КьучӀда гьумерде
Кавказалъул ирс

Жиндирго гьадеги. ГІагардул гьадеги. ГІумруялъул гьадеги.

Шималияб КавказЖанубияб Кавказ
Арчин мацIалъул ареал ва гIагарал авариял ва лакал росабазул карта, Юрий Коряков, 2007
← Киналниги халкъал

Шималияб Кавказ · Дагъистан

Арчинцал

Аршишттиб · аршашдиб

Арчинцал: Арчиб ва гIагарал росабазул тарих, жиндирго арчин мацI, маданият ва тIибитIи. Цебе заманалъул динал, ислам тIибитIиялъул тарих, тIубараб хронология ва бакIалъул гIелмиял материалал.
Регионал:Дагъистан
Арчин мацI · Ю. Б. Коряковасул карта, 2007

МацӀ

Арчин мацI (аршаттен чIат)

Хъизан

Нахско-дагъистаналъул хъизан · лезгин тIегь

Къадар

Россиялда 1 693 арчин (2021 соналъул хъвай-хъвагIай)

Тарих

Арчиял ва гьезда гIагарал. Дагъистаналъул аслияб халкъ. Жиндаго цIар кьолел вариант: «аршишттиб», «аршашдиб».
Росо ва хуторал. Арчибалда сезоналъул гIумру хуторалда гьабулеб хIалтIигун цадахъ букIана.
Кавказалъул рагъ. Академиялъул очеркалда рехсола 1849 соналъул июлалда Аргутинскийил аскарал Арчи вахIизаби. Рагъалъ жиндирго асар гьабуна гьенир гIумру гьабулел чагIазе ва гьабулеб ишалъе.
Росдал идара. ЖамагIаталъул данделъиялъ тIадегIанав чи вукIарав вищулаан, хIухьбахъиялъул ва жамагIаталъул хIалтIиялъул суалал гьарилаан. ГIаркьалалъул цолъиялъ гIахьаллъи гьабулаан.
Культуралъул документация. Г. А. Сергееваца гьанир хIалтIулаан 1959–1963 соназдалъул экспедициязда. Гьелъул 1967 соналъул монографиялъ цолъизарула гIурулъул хIалбихьи, архивал ва цебесеб суратлъи; совет заманалъул къиматалъул тарихияб контекст лъазабула.
2021 соналъул хъвай-хъвагIай. Росстаталъ рикIкIана Россиялда 1 693 арчияв, гьездаса 1 677 Дагъистаналда. Таблицаялда гьаб буго аваралъул гъоркьакатегория. РикIкIен аваралъул тIоцереселъул рахъалде тIаде жубазе бегьуларо ва дунялалъул рикIкIенлъун босизе бегьуларо.

ТӀибитӀи ва жергейлъулал жамгӀатал

Росдал цӀарал ва абулел цӀарал. Арчиб ккола батӀияб росу хӀисабалдаги, гӀагарал росдал къокъа хӀисабалдаги. ГӀурус ва журарал материалазда цӀаразул хъвай-хъвагӀаялъул вариантӀал батӀиял руго. МугӀрулъул кӀвар бугеб бутӀа ва шагьарал. Арчиб мацӀ гьанирго росдазда ва шагьаразул хъизаназда рагӀула. МацӀалъул тӀабигӀат батӀиялъулаб букӀуна гьанирго гӀумру гьабизе гьабулеб мухьиталдаса, эмен-эбелалъул миллаталдаса гурони. Ракьалъул куц ва гӀунарал. Ралъдал мугӀрузда ругел пастбищаби чахъу гьабизе рекъела, амма гьересил бутӀаби леб гьабизе захӀмат гьабула. Гьаб шартӀаз гьанжесеб заманалда Ӏухьбузул ва тухум-тухум гьабулеб кӀалъай гӀуцӀизабиялъул гӀилла бихьизабула.

МацӀ

Арчиб ккола нах-дагъистаналъул хъизаналъул лезги тIегьалъул жиндаго чIараб мацIлъун. Бищун гIагарал географиялъул мадугьалзаби авар ва лак мацIалдалъул руго. МацIалда жанир диалектал рикIкIунаро.
МацIалъул жиндаго цIар хъвазе буго «аршаттен чIат». РАН-алъул ресурсалда бихьизабула росабалъ хъизамалда жанир мацI тIибитIизаби ва мацIалъул хиса-басиялъул гьинаби; шагьаралде гочиялъул гIумрудулъул хIалбихьи хиса-басизабула.
МГУ-ялъул документациялда гъорлъ буго гьаракь ва видео, транскрипция, морфемабазда рекъон бикьи, гIурус мацIалде таржама ва глоссариял. Гьаб материалалъ гьаризе бегьула чIараб рагIи лъазе, жиндирго рагIаби гурони.
2006 соналъ гIуцIана авар кириллицалъул базалда бугеб алфавит. Алфавит букIиналъул гIаламат гIуцIараб адабияталъул нормалъул яги киналго школабазда мацI лъазабиялъул гIаламатлъун рикIкIине бегьуларо.
Электронияб арчи-гIурус-инглис словаралда буго гьаракьгун рагIаби, мисалал, идиомаби ва культуралъул предметаздалъул суратал. Гьелъул кумекалдалъун гьаризе бегьула маIна, гьаракь ва грамматикиял формаби дандекквезе.
Словаралъул басмаялъул версия бищун цебе жамагIаталъе ракIалдещвезабула; цифриял версиязда гьеб гьаракьалъул материалаздалъун тIаде жубала. ЦIехгезал рикIкIуна онлайн-, справочнияб ва лингвистикияб басмаялда гьоркьоб батIалъи.

Иман ва диназул тарих

Гьанжесеб дин. Иманал ругел арчиял гIадаталъ суннияб ислам ккола. Халкъалде гъорлъ вукIин жиндирго бакIалъул къиматалъул бихьи гьабуларо. Цебесеб иман. Гьеб букIуна гIадатаздалъун, риваятаздалъун ва гьинаялъул бата-батацалдалъун. Исламалде щвезегIан бугеб иманалъул тIубараб хъвай-хъвагIай система хутIун гьечIо. Христианлъул асар. Сергееваца рехсола христиан заманалъул хIакъалъулъ цебесеб хабарзаби. Ислам щвараб заман. 2002 соналъул очеркалда бихьизабула X гIасруялдаса тIадегIан гьечIеб дата, куфиял памятниказдалъул хIакъалъулъ баяназда рекъон. Дата щун споралъул гIилла. Аслияб монографиялда Сергееваца бихьизабула бакIалъул дата гьечIолъи ва цебесеб куфиялъул хъвай-хъвагIаби жуба-жубалалъул хIакъалъулъ. Цебесеб хабар цIигун бициналъ памятникалъул хIалбихьи хиса-басизабуларо. КIодо-кIодо тIибитIизаби. Арчиялъул тIадегIан кварталал нахъа ислам ккураб заманалъул риваят бихьизабула цоцазда рекъон гьечIел хиса-басиял рикIкIи. Гьаб ислам ккураб заманалъул календарияб хъвай-хъвагIай гьечIо. Мажгит ва лъай. Мажгиталъул гIумру, къадиял, гIараб мацIалдалъул гIелму ва Кумухгун бугеб бухьенал ислам жамагIаталъул культуралда чIезабулаан. РухIаниял мугIалимзабаздалъул риваят. Суррейилъул мажмугIалда Бутта Зиявдинов рехсола Маммадибир ва гьелъул гIажаибго гьабулел гIамал-хасият. Публикациялъ хабар фольклорлъун бихьизабула; гьелъул героялъул XVII гIасруялде дата кьей бакIалъул биографиялъул бакIалда букIине бегьуларо. Календарь ва хIалтIи. Этографаз рикIкIунаан тIоцебесеб хьухь, ихдалил данделъи ва цIад гьабиялъул гIадат. Гьелъул тарихиял формаби киналго гьанжесеб хъизамалде автоматикияб къагIидаялъ лъезе бегьуларо. Ислам ва бакIалъул гIадатал. Рехсун бугеб цIад гьабиялъул гIадаталда гъорлъ букIана ретIараб чи, цIадалъ кьвагьи, мусулман гIибадат ва нужбазда кумек. БацIцIадал культуралъул къадарал цадахъ рукIана. Диналъул гIумрудулъул мацI. ГIараб лексикаялъ бихьизабула диниял ва культуралъул бухьенал. Цо-цо гIадатал ва кечIаларчи мацIалда лъолел руго. Совет заман. Киналго Дагъистаналъул цIехгезал бихьизабула диниял идарабаздалъул гIунтIи, цо-цо хъизамалъул гIадатал хутIулаго. Гьаб буго регионалъул контекст, Арчибалъул жиндирго статистика гурони. XX гIасруялъул ахир. Динияб лъай ва жамагIатаздалъул гIаммал гIумру тIибитIизабигун цадахъ гIадатаздалъул хIакъалъулъ спорал рукIана. Бобровниковил цIехеналъ гьаб процессал Дагъистаналъул масштабалда рикIкIуна. Гьаракьалъул ракIалда. РухIаздалъул хIакъалъулъ хъварал хабарзал бихьизабула жиндирго гьабулел чагIаздалъул сюжетал. Гьел киналго халкъалъул цого иманал рукIиналъул бихьи гьабуларо.

Хал гьабулел магӀлуматал

МацӀ

  • Арчиб ккола лезги тIегьалъул хIукуматалъул жиндаго чIараб мацIлъун.
  • Авар кириллицалъул базалда бугеб алфавит гIуцIана 2006 соналъ.

ТIибитIи ва рикIкIен

  • 2021 соналъул хъвай-хъвагIай: Россиялда 1693 арчияв, Дагъистаналда 1677.

Маданият ва гIумру

  • Суррейилъул коллекциялда буго ракIалъул гьава-гьава ва гьаракьалъул хабарзаби, гьабулел чагIазе баян кьун.

Тарих

  • Сергееваца 1967 соналъ бихьизабула ислам тIибитIизабиялъул бакIалъул заман чIезабизе материалал гIеч гьарула.

ТӀадгӀумруялъул хронология

  1. Исламалда цебесеб ирс

    ЦӀакъаб заманаялъул игӀтикъадал реконструкция
    КӀигӀалде щвезегӀан рукӀарал гӀадатал ва риваятазда бугеб.

  2. Юкъараб гІасру

    Христианлъиялъул заманалъул ракӀалъи
    КӀигӀалде щвезегӀан рукӀарал хабарздаса лъалеб; асардул кӀодолъи гӀуцӀун гьечӀо.

  3. Юкъараб гІасру

    Исламалъул тӀибитӀи
    Исламалде вахъиялъул буссинабизе кколеб къо кӀудиябго документациялда рекъон гьечӀо.

  4. 1849 соналъул июль

    Рагъул заманалда Арчи гьаракь гьабизе
    Гьеб эпизод академиялъулаб очеркалда бихьизабун буго.

  5. XIX гІасру

    Округалъул администрация
    Дагъистаналъул территориял цӀияб идараялъул системаялде рачуна.

  6. XX гІасрул байбихьи

    А. М. Диррасул мацӀалъул сурат
    Грамматика, текстал ва словарь 1908 соналъ бахъун руго.

  7. 1920-е–1930-е сонал

    Росаралъул хиса-баси
    Хуторал кӀигӀалде щвезегӀан гӀумру гьабун рукӀарал росабилъун лӀугьуна.

  8. 1940-ел соназда гӀагарлъиялда

    ХӀалтӀизариялъул практикабазул хиса-баси
    РАН-алъул справочникалда бихьизабун буго сезоналъулаб чахъуялъул тӀибитӀи.

  9. Совет заман

    Динлъулаб гӀумруялъе къаркъалаби
    Дагъистаналъул гӀаммаб контекст гӀелмияб цӀехгезалда бихьизабун буго.

  10. 1959–1963 сонал

    Этнографиялъулал экспедициял
    Сергеевасул монографиялъе гӀуцӀула хӀалтӀизариялъул материалал.

  11. 1967 сон

    «Арчинцал» тӀохьи
    Г. А. Сергеевасул тарихияб-этнографияб цӀехезе бахъун буго.

  12. 1967 сон

    К. Ш. Микаиловасул грамматика
    Бахъула мацӀалъул сурат текстазда ва словаразда цадахъ.

  13. 1977 сон

    МацӀалъул структураялъулаб сурат
    Кибрикасул ва гьесул гьалмагъзабазул кӀигӀалде щвезегӀан тӀохьи бахъула.

  14. 1980-абилел соназул ахир–1990-абилел сонал

    Динияб цӀигьабизе гьаби
    ГӀаммаб динияб гӀумру ва лъай кьей цебетӀула.

  15. 2002 сон

    Академиялъулаб очерк
    Арчиязе хӀакъалъулъ макъала «Народы Дагестана» тӀохьилде гъорлъе бачун буго.

  16. 2004–2007 сонал

    Словаралъул проект
    Сурреялъул хӀалтӀухъаби арчи-гӀурус-инглис словарь гӀуцӀула.

  17. 2006 сон

    Кириллияб алфавит
    Аваразул базалдаса цӀияб хъвай система гӀуцӀун буго.

  18. 2006 сон

    МГУ-ялъул хӀалтӀизариялъулаб хӀалтӀи
    Экспедициялъул гӀахьалчагӀи цӀикӀкӀараб кӀалзул материал гӀуцӀула.

  19. 2007 соналъул май

    Лингвистикияб карта
    Юрий Коряковас арчиязул ареаллъул карта гӀуцӀула.

  20. 2007 сон

    Арчи-гӀурус-инглис словарь
    Бахъи бихьизабун буго МацӀалъул институталъул библиографиялда.

  21. 2008 соналъул сентябрь

    Эссексалда доклад
    Чумакина, Корбетт ва Браун мацӀалъул цӀех-рехелалъул гӀаммаб гьаракь бахьуна.

  22. 2008 сон

    Текстал ва материалал бахъи
    Архипов, Даниэль, Кибрик ва Чумакина арчи мацӀалъул материалал бахъуна.

  23. 2017 сон

    Дин цӀигьабизе гьабиялъул цӀех-рехел
    Бобровников Дагъистаналда хӀалтӀизарулел хӀанчӀел соналъул хиса-басиял цӀех-рехелалъула.

  24. 2021 соналъул 1 октябр

    Хъвай-хъвагӀиялъул заман
    Россиялда 1693 арчияв вуго, Дагъистаналда 1677.

  25. Жакъасеб документация

    Гьаракьгун словарь
    Гьаракь, рагӀабазул формаби ва мисалал рихьизарун руго.

  26. Жакъасеб документация

    КӀалзул текстал
    Бищун гьарурал хабаргун таржамаби ва иццазде балагьулел хабарал руго.

Квен

  • Хинкал

    ЦIалкIуца гьабурал гьаризе кьолаан гьан, нису, цIалкIуца гьабурал гьариял ва тIамалъул приправагун. Халкъияб творчествоялъул рокъоб бугеб материалалда бихьизабула гьединго твороггун бугеб гьариялъул вариант.

  • ЧIакъал ва пельмени

    Гьариялда гъорлъ рукIана гьан, творог, хIайван ва сезоналъул кьурул. Рокъоб гьабулел рецептал цо тIокIаб варианталда гъоркь лъезе бегьуларо.

  • ЦIалкIуца гьабурал гьариял ва хасалил запасал

    ГIиялъул нису, нах, бакъвазабураб гьан ва колбасаби гIухьбузул хIалтIигун ва гьариялъул сезоналъулгун бухьарал руго.

ГӀадатал ва гӀамалал

  • ЖамагIат ва цоцазда кумек

    Данделъиялъ гIаммал хIалтIиялъул суалал гьарилаан. Хъизамаз гIахьаллъи гьабулаан бертин, жаназа ва жамагIаталъул хIалтIиялда. Тарихиял нормаби гьанжесеб къануналдаса батIа гьаризе ккола.

  • Къунакъаб ва базар

    Кумухде нухда арчи хъизамал лак росабалъ ругел лъазал ругел чагIазда чIолаан. ЧIезарал бухьенал савдагIа ва цоцазда гьабулеб къунакъаблъи чIезабулаан.

РетӀел

БичагӀаз бешмет, черкеска, тӀагъур ва тӀамаххул ретӀел ретӀулаан. ЧӀагӀаз: ретӀел-гӀажа, кӀанцӀи, рачел, чухта ва кӀалту. Къиматаб жо букӀана бетӀералъул рукъал.

Кьурдул

  • Лезгинка

    Маданияталъул справочникалда гьеб машгьулаб кьурдулъун бихьизабула. ЦӀар цоцазде бачуна Кавказалда тӀибитӀарал формаби ва гьелъул магӀна гуро арчисезул аслуялдаса цохӀо бачӀин.

Музыка

Справочникалда зурна, кумуз, гармонь ва тӀамур рихьизарула. Музыкалияб мухьит аваразул ва лакъалъул гӀадаталда цадахъ буго, гьенибго руго жиндирго формаби.
ГӀелмияб коллекциялда бахъун буго Патиматтай Магомедовал импровизациялъул ракӀкӀалъиялъул плач. Гьенир бихьизабун буго исполнительница ва запись гьабиялъул хӀал; текст разборалда цадахъ буго.

Пишаби

  • ХӀатӀиялъул тук

    Гьабулаан сукно, гьаркьилаб палас ва хӀатӀиялъул бати. Материалал ва техника жуба-жубазда гӀунараб чахъуялъул кӀваралда цадахъ руго.

  • ЦӀцӀаралъул хъвай

    Украшаялъун руго кӀварал ва хӀалтӀизариялъул предметал. Геометриялъулаб орнаментика практикияб рукъалъул производствоялъул масъалабазда цадахъ букӀана.

РакӀалъул бакӀал

  • Арчиб ва гӀагарал росу

    Бакъварал мугӀрузул росаби Хатаралда ва гьелъул гӀаркьалазда кӀудиябго гӀагарлъиялда руго. Гьезда сверун руго мугӀрузул хӀухьлал ва кӀудиял кӀкӀалал.

  • Ареаллъул карта

    Юрий Коряковасул 2007 соналъул картаялда бихьизабун буго арчиязул росаби аваразул ва лакъазул мацӀазул ареалазул гьоркьоб. Гьеб ккола гьелъул заманаялъул лингвистикияб карта, гьанжесеб кадастр гуро.

ЦӀарал: хӀалтӀизабиялъул мисалал

Бихьиназул

    ЧӀужуязул

      ГӀадамал ва культуралъул ракӀалда рекъон чӀезаби

      • МацӀалъул носителял ва гӀуцӀарухъаби

        Булбул Мусаева МГУ-ялъул проекталъул аслияб консультант гӀадин бихьизабуна. Документирование гьаби носителязул ва цӀехгезаразул цадахъул хӀалтӀи хӀисабалда букӀана.

      • КӀалзулаб текстазул исполнителял

        Патиматтай Магомедова, Якуб Магомедов ва Бутта Зиявдинов Сурреялъул коллекциялда бихьизарун руго. Гьезул записиязда цӀунун буго индивидуалияб кӀалзул ва ракӀалъул.

      • Арчияб мацӀалъул цӀехгезарал

        А. Е. Кибрик, С. В. Кодзасов, А. В. Архипов, М. А. Даниэль ва гьезул гьалмагъзаби документирование гьабиялда рекъон руго. Гьенир бихьизаби гӀалимзабазул арчияб миллат бихьизаби гӀадин кколаро.

      Медиа

      Фотогалерея

      Арчин мацI ва росаби: Ю. Б. Коряковасул лингвистикияб карта, 2007 соналъул май. CC BY-SA 2.5 Generic; PNG-гIун WebP-де конверсия.Ю. Б. Коряков · 2007 · CC BY-SA 2.5 Generic · WebP-де конверсия · CC BY-SA 2.5 Generic; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.5/; Yuri Koryakov, May 2007; PNG converted to WebPФотография

      Авторлъи ва лицензиял суратазда гъоркь хъваралда бихьизарун руго.