цогидал шагьадатазда цадахъ гьаб дандеккула. Мцхета, мукъадасал бакӀал ва хъвай-хъвагӀайалъулаб культура. Мцхета кӀудиял клисаялъулал марказбаздаса цояблъун лӀугьана. Джвари, Светицховели ва Самтавро батӀи-батӀиял этапазда багӀараб рукӀин рихьизарула. Мукъадасал бакӀал, таржамаби, монастырал ва лъай-хъвай цӀикӀкӀиналъ христианлъиялъулаб гӀадатал гӀасрабазда жаниб тӀибитӀизарулаан, цо къоялъ гурони. Христианлъиялъулаб культуралъул датабиги ругел шагьадатал Болнисалъул Сионалъул багӀараб хъвай 493/494 соналда хурхараб буго. Асомтаврули хъвадаралда Троица, епископ Давид ва мукъадасаб бакӀ багӀараб рехсон буго. Хварал бакӀал цӀалиялъул вариантал руго; датабигӀан историко-эпиграфиялъулаб цӀех-рехалда рекъон гьабула. Монастыр, школа ва таржамаби. 1106 соналъ багӀараб Гелати богослужение лъай-хъвайгун ва тӀахьазда хӀалтӀигун цадахъ букӀана. Академиялъ гӀалимзаби ва таржамачи рикӀкӀулаан, скрипторияс хъвадарал тӀахьал цӀидасан хъваялда хӀалтӀулаан. Гьадинал марказал дин-мазгьабалъулаб лъай тӀибитӀизабиялъе ва хъвай-хъвагӀайалъулаб культуралъул цӀикӀкӀиналъе кумек гьабулаан. Дин-мазгьабалъулаб гӀумруялъул регионалиял формаби. Бакъбаккул Гъуржистаналъул мугӀрулъулал жамгӀаялда жиндаго букӀарал мукъадасал бакӀал ва рикӀкӀенал хассаб кӀвар кьолаан. Христианлъиялъулал суратал жамгӀаталъулал ва хъизаналъулал гӀадатазда цадахъ хурхана. Жакъасеб формалъул байрам тӀоцебесеб гӀадаталъул хиса-басиял гьечӀого такрар гьабизе кколаро. Ислам тӀибитӀизабиялъул куц. ТӀоцересел исламиял гӀумруялъулал хӀасилал гӀарабалъулаб хӀукмуялда ва гьоркьохъелгӀасрабазда букӀарал шагьаразда исламиял жамагӀатазда цадахъ хурхарал руго. ХадубгӀан Османалъулаб ва Ираналъулаб асар батӀи-батӀиял бакӀазда битӀана. Исламияб хӀукму букӀиналъ киналго жиндаго букӀарал гӀадамал исламалде тӀасабищарун рукӀин гьабизе кколаро. Аджъариялъулал ва цогидал гъуржиял бусурбаби. Аджъариялда ислам тӀибитӀизаби Османалъулаб заманалда цадахъ хурхараб буго; жамагӀаталъул кӀудияб бутӀа гъуржиязул мацӀ ва жиндаго букӀараб культура цӀунун буго. Аджъариязул гьоркьоб бусурбабиги руго, христианалги руго. Дин этникияб хӀалбихьи бихьизабизе кӀудияб гӀаламатлъун кколаро. Ираналъул гъуржиял. Ираналде кверщаликьго гочарал жамагӀатал заманалъул къоялда ислам ккуна. Ферейданалда хӀакъалъулъ материалбаз гъуржиязул мацӀ кӀудияб заманалъ цӀунун букӀин рихьизарула. Гьанир жамагӀатазул тарих киналго гъуржиял бусурбабазда механическияб куцалда буссинабизе бегьуларо. Католикиял жамагӀатал. Католикияб тарих гӀасрабазда букӀарал миссиябазда, жиндаго букӀарал жамагӀатазда ва культуралъулал хурхеназда цадахъ хурхараб буго. Гъуржиязул аслу ва католикияб принадлежность цадахъ рукӀине бегьула; цӀакъго хъвадарал документазда дин-мазгьабалъулал ишараби контексталда цадахъ рикӀкӀине ккола ва гьел этнонимазда цадахъ киналго заманалъул дандекколаро. Автокефалия ва гьеб цӀидасан багӀари. 1811 соналъ Россиялъул империялъулаб хӀукмуялъ Гъуржиязул клисаялъул жиндаго букӀараб идара биххизабуна. 1917 соналъул 12/25 марталъ автокефалия цӀидасан багӀарилъун магӀлум гьабуна. Гьаб клисаялъулаб-тарихалъулал кӀудиял хӀасилал руго, гьел христианлъи ккураб къояздаса батӀа гьаризе ккола. Советалъулаб дин-мазгьабалъулаб политика. Репрессияби, дин-мазгьабалъулал идараби къватӀибе рахъи ва гьоркьоблъиялъул гӀадаталъе гӀурхъи лъей батӀи-батӀиял жамагӀатазда битӀана. Хъизаналъулал гӀадатал, байрамал ва мукъадасал бакӀазда хӀакъалъулъ ракӀалде щвей цо куцалда гурони цӀунун рукӀинчӀо. Дунявияб культураги чанго кӀалгӀаялъул гӀумруялъул бутӀалъун лӀугьана. Жакъасеб батӀи-батӀиялъи. Православие гъуржиязул тарихалда ва культуралда кӀудияб бакӀ ккола, амма гъуржиял бусурбаби, католикал, цогидал конфессиябазул вакилал ва дунявиял гӀадамалги руго. Гъуржистаналъул киналго жамгӀаялъул диналъул показателял цохӀого гъуржиязул диналъулаб статистикаялъун рихьизаризе бегьуларо.

Хал гьабулел магӀлуматал

МацӀ

  • Гуржи, мегрел, лаз ва сван мацӀал картвел мацӀазул хъизан гӀуцӀула.

ТIибитIи ва рикIкIен

  • 2024 соналъул ценз хӀалбихьизабураб Гуржистаналъул бутӀаялда 3 304 075 этникияб гуржияв рикӀкӀана.

Маданият ва гIумру

  • ГӀемерал мацӀазда кучӀдул 2008 соналъ ЮНЕСКОялъул сиялде рачана, квеври метод 2013 соналъ.
  • Гьоло бакӀаризе гьабиялъул маданият ва гьелъулгун бухьарал гӀадатал 2025 соналъ ЮНЕСКОялъ рикӀкӀана.

Тарих

  • Картлиялъул христианизация IV гӀасруялъулгун ва кӀудияй Ниноялъул миссиялъулгун бухьараб буго.
  • Клисаялъул автокефалия кӀигӀей гьаби 1917 соналъ магӀлум гьабуна.
  • Болнисалъул Сионалъул хъвай-хъвагӀай 493/494 соналъул буго; хварал бакӀал цӀали цӀехезе гьарула.

ТӀадгӀумруялъул хронология

  1. Н. э. цебе I азарсонилъ

    Колхидалъулал марказал ва Вани
    Археологиялъ гьунар-пиша, базар-гӀарац ва гьанирго ругел элитал цебетӀей рихьизарула.

  2. Н. э. цебе III гӀасру ва гьелдаса хадуб

    Мцхета Картлиялъул марказ гӀадин
    Шагьар политикияб ва хадуб килисаялъулаб марказлъун Бакъбаккул Гуржиялъул.

  3. Н. э. I гӀасру

    Дедоплис-Гораялъул гӀибадаталъулал комплексал
    Археологиялъулал батизариял диниял практикабазул цоцазда гьоркьоб бухьеналъул шагьидлъи гӀадин хал гьарула.

  4. IV гӀасруялде щвезегӀан

    Армази Картлилъул динияб тарихалда
    Култалъул хIакъалъулъ летописазда рехсей ва тарихияб тафсир лъазабула; Парнаваз рехсей ккола култалъул кIицIилаб заман гьечIо.

  5. IV гӀасру

    Картлилъул пачалихъияб рукъ христианлъиялде свеяй
    ГIадаталда рекъон, христианлъи щвараблъун рикIкIуна Мирьян III ва Ниносул миссия.

  6. V гIасру

    Гуржи хъвай-хъвагIаялъул цебесеб заманалъул памятникал
    ЦIунун ругел хъвагIаби рикIкIуна цебесеб хъвай-хъвагIаялъул гIадат букIараблъун.

  7. V гIасру

    «Шушаниклъул шагьидлъи»
    Яков Цуртавелил асаралъул гуржи адабияталъул цебесеб памятниклъун лъугьана.

  8. 493/494 сон

    Болнисалъул Сионалъул хъвагIа
    Гуржи хъвай-хъвагIаялъул цебесеб датабиги ругел памятниказдаса цоялъ бицунеб буго христиан храм байбихьаралъул хIакъалъулъ.

  9. VI гIасруялъул ахир ва VII гIасруялъул байбихьи

    Джвари байбихьи
    Мцхета тIад бугеб храм рикIкIуна цебесеб гьоркьохъел гIасрабазул христиан архитектура цебетIейилъул.

  10. VII–VIII гӀасраби

    ГIараб хIукму ва бусурман жамагIатал
    Шагьарал ва жердерил жамагIатазда батIи-батIиял диниял ва сиясиял гьал рукIана.

  11. 1008 сон

    БагIрат III-лъул заманалда цолъи
    Цолъараб гуржи пачалихъ лъугьана.

  12. XI гIасру

    Гьоркьохъел гIасрабазул Самтавро комплекс
    Гьеб заманалде буго Мцхеталда монастыралъул куполалъулаб храм; комплекс чанго этапазда лъугьана.

  13. 1106 сон

    Гелати байбихьи
    Монастырь кIудияб маданияб ва лъаялъул центрлъун лъугьана.

  14. 1122 сон

    Давид Байбихьуларев Тбилисилда ихтияр босана
    Шагьар цолъараб пачалихъалъул тахшагьарлъун лъугьана.

  15. 1130 сон

    Гелатил кIудияб храм лъугьи
    Байбихьи лъугьана Деметрелъул заманалда, Давид Байбихьуларесул халатасул.

  16. 1184–1213 сонал

    Тамаралъул хIукму
    Гьоркьохъел гIасрабазул Гуржиялъул сиясияб ва маданияб цебетIейилъул заман.

  17. XII гIасруялъул ахир ва XIII гIасруялъул байбихьи

    Руставелил заман
    «ТIагъургьаб тIегьалъул витязь» хъвай дунявияб адабияталъул цебетIеялда цадахъ буго.

  18. XIII гӀасру

    Монголал тIаде кIанцIи
    Гьаруралъул ва сиясиялъул зулмуялъ пачалихъ гIодор гьабуна.

  19. Хадусеб гьоркьохъел гIасрабазул заман

    Пачалихъазде ва беклъиязде бикьи
    Сиясияб бикьиялъ бакIазда гьоркьоб бугеб хIал-хIужат бахъана.

  20. XVI–XVII гIасрал

    ГIусманиялъул ва Сефевидиялъул рагъ
    БатIи-батIиял бакIал рагъуларал пачалихъазул асарлъул сфераялде ккана.

  21. XVII гӀасру

    Ираналде кверзухъалъ гочи
    Гуржи жамагIатал лъугьана, жердерил тарих Ферейдан ва цогидал районазда цадахъ буго.

  22. ГIусманиялъул заман

    Аджариялда ислам тIибитIи
    Динияб гьава-хIал къанагI-къанагI хисарун, гуржи мацI ва гIадатал цIунун рукIана.

  23. 1783 сон

    Георгиевскил трактат
    Картли-Кахетица Россиялъул хIамиялъул гьоркьоблъи гьабуна.

  24. 1801 сон

    Картли-Кахети Россиялъул империялъ аннексия гьаби
    Бакъбаккул гуржи пачалихъалъул жиндирго пачалихъияб хIукму тIагIана.

  25. 1811 сон

    Церковьалъул автокефалия гьукъи
    Гуржи церковь Россиялъул синодалъул ихтияралда гъоркь лъуна.

  26. XIX гІасрул кІиабилеб бащалъи

    МагIрифат цебетIеялъул хIаракат
    Илья Чавчавадзесул хIаракаталъ адабият, басма ва жамгIияб лъай щула гьабуна.

  27. 1905–1915 сонал

    Прокудин-Горскил документалияб сурат
    Библиотека Конгрессалъул каталогалда рекъон, Муганалъул талалда бугеб гуржи чIужуялъул сурат гьеб заманалде ккола.

  28. 12/25 март 1917 соналъ

    Автокефалиялъул багъазе гьаби
    Грузиялъул клисаялъул цо боялъул идаралъун малъун гьабуна.

  29. 1918 сон

    Тбилисил университет гӀуцӀи
    Университет лъугьана лъай-хъвай ва гьунарлъиялъул гӀелмуялъул цӀакъ кӀвар бугеб марказлъун.

  30. 26 май 1918 соналъ

    Демократиялъул Республика малъун гьаби
    1918–1921 соназда цо боялъул республикаялъул заман байбихьана.

  31. 25 февраль 1921 соналъ

    Багъараб армия Тбилисие бачӀана
    Гьаруралъул гьужумгун цадахъ хӀакимлъи хисизаби ва цо боялъул басмаялъе къагӀида лъей букӀана.

  32. 1930-ел сонал

    Сиясиялъул репрессияби
    Архивалъул документаз гьикъи-хъвей ва зарал ккурал чагӀазул къадар рихьизарула.

  33. 1955 сон

    Грузиялде этнографиялъул экспедиция
    Музеялъул кӀватӀалазде регионалъул ретӀел, керамика ва гьунарлъиялъул намунаял бачӀана.

  34. 1966 сон

    Этнографиялъул музей гӀуцӀи
    Георгий Читаясул инициативаялъ халкъияб архитектуралъул цӀунизе бакӀ гӀуцӀана.

  35. 1977 сон

    «Чакруло» Voyager-алъул Меседилаб пластинкаялда
    Грузиялъул кечӀ NASA-ялъ гӀуцӀараб музыкалияб программалде бачӀана.

  36. 9 апрель 1991 соналъ

    ХӀужараталъул кӀочен
    Грузиялъул пачалихъияб цо боялъул статус багъазе гьабураб акт тӀамуна.

  37. 1990-ел сонал

    Конфликтаби ва гьоркьоб ккезе ккараб гочи-гӀачи
    БагӀарал жамгӀатазул хъизанал рукъзал ва гӀадаталъул гӀумруялъул мухит тӀаса риччана.

  38. 1994 сон

    Мцхеталъул хӀаракатал Дунялалъул ирсалда
    Тарихиял магӀибатазул комплексалъул кӀвар дунялалъулгун ризнана.

  39. 1996 сон

    ТӀадегӀанаб Сванетия Дунялалъул ирсалда
    МугӀрузул росаби ва гьава-бакъалъул рукъзал-къалаби ризнана.

  40. 2001 сон

    ГӀемералъул гьаракьалъул дунялалъул ризна
    ЮНЕСКО-ялъ грузиялъул гӀемералъул гьаракьалъул кечӀ кӀалзулаб ирсалъул шедеврлъун малъун гьабуна.

  41. 2008 сон

    ГӀемералъул гьаракьалъул Репрезентативияб сиясалда
    ГӀадаталъул гӀинсанзабазда гьоркьоб бугеб маданияталъул ирсалъул сиясалде бачӀана.

  42. 2013 сон

    Квеври аслу ЮНЕСКО-ялъул сиясалда
    ГӀадаталъул чагӀир гьабиялъул гьунар ва гьеб тӀадегӀанаб кьезе гьаби ризнана.

  43. 2016 сон

    Лъабго хъвай-хъвагӀиялъул системабазул чӀагӀараб маданият
    Грузиялъул хъвай-хъвагӀиялъул системаби маданияталъул ирсалъул сиясалде рачана.

  44. 5 июнь 2018 соналъ

    Ушгули документалияб сурат бачи
    Алексей Комаров ТӀадегӀанаб Сванетиялъул росу ва къалаби сураталда бачана; гьеб сурат гьаб гьумералда хӀалтӀизабуна.

  45. 2018 сон

    Чидаобаялъул дунялалъул ризна
    Тушабазъул рагъ ва гьелда цадахъ бугеб маданияталъул практикаби ЮНЕСКО-ялъул сиясалде рачана.

  46. 2024 сон

    Грузиялъул халкъалъул рикӀкӀен
    РикӀкӀеналде бачараб территориялда 3 304 075 этникияб грузин рикӀкӀана.

  47. 2025 сон

    Грузиялъул гӀечӀалъул маданият ЮНЕСКО-ялъул сиясалда
    Жеги-жеги гӀечӀ гьабизе, чагӀир гьабизе ва чӀагӀараб хӀалтӀизабиялъул гӀадатал ризнана.

  48. Январь 2026 соналъ

    МасихӀияб заманалда цебесеб практикаялъул цӀияб тадкъикъат
    American Journal of Archaeology-ялда Давид Гагошидзесул Дедоплис-Гораялъул гӀибадатал рукъзал хӀакъалъулъ хӀалтӀи басмаялде бахъана.

  49. 22 июнь 2026 соналъ

    РикӀкӀеналъул тӀубараб хӀасил басмаялде бахъи
    Geostat-алъ халкъалъул этникияб гӀуцӀи, мацӀ ва дин хӀакъалъулъ баян басмаялде бахъана.

Квен

  • Хачапури

    Бащдаб регионазда гьездаго формаби руго ц1аналъул хьулгун бугеб чед. Имеретиялъул, мегрелиялъул ва аджариялъул хачапури формаялдалъун ва гьабиялдалъун батӀалъула; цо универсалияб рецепт гьечӀо.

  • Хинкали

    Хьулгун бугеб хьуц1улъ гьабураб рижалъул продуктал, гӀемерисезда цебеги бакъбаккул Гуржиялъул ва мугӀрузулаб кулинариялъул гӀадаталдалъун руго. Рецептал ва кьадар хисизарула рижалъул шагьаразул гӀумруялда тӀибитӀи гьабизе байбихьидал.

  • Пхали, лобио ва ц1ц1адул соусал

    Къвани, хьуц1, гьоло ва ц1ц1ад ккола кухняялъул кӀудияб бутӀа. Продуктазул ва приправабазул гӀуцӀи регионалда, сезоналда ва хъизаналъул гӀадаталда рекъон батӀалъула.

  • Квеври ва чагӀир гьабиялъул лъай

    ГӀарац гьабураб сагьил чагӀир гьабизе ва цӀунизе хӀалтӀизабула; гьаб лъай хъизаназда ва жамгӀатазда тӀаде кьола. ЮНЕСКОялъул сиялде гъуна традициялъулаб метод, Гуржиялда гьабураб щибниги чагӀир гуреб.

  • Чед ва ракьалъул хӀалтӀиялъул календарь

    Гьанирго ругел гьолоцалъул навгӀал гьари, чед гьаби ва гӀадаталъулаб чед тӀибитӀизаби ккола байрамазда ва гьудуллъиялъул хӀалтӀиялда цадахъ. Гьаб чӀагӀараб традиция ЮНЕСКОялъ 2025 соналъ тӀаса бищана.

ГӀадатал ва гӀамалал

  • Супра

    Квеналъул заман ккола гара-гьудуллъиялъул, тостазул, хъизаналъул ракӀалде щвеялъул ва гьудуллъиялъул бакӀ. Гьелъул тартиб гӀилладул ва гьанирго ругел гӀадатазда рекъон батӀалъула.

  • Тамада ва рагӀи

    Квеналъул нухмалъулев тостазул тартиб бихьизабула ва гьудуллъиялъул гара-гьудуллъи цӀунула. Гьересиялъул ва гӀадамал лъаялъул кӀвар цӀикӀкӀун буго квеналъул заман кӀалзул къец гӀадин бихьиялдаса.

  • ЖамгӀат ва лъай тӀаде кьей

    Цадахъ хӀалтӀи гьаби, гӀадаталъулаб чед гьаби ва байрамал гӀелазда гьоркьоб бухьен гьабула. Лъай хъизаналъул ва жамгӀаталъул ишазда гӀахьаллъиялдалъун тӀаде кьола.

  • Чидаоба

    Традициялъулаб тухумлъи цоцазда бухьула спорталъулаб гьунар, музыка, ретӀел ва гӀадаталъулаб тартиб. ЮНЕСКОялъ гьаб практика 2018 соналъ Репрезентативияб сиялде гъуна.

РетӀел

Газырницабигун чоха, рачел ва ботӀрол тӀагъур цоцазда цадахъ лъалеб бихьиназул комплекс гӀуцӀула. ЧӀужугӀаданазул ретӀелалда, гӀажаибалда ва юргъабазда кӀудияб регионалъулаб батӀалъи букӀана. Пшавазул, тушазул ва аджаралъулул коллекциязда гьанирго ругел вариантал рихьизарула.
Байрамалъулаб ва къоялъулъулаб ретӀел батӀа гьабизе ккола бакӀалдалъун, къоялдалъун ва мурадалдалъун. 1955 соналъул экспедициялъ рачаралъулул ретӀел ва гӀажаибал, кахетиялъулул ботӀрол тӀагъурал, хьагъал ва меседил хьагъи цӀунана. Гьаб материал кӀодолъизабула гӀаммаб сценикияб сураталдаса.
Гьанир гьабураб историкияб сурат Конгрессалъул Библиотекаялда рехсола гуржияв чӀужугӀадан халкъияб ретӀелалда Мугъаналъул талалда, жакъасеб Азарбижаналъул ракьалда. Каталогалъул дата: 1905–1915 сонал. Гьаб Прокудин-Горскиясул гьанирго гьабураб сурат; гьелъ киналниги регионалъулал гуржиялъулал ретӀелал рихьизаруларо.

Миллияб ретӀел

Гуржи чӀужугӀадан халкъияб ретӀелъ. МугӀаналъул тала, жакъасеб Азарбижан. 1905–1915 сонал, Конгрессалъул библиотекаялъул каталогалда рекъон.С. М. Прокудин-Горский · Library of Congress, ppem-02037 · гьумералъул реконструкция ва ретушь Walt Frankhauser / WalterStudio · Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0 · WebP-алде конверсия редакциялъулаб кадр гьабун гьечӀого

Кьурдул

  • Картули

    Гьудуллъулаб кьуркьи гӀуцӀула гьабулел чагӀазда гьоркьоб бухьеналдалъун, цӀунун кквеялдалъун ва ишараялъул баянлъиялдалъун. Гьелъул жакъасеб сценикияб форма профессионалияб хореографиялда цебетӀула.

  • Хоруми

    Коллективияб кьуркьи бухьула Аджариялда, Гуриялда ва Шавшет-Имерхевига. ЦебетӀеялъ гьанирго ругел вариантал ва батӀалъулал хореографиялъулал гӀуцӀаби рихьизарула.

  • Аджариялъулаб гандагана

    Регионалъулаб традиция гьелъул хасияталъулаб пластикагун ва бихьиназул ва чӀужугӀаданазул цоцазда гьоркьоб бухьеналдалъун. Концерталъулал обработкаби гьанирго ругел гьабиялъул конкретиял записиздаса батӀа гьаризе ккола.

Музыка

Гуржиялъулаб гӀемералъулаб гьаракьалъул гьунар гӀуцӀула гьаракьал цоцазда бухьиялъул батӀалъулал къагӀидабаздалъун. Гуриялъулаб, кахетиялъулаб ва сванналъулаб формаби батӀалъула; цо концерталъулаб кечӀ регионлъулаб батӀалъи тӀубаларо.
Пандури ва чонгури батӀалъулал чӀвагьидул инструментал ккола, тарихиял цӀарал цо-цо заманалда батӀалъун хӀалтӀизарулаан. Чонгури гӀемерисезда батӀияб буго бакътӀерхьул Гуржиялде. ЧӀвагьабазул къадаралдаса батӀаго, инструментал батӀалъула строялдалъун ва гӀуцӀиялдалъун.
Саламури, дудуки, доли, гудаствири ва цогидал инструментазда гьездаго ругел гьабиялъул къагӀидаби ва жамгӀаталъулал функцияби руго. Инструменталияб музыка, килисаялъулаб кечӀ ва дунявияб гӀемералъулаб гьаракьалъул гьунар цоцазда бухьарал, амма батӀалъулал областал ккола.
«Чакруло» абураб запись Voyager-алъул Меседил пластинкаялъул музыкалияб программалде гъуна. Гьаб NASAялъул проектазе гӀуцӀараб гьанирго фонограмма, киналниги гуржиялъулал фольклорал космосалде кьей гуреб.

Пишаби

  • Керамика ва квеври

    КӀудиял гӀарацалъул сагьилал гьаризе материал, цӀа гьаби ва хӀалтӀизаби лъаялъул хасияталъулаб лъай бажарула. Гьаб гьунар жамгӀатазул чагӀир гьабиялъул маданияталда бухьула.

  • Текстил ва гӀажаибаби

    Хьагъи, меседил хьагъи, гӀарац, цӀцӀцӀ ва рогь гӀуцӀи музейалъулал кӀватӀалазда гьанирго ругел бакӀалгун ва щвеялъул датабагун рихьизарун руго.

  • Традициялъулаб рукъ

    ГӀатӀидалъул ва цӀцӀцӀалъул хӀамалъул гьаби бакъдал ва мугӀрузул районазда гьоркьоб батӀалъулаан. Этнографиялъулаб музей тӀаде щварал рукъзал цӀунула батӀалъулал областаздаса буссинарал.

РакӀалъул бакӀал

  • Мцхета

    Джвари, Светицховели ва Самтавро ккола килисаялъулаб архитектуралъул ва маданияталъулаб ракӀалде щвеялъул кӀудиял памятникал. Комплекс Дунялалъул ирсалъул сиялде гъун буго.

  • Гелати

    Монастырь гӀуцӀана 1106 соналъ Давид ГӀуцӀулевгун. Гьеб букӀана лъай, искусство ва тӀапӀалъулаб маданияталъул кӀудияб марказ.

  • ТӀасияб Сванетия

    ГъотӀрол рукъзалгун ругел росаби цӀунула мугӀрузулаб гӀумруялъул, хӀамалъул гьабиялъул ва экономикаялъул хасиятал. ЮНЕСКОялъул объекталда гъуна гьанирго бугеб тарихияб ландшафт.

  • Вани

    Археологиялъулал батизариял колхидалъулаб жамгӀат лъазабизе квешала. ЮНЕСКОялъул цебесеб сиялда букӀин Дунялалъул ирсалъул сиялде гъуниялда цадахъ гуро.

  • Георгий Читаясул цӀаралда бугеб этнографиялъулаб музей

    Тбилисилда рагьараб бакӀалда бугеб музей регионалъулал рукъзалъул тайпаби, экономикаялъулал рукъзал ва гьунар-пишаби рихьизарула. ГӀуцӀана 1966 соналъ.

ЦӀарал

Бихьиназул

  • Мамука (гуржи; «мама» «эмен» абураб рагӀудаса лӀугьана)

ЧӀужуязул

  • Мзия (гуржи)
  • Ия (гуржи)
  • Натела (гуржи)
  • Циала (гуржи)

ГӀадамал ва культуралъул ракӀалда рекъон чӀезаби

  • Шота Руставели

    «ЦӀиркъалъул тушиялдаса витязь» абураб асаралъул автор, гуржиялъулаб литератураялъул марказлъулаб памятник. Тексталъул тарих лъазабула хъвадараздалъун, комментарияздалъун ва таржамабаздалъун.

  • Илья Чавчавадзе

    XIX гӀасруялъул хъвадарухъан, публицист ва жамгӀаталъулав деятель. Гьесул ирс бухьун буго лъай, печать ва миллияб маданият цебетӀеялдалъун.

  • КӀудиялъулаб Нино

    Гуржиялъул магӀрифатчи гӀадин кӀодолъизаюла. ГӀелмияб цӀехезе гьабула Картлиялъул исламияб лъазабиялъул цебесеб хабар ва цогидаб, кӀодолъизабураб гӀумруялъул гӀадаталда цадахъ.

  • Георгий Читая

    Этнограф, Тбилисилда рагьараб бакӀалда бугеб музей гӀуцӀарав. Гьесул хӀалтӀи бухьун буго халкъияб маданияталъул регионалъулал формаби лъазариялдалъун ва цӀуниялдалъун.

Медиа

Фотогалерея

Ушгули, ТIасияб Сванетия, Гуржистан. Алексей Комаров · 5 июн 2018 · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0 International.Алексей Комаров · CC BY-SA 4.0 International · WebP-де конверсия · CC BY-SA 4.0 International; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/; Alexey Komarov, 5 June 2018; converted to WebPФотография

Авторлъи ва лицензиял суратазда гъоркь хъваралда бихьизарун руго.