← Киналниги халкъал
Шималияб Кавказ · Дагъистан
Хъайтагъал
Хайдакъ · хайдаклан
Хъайтагъал: Хайдакъалъул тарих, хъайтагъ мацӀ ва жиндирго жамгӀатал, хӀунарзабазул маданият, гӀадатал ва тӀибитӀи. Цебесеб бижам ва ислам тӀибитӀи, тӀолабго заманлъул тартиб ва гӀелмиял материалал.
Регионал:Дагъистан
Маджалис · Askhab Dargo, 2023 · CC BY-SA 4.0
МацӀ
Хъайтагъ мацӀ (хайдакь мацӀ)
Хъизан
Нахско-дагестаниял хъизан · даргин гІаркьал
Къадар
ЖамгӀаталъул къадар батӀаго чӀезабичӀо
Тарих
Къайтагъ ва къайтагъал. Къайтагъ, яги Хьайдакъ, Дагъистаналъул тарихияб бакІлъун ккола. ХІакимлъиялъул гІорхъаби ва гІадамалъул къадар хисизарун руго; пачалихъалъул тарих цо гьанжесеб этникияб группаялъул тарихалда цадахъ гьабизе бегьуларо.
Даргин дунялалда бакІ. Къайтагъи нахско-дагестаниял хъизаналъул даргин гІаркьалда гъорлъ уна. ГІелмиял хІалтІабазда батІаго мацІ рихьизарунги, хьайдакъ диалекталъул гІадатияб цІарги какула.
ХІакимзаби ва жамагІатал. Уцмиясул хІакимлъи росдал жамагІаталгун цадахъ букІана. XIII–XIV гІасаралда гьезда гьоркьоб, жергезе хІакимзабазда ва мадугьаллъиялъул цолъиязда гьоркьоб рагъал ва хисизариял рукІана.
XVIII гІасруялъул бухьенал. Ахмад-ханица Надир-шагьасда хъварал кагътал рихьизарула гьезда гьоркьоб букІараб гьаракь кьвагьи, рахъал-бахъи ва дандечІей. Къайтагъал 1741–1742 соназда дагъистаниял жамагІатазул цадахъ гьабураб рагъда гъорлъ рукІана.
Тухумлъиялъул хІакимлъи гьукъизе. 1820 соналъул 26 январалъул Ермоловасул амруялдалъ уцмиязул тухумалъул тухумлъиялъул ихтиярал къокъана. Хадуб бачІарал хисизарияз идараялъул низам хисизабулаан, амма цо къоялъ лъугІичІо.
Переписялъул таблица цІализе кколеб куц. Росстатал 2021 соналъул таблицалда Россиялда 37 къайтагъги батІаго хъван буго, гьездаса 32 Дагъистаналда. Гьаб бутІа даргин категориялда гъорлъ бащад буго ва киналниги жамагІаталъул къадар рихьизаруларо: гІемерисел даргин гІадин рикІкІуна.
МацІалъул гІадамал рикІкІен. РАН-алъул МацІалъул институталъул ресурсалда къайтагъ мацІалъул 40 азаргоялдаса цІикІкІун гІадам рихьизарун буго. Гьаб буго гІага-шагаргояб лингвистияб рикІкІен, миллаталъул дунялалъул гІумрудулъул бакъаб къадар гуро.
ТӀибитӀи ва бакӀалъулал жамагӀатал
Ралъдал жамагӀатал. Тарихиял суратазда Шуркант, Каттаган, Ирчамул ва Къара-Къайтаг рихьизарула. Гьабил къадар ва гӀодоблъи хисизарун букӀана; районалъул гьанжесел гӀорхъаби киналниги тарихиял гӀорхъаби рикӀкӀунаро.
ГӀодоб Кайтаг. Ралъдал ва ралъдал кӀигӀарал зоналъ жанисел жамагӀатал магӀишаталъул нухбазда цадахъ гьарулаан. Областалъул мацӀазул кӀиялъ гӀуцӀи гьабизе кколаро уцмийлъиялъул кинавниги гӀумру гьавулав къайтагчиясда гӀадин.
ГӀумру гьабулел росаби ва миграция. Къайтаг мацӀ тӀибитӀула Къайтаг, Къаякент ва Дербент районазда, Дагъистаналъул шагьаразда ва цогидал регионазда.
МацӀ
Къайтагъи, хьайдакъ яги хьайтакъ абулаго, даргин мацІазул цояб буго. Литературияб даргин мацІалде гІагарлъиялъул кІалъай, грамматика ва рагІи-къамус цоцазда рекъон ругоян аби гьабизе бегьуларо.
РАН-алъул суратлъиялда шуркант, каттагнин, ирчамул ва нижнекайтагъ рагІаби рихьизарун руго. Нижнекайтагъ рагІиялда жанир цо чанго бакІалъулаб вариант батІаго рикІкІуна. «РагІи» ва «диалект» абурал терминал хІалтІабазда батІаго хІалтІизарула.
Къайтагъ кІалъай хъизамалъул гьоркьоблъиялда цІунун буго; гІемерал мацІал бугеб Мажалисалда къумукъ ва гІурус мацІалги ккола. ГІицІго лъималазе мацІ кьей гьабизе рекъел хъизамалдаса, миграциялдаса ва мацІалъул гІолохъанаб гІуцІиялдаса буссинабула.
Urssivar электронияб словаралда рагІаби, грамматикиял формаби, магӀнаял ва диалектаздаса вариантал рихьизарун руго. ГІуцІарав Магьамад Магьамадов хІалтІула Узлипат Гьасановалъул ва Мурад Гьасановасул гІорхъода.
Базал 2026 соналъул 23 июналъул версиялда 5392 макъала буго. Проекталъ интернеталда, PDF-алда ва гІусиял машинаялда цІализе бегьулел форматазда материал басмаябула; базал гІуцІи цІигьизе хІалтІула.
Кириллицалъул алфавиталъул гьанжесеб вариант 2024–2026 соназда гІуцІана. Гьаб буго цифрияб кумек ва стандартизациялъул хІалтІи; гьаб школаялъул гІумрудулъул литературияб норма киналниги бакІазда тІобитІиялдаса батІаго рикІкІизе ккола.
Иман ва диназул тарих
Гьанжесеб гІадат. Иман кьурал къайтагъал гІадатиялъ суннияб исламалда рикІкІуна. Цоцазул гІакъидаби ва динлъиялъул даража миллатлъиялдалъ гІуцІуларо.
ЦІороцагІанасеб гІакъидаби хІакъалъулъ лъалеб жо. Алимоваца бакъ, моцІ, гьетІаби ва рукъалъул борохьалъе гьабураб кьучІи рихьизарула хадусеб этнографиял материалбазда рекъон. Гьаб буго реконструкция, киналниги цІороцагІанасел гІакъидаби гуро.
Христианлъи регионалияб контексталда. Мадугьаллъиялъул хІакимлъабаз хІакъалъулъ гьоркьохъел гІасаразул хабарал динияб батІалъи рихьизарула. Гьел киналниги къайтагъал цо заманалда христианлъиялде руссинарун ругоян бицине бегьуларо.
VII–VIII гІасарал. ГІарабалъул походал ва Дербенталда гьездаса цІунун чІей ислам Къайтагъалде жанибе баччизе шартІал гІуцІана. Рагъулаб гІодорлъи, мусулман хІакимлъи баччин ва гІадамал исламалде руссинари гьабизе батІаго-батІаго процессал рукІана.
X гІасруялъул хабар. Ал-Масудица Хьайдакъалъул хІаким мусулман вукІарав гІадин абула. ТарихчагІи Хьайдакъ ва Жидан абурал цІарал цоцазда рекъезариялъул хІакъалъулъ гІахьал-бахъи гьабула; хІаким хІакъалъулъ шагьадатлъи киналниги гІадамал цого дин кьурал рукІарав гІадин бицине бегьуларо.
БакІалъулал тарихчагІи. Материалаз Таифалдаса рачІарал гІадамал, Баршиялда аскІоб мечет ва Урчамулгун рагъал хІакъалъулъ бицуна. Гьаб сюжетал къо-моцІалъул ва жанралъул критикалдалъ гІуцІизе ккола, рагІи-рагІиялъулъ гьезда рекъон бицине бегьуларо.
Цо заманалда гуреб исламалде руссинари. ТарихчагІабазда мусулман жамагІатал ва цІияб дин дандечІунел мугІруздалъул жамагІатал батІаго рихьизарун руго. Исламизация бакІал-бакІалъ, сиясиял ва жамагІатазда гьоркьосел бухьеналдалъ гьабулаан.
Мечет ва къади. Мечетал гІуцІи ва судьябазул хІалтІиялъ ислам жамагІаталъул идараялде гъорлъе бачана. ХІикмат-насихІаталгун цадахъ рагъулал ва хІукъукъиял механизмалги хІалтІулаан.
Хъвай-хъвагІаял шагьадатлъун. Кала-Корейшалъул ургъулазул некрополалъул стелабазда гІараб гьари-дугІаби ва Къуръаналъул аятал руго. ЦІикІкІун гьарурал памятникал XIV гІасруялдаса 1803/04 соналде щвезегІан рукІана ва гІезегІан мусулман гІадаталъул шагьадатлъи гьабула.
Баркаял бакІал. Этографаз гьабизе ккун бугопираз посещение, къурбан гьаби ва гьан рикьи. Гьаб гьариял заман ва росу бихьизабун рихьизаризе ккола.
ХъахӀал ва рухӀазул хӀакъалъул хабар. ЦӀакъго хъварал тӀахьазда жиннал, шайтӀанал ва рукъалъул рухӀал руго. ДугӀаялъул тӀамагьал жиндирго гьунаралъул пикруби исламалъул текстазца цадахъ гьарула.
Рамазан ва къурбан. Тарихиялъул суратлъиялда мархӀаялъул ахиралъул ид ва КӀурбан-байрам бихьизарун руго. Гьаби лъагӀел моцӀалъул календарь сезоналъул багӀараб идалъул календаралдаса батӀула.
Совет заман. Дагъистаналда динжалъул идараби гӀодор гьари лъайкьеялъул ва гьаризе кколеб практикаялъул формаби хисизарулаан. Дин тӀагӀинаби хъизамалда ва жиндирго гӀужалда гьоркьоб халатазе бегьулаан.
Дин тӀагӀинаби. XX гӀасруялъул ахиралдаса байбихьун жамгӀаялъул жамгӀияб гӀумру ва лъайкьей тӀибитӀулаан. Бобровниковил жамгӀияб Дагъистаналъул цӀех-рех гьединго гӀадатазул хӀакъалъулъ бахӀс бихьизабула; гьеб кайтагцазул ихтияралъул ценз гьечӀо.
Хал гьабулел магӀлуматал
МацӀ
- Къайтагъи цо босизе ккола гьанжесеб даргин мацІазул классификациялда.
- Urssivar базал 2026 соналъул 23 июналъул версиялда 5392 макъала буго.
ТIибитIи ва рикIкIен
- БацІцІадаса батІаго хъваралъул цІар къайтагъ миллаталъул гІумрудулъул киналниги гьунарал рихьизаруларо.
Маданият ва гIумру
- XIX гІасруялъул РЭМ 3105-1 хъвай гьабуна хІарил хІарилъ хъахІаб хІарил тІагьаралда.
Тарих
- 2017–2018 соназда Кала-Корейшалъул ургъулазул некрополалъул 40-ялдаса цІикІкІун стелал цІикІкІун гьарун руго.
ТӀадгӀумруялъул хронология
Исламалда цебесеб ирс
ТӀабигӀат ва рукъалъул кӀудиял чагӀиГӀемерисеб мехалда гьабураб этнографиялъул хъваяздалъун цӀидасан гӀуцӀула.VII–VIII гӀасраби
ГӀарабалъул походалДиниял ва сиясиял хисиязул халатаб процесс байбихьула.X гӀасру
Ал-Масудисул хабарзабиХайдакалъул хӀаким бусурманчилъун абула; кинабниги халкъалъул дин батӀаго чӀезабун гьечӀо.XIII гӀасру
Монголалъул экспансияКайтагалъул сиясияб хӀал хисила кверщаликъабиялъул ва конфликтазул асардулда.XIII гӀасруялъул ахир–XIV гӀасруялъул байбихьи
ЖамагӀатал ва хӀакимзабиГӀалимзабаз рихьизарула жанисеб кризис ва мадугӀазул гьоркьоблъи.Юкъараб гІасру
Ислам тӀагӀинабиялъул хӀакъалъулӀ жергезегӀан хабарзабиХроникабаз бицула Барши, Таифалдаса рачӀарал ва Урчамул хӀакъалъулӀ.XIV гӀасру
Къала-Курайшадул некропольГьаб заманалде щвела цӀехезе гьабураб сериялъул цебесеб стелаби.XVII–XVIII гІасрал
Уцмиясул институтХӀакимзабазул ирсалъе кьураб титул цӀехезе гьабула хъваялъул ва мацӀалъул баяназдалъун.XVIII гӀасру
Герберасул суратКайтагалъул халкъалъул, гьава-бакъалъул ва сиясияб гӀуцӀиялъул хӀакъалъулӀ баян гьабун буго.1741–1742 сонал
Надир-шагьаца цадахъ бугеб рагъКайтагал цоцазулда цадахъ хӀалтӀула цогидал дагъистаниял жамгӀаталгун.XVIII–XX гӀасруялъул байбихьи
ЦӀунун ругел хьагалМузеялъул коллекциялда рихьизарула батӀиял заманазда ва бакӀаздаса текстиль.1803/04 сон
Стелабазул сериялда тӀаса датаГьадин даталъула хӀакимзабазул некрополалъул цӀехгезабураб сериялъул тӀаса гӀорхъи.26 январь 1820 соналъ
Уцмийзабазул тухумалдаса хӀалалъулаб ихтияр босизеХӀукму бихьизабула Ермоловасул обращениялда.1820-е–1830-е сонал
Идара бахъиРагъулаб администрациялъ тӀадегӀанасеб хиса-баси гьабула.XIX гІасрул кІиабилеб бащалъи
Округалъулаб идараКъайтаг Дагъистаналъул областалъул административияб системаялде бачуна.XIX гІасру
РЭМ 3105-1 хъвайМузеялъул документациялъ предмет къайтагзабазде рихьизарула.XIX–XX гӀасруялъул байбихьи
Монографиялъул этнографияб периодАлимоваца цӀех-рех, экономика ва рухӀияб культура цӀехгезабула.Совет заман
Дин-мазгьабиял идарабазул гӀорхъабиГӀумруялъулаб Дагъистаналъул контекст гӀелмиял хӀалтӀабазда рихьизарун буго.XX гӀасруялъул ахир
Динияб цӀигьабизе гьабиЖамагӀатазул жамгӀияб хӀаракат ва лъай кьей тӀадегӀанасеб буго.1998 сон
«Къайтаги» монографияБ. М. Алимовасул хӀалтӀи бахъана.2004 сон
Хайдакь мацӀалъул цӀех-рехС. М. Темирбулатовасул хӀалтӀи бахъула.2009 сон
Фольклор бахъиХ. М. Габибовасул «Хайдакьла фольклор» бахъана.27 март 2014 соналъ
Культуралъул централъул рагьиМаджалисалда Традициялаб культуралъул центр хӀалтӀизе байбихьула.2017–2018 сонал
Къала-Къурейшалде экспедицияби40-ялдаса цӀикӀкӀун къабуразул стелаби цӀехгезарун руго.2019 сон
Некрополалъул цӀех-рехалъул публикацияХъвай-хъвагӀабазул ва рельефазул цӀех-рехалъул хӀасилал бахъула.2020 сон
ГӀурус-къайтаг къагӀида-кӀалъайПубликациялде алфавиталъул мисал бачуна.2 март 2021 соналъ
Музеялъул онлайн-альбомРЭМ-алъ къайтаг хъваялъул коллекция рихьизарула.2021 соналъул 1 октябр
Хъвай-хъвагӀиялъул заманБацӀцӀадаб рогьица 37 запись Россиялда ва 32 Дагъистаналда рихьизарула; гьаб кьучӀаб халкъ гьечӀо.25 январь 2023 соналъ
Маджалисалъул суратГьумералда Askhab Dargo-сул документалияб сурат хӀалтӀизабураб буго.2024–2026 сонал
Гьанжесеб алфавитUrssivar проекталъ кириллияб хъвай-хъвагӀиялъул система цебетӀезабула.23 июн 2026 соналъ
Электронияб словаралъул версияБазалда 5392 макъала буго.
Квен
ЧӀакӀ ва мукьуца гьарурал квенал
Тарихияб квеналда кӀодолъиялъул ва мугӀрул мукьу, хадуб цӀорол мукь кӀвар буго. ГӀуцӀи бакӀалдаса ва багӀаралдаса рекъон букӀана.Хинкал ва жаниб цо щвезабурал квенал
Мукьуца гьарурал гьариял гьан ва гьвецал гьариязца цадахъ рукӀана. Квеналъул вариантал мугӀрул ва мугӀрул кӀалалъул росабазда гьоркьоб батӀулаан.БагӀал ва гьава-бакъ
ТӀогьалъул ва бакьулъиялъ хӀалтӀизабулаан хӀурдул, багӀаллъи ва чагӀир; хӀайванал гьарилъ хӀалтӀизабулаан гьава-бакъ. ТӀабигӀаталъул зонабазда рекъон хисилаан нигӀматал ва сезонал.
ГӀадатал ва гӀамалал
Росун гӀумру гьабун ругел гӀадамал
ЖамагӀаталъул данделъиялъ ва жергезе гӀунарал чияз гӀумруялъул гӀадатал ритӀухъ гьарулаан. ЖамагӀатазда гьоркьоб батӀалъи букӀана; гӀадатазул тарих уцмиясул амрузде гӀундуларо.Хъизан ва гӀадаталъул хьаг
Музеялъул материалаз цо-цо хьаг гӀумруялъул гӀадатазда цадахъ букӀине рехсола. ГӀужалъул мурад гӀуцӀула хӀужабаздалъун ва коллекциялъул документациялдалъун, сураталдалъун гурони.Пеша тӀагӀинаби
Халкъияб творчествоялъул рукъалъул материалаз рехсола гӀужалъул гӀадамаз гӀолохъабазда цадахъ хӀалтӀи гьаби ва цебесеб заманаялъул мотиваз жакъасеб заманаялъул жоазда хӀалтӀизари. Гьаб буго тӀолагӀанасеб маданияб хӀалтӀи.
РетӀел
Тарихияб ретӀелъ букӀана къвал, гьава, бихьиназул бешмет ва черкеска, чӀужуязул ретӀел ва бетӀералъул хьаг. Вариантал батӀалъулаан бакӀалда, гӀелалда ва гьава-бакъалда рекъон; этнографиялъул монографиялъ конкретиял комплексал риххизарула.
Кьурдул
Росдал ва сценаялъул формаби
Маданияталъул централъул материалаз рехсола искусствоялъул школаялъул кьурдулъул ансамбль ва «Кайтаг» абураб фольклорияб коллектив. Сценаялъул программа буго жиндирго заманаялъул гӀадатазул обработка.
Музыка
Маданияталъул централда рихьизарун руго зурначазул ва чунгуристазул ансамблал. Инструменталияб музыка буго къоязда, цадахъ хӀалтӀи гьабиялда ва малъиялда цадахъ; ансамблалъул гӀуцӀи хисарула хӀалалда рекъон.
Фольклориял публикацияз ва хъварал хабарзаз жергезегӀан рагӀаби цӀунула. РАН-алъул ресурсалъ бихьизарула маргьазул тӀехьал ва Х. М. Габибовасул «Хайдакьла фольклор» абураб хӀалтӀи.
Пишаби
Кайтаг хьаг
ЦӀар чӀезабун буго Е. М. Шиллингасул сурат бацӀцӀад гьабидал. Гьединал жоал Кайтагалдаса къватӀибго магӀлумал руго; маданияб гӀадаталъул цӀар гурони, щибниги жоялъул этникияб атрибуциялъун лӀугьунаро.Хъармуз ва хӀалул хьаг
РЭМ-алда цӀунун буго XIX гӀасруялъул хьаг, № 3105-1: хӀалул хьаг ва хъармуз, 93 × 64 сантиметр. Жоялъул жиндирго музейияб тарих буго.ГьацӀул хъвай ва эпиграфика
Къала-Курайшадул стелабаз цадахъ руго гӀараб хъваял, кӀигӀуцӀараб орнамент ва рельефиял суратал. Гьез бихьизарула хъвадарухъабазул махщел ва маданияб гӀадатазул бухьенал.ЧӀагӀараб пеша
Жакъасеб заманаялъул гӀужалъул гӀадамаз гьарула панно, тушкаби ва аксессуарал, гӀолохъабазе малъула. Маданияталъул централда цадахъ рихьизарун руго цебесеб заманаялъул жоал ва цӀиял хӀалтӀаби.
РакӀалъул бакӀал
Маджалис
Кайтаг мухъалъул административияб марказ ва гӀемерал мацӀал ругеб росу. Гьумералда хӀалтӀизабун буго Askhab Dargo-сул документалияб сурат, 25 январь 2023 соналъул.Къала-Курайш
Кайтагалъул хӀакимзабазда цадахъ бухьен бугеб тарихияб марказ. Гьелъул некрополь цӀехезе гьабураб хӀалтӀиялда гъорлӀ руго къваралъул стелабазда ругел цӀарал, къоял ва диниял текстал цӀали.Музеялъул коллекциял
РЭМ-алъ публикация гьабула XVIII гӀасруялдаса XX гӀасруялъул байбихьуде щвезегӀан ругел кайтаг хьагал. Коллекциялъ кьола батӀи-батӀиял росаби, заманал ва декоралъул къагӀидаби цадахъ рихьизаризе.
ЦӀарал: хӀалтӀизабиялъул мисалал
Бихьиназул
ЧӀужуязул
ГӀадамал ва культуралъул ракӀалда рекъон чӀезаби
Ахмад-хан, Кайтагалъул уцмий
Гьесул Надир-шагьаца цадахъ бугеб бухьен персиялъул фирманаздалъун цӀехезе гьабула. Материалаз бихьизарула сиясияб хӀалбихьиялъул захӀматалъи, гӀемерисеб мехалда гьабураб багьадурияб сураталдаса батӀаго.Бариат Магомедовна Алимова
XIX гӀасруялдаса XX гӀасруялъул байбихьуде щвезегӀан кайтагалъул тарихияб-этнографияб цӀехей гьабурав автор. Гьелъул хӀалтӀиялда гъорлӀ руго гьава-бакъ, хъизан, ретӀел ва рухӀияб маданият.Узлипат Гасанова ва Сапияханум Темирбулатова
Кайтаг мацӀалъул, гьелъул рагӀабазул ва грамматикаялъул цӀехезе гьарурал гӀалимзаби. Гьездалъул хӀалтӀаби РАН-алъул гӀелмияб библиографиялда рехсун руго.Магомед Магомедов ва Urssivar-алъул гӀахьалчагӀи
Кайтаг мацӀалъе электронияб лексикияб база ва цифриял алатал гӀуцӀизе хӀалтӀула. Проект гӀуцӀун буго мацӀалъул ахӀулчагӀазда ва гӀалимзабазда гьоркьоб бугеб бухьеналда.
Медиа
Фотогалерея
Авторлъи ва лицензиял суратазда гъоркь хъваралда бихьизарун руго.