← Киналниги халкъал
Шималияб Кавказ · Дагъистан
Андиял
Гъваннал
Андиял: Шималиябгун-БакътӀерхьул Дагъистаналъул жамгӀатазул тарих, мацӀ, тӀибитӀи ва маданият. Цебесеб кӀел-дин, ислам тӀибитӀи, Бахарган рецӀцӀи, бурочилъи, тӀолго хронология ва гӀелмиял материалал.
Регионал:Дагъистан
Анди ва Гьагъатли · Flandria12, 2024 · CC BY 4.0
МацӀ
Андиязул
Хъизан
Нахско-дагестаниял хъизан · андиял гъалбацӀ
Къадар
16 758 чияс Россиялда андиязулаб гӀадамал рихьизаруна (2021)
Тарих
ВатӀан ва таралъи. Андиял ккола Шималияб-БакътӀерхьул Дагъистаналъул аслиял халкъаздаса цоявлъун. Тарихияб Андия бухьараб буго Ботлих мухъалъул мегӀерал росабигун. КӀудиял жамгӀатал руго гьединго бакъда ва шагьаразда.
Халкъ ва мацӀазул группа. Андиял группаялъ цхьана гьарула чанго гӀагарал мацӀ. Андиял батӀияб халкълъун кколаро киналго ахвах, ботлих, годоберин ва гьеб группаялъул цогидал мацӀазда кӀалъалезда цадахъ.
Авадал цӀарал ва материал. Адабияталда андиял авадал этнонимаздаса рихьизарун руго. ЦӀаразул релълъенго жиндирго босараб къотӀи гьабизе кколаро цо халкъалъул тасӀгӀилаб тарих; гьадинал хӀалбихьиязда батӀияб хал гьабизе ккола.
ЖамгӀат ва жиндирго бетӀерлъи. Андия букӀана росдал жамгӀатазул союзлъун. ДжамагӀат, ругънал ва бакӀалъулал авторитетал гӀахьаллъулаан кӀваралъулал, хӀуқуқиял ва тӀадегӀанасеб политикаялъулал суалал хӀалтӀизаризе.
1782 соналъул хъвай-хъвагӀай. ЦӀунун буго андиял шамхал, ругънал ва джамагӀаталъул Кизляргун хъвай-хъвагӀай. Документалъ рихьизарула гӀемерал мацӀаздалъулаб дипломатия, рахъал-бахъал ва буртинал сайигъатлъун хӀалтӀизари.
Кавказалъул рагъ. Андиял жамгӀатал гӀахьаллъулаан Шамилил телъелъ. Агларовасул цӀех-рехазда рихьизарун буго имаматалъе кумек гьаби ва Россиялъул администрациягун рахъал-бахъал; жамгӀаталда жанир позициял ва интересал батӀиял рукӀана.
КӀвар ва базар. Росдал кӀвар, хӀайванал гӀезари, ах-пихъ ва хӀалтӀи-пиша цоцазда хурхарал рукӀана. Андиял буртиналъул цӀар-хӀарам гьабулаан мегӀерал росаби Кавказалъул цогидал бутӀабазул базаразда цадахъ.
Административиял хисизариял. Ботлих кантон гӀуцӀана 22 ноябралъ 1928 соналъ; 3 июналъ 1929 соналъ мухъалде сверухъ гьабуна. 1963 ва 1965 соназул территориялъулал реформабаз цӀидасан хисулаан гьелъул гӀорхъаби.
Ценз ва жиндирго хӀакъикъат. 2021 соналъ Россиялда батӀияб къагӀидаялъ бихьизабуна андиялъул хӀакъикъат 16 758 чиясда, гьезул 16 245 Дагъистаналда. Таблицаялда андиял гъорлӀ руго гӀаваразул категориялда; гьал кӀварал гӀаваразул жамгӀиде цӀидасан тӀаде жубаризе кколаро.
ТӀибитӀи ва жергейлъулал жамгӀатал
Мухъалъул жамгIатал. Анди, Гъагъатли, Зило, Риквани, Ашали ва цогидал росаби жиндирго мацIалъул ва культураялъул батIи-батIиял гIадатал цIунун руго. ГIаммаб халкъалъул цIар росабазул идентичност нахъе гьабун гьечIо.
Муни ва Кванхидатль. Гьезда гьоркьоб бугеб мацI гIемерисез гъоркьаандил группаялде бачунаан; гьелъул батIалъиялъул даража бихьизабизе гьанжесеб лингвистикияб классификация гIуцIизе ккола.
Ралъдалъул расселение. ХIасавюрт, Бабаюрт, Кизилюрт районазул ва шагьаразул жамгIатал мухъалъул ватIаналдаса бугел хурхенал цIунун руго. Гьенире гочари гьечIого мацI яги идентичност тIагӀинаби гьабизе кIоларо.
МацӀ
Анди мацӀ ккола нахско-дагестаниял хъизаналъул андиял гъалбацалъул. Гьеб ккола жиндирго мацӀлъун, гӀаваразул сверелъун гуреб.
ГӀадаталъ батӀалъула тӀадегӀан-андиял ва гъоркь-андиял группаби. Муни ва Кванхидатли сверал кӀудияб батӀалъи буго Анди, Гагатли, Зило ва Риквани свералдаса; гьанжесеб хӀалтӀиязда бицунеб буго батӀияб Кванхидатль-Муни мацӀ батӀа гьаби.
Официалияб къабул гьабураб цо хъвай-хъвагӀай норма гьечӀо. Кириллицалъул аслуялда бахъула басмаял, гъорлӀе «Андиялъул меседил фонд» сериялъул гьитӀинал тӀахьалги. БатӀи-батӀиял хъвай-хъвагӀаял ритӀухъ гьаризе ккола киналниги тӀасабищулареб алфавитлъун гуреб.
МацӀалъул тӀасияб кӀалъай хьулбула хъизамазда, амма шагьаралъулаб мухӀитӀ ва кӀалъай мацӀ хиси гьабиялъ квешлъи гьабула гьитӀинаб гӀелмиялъе. ЦӀех-рехаз документация гьабула бакӀалъулал сверал ва гьезул батӀалъаби.
Иман ва диназул тарих
Цебесе бакъвариял. Гьез фольклоралдаса, жергейилаб лексикаялдаса ва этнографиял хъвай-хъвагІаздаса бахъула. Цо-цо къадар ритІула, амма тІубанго цебесе гІадатал канон гьечІо.
ЦІоб. Этографаз гьев цебесе бакъвариязул тІадегІанав илагьиясда рещтІинавула. ЦІар кІалъаялда ва баркала кьолел кагъаталда хутІун букІана, хадур бусурманлъиялъул мухъалдаса батІаго махІнаялда рикІкІинабула.
Зоб, гвараби ва рукъалъулал рухІал. Бакъ ва моцІалъул персонализация, «Гьуялъул эбел» ва рукъалъулаб буртина бихьизаби хъвана. Гьаб жиндирго росуяздаса фольклоралъул баянал ккола.
Бахарган ва мукъадасаб табигІат. Мурал, материалал ва нахъратал цІадал гьабиялъул ва сахлъиялъул гІадаталда гъорлъ рукІана. Ислам къабул гьабизе хадуб гьездаса махІнаялъул хисизе балагьи гьабула гІалимзабаз.
МасихІилъиялъул баянал. Агларовал жиндирго хроника рехсола, жинда цебесе кресталъул кІодо гьабиялъул хабар бугеб. Гьаб хъвараб гІадаталъул тарих ккола, гьеб цогидал баяназдаса батІаго дун-дун гьабизе кколеб; гьеб киналго жамгІиятазул цо масихІилъияб заман чІезабуларо.
Исламалъул тІибитІи. Сефербековал исламизация XIII–XV гІасрабазде щвезабула; академиялъул очеркалъ XIV гІасру бихьизабула. Гьаб ракьал киналго росуал цо заманалда ислам къабул гьабиялъул гуреб, гІезегІан-гІезегІан гьабулеб процессалъул сурат кьола.
Дин кин къуватабизе гьабураб. Мажгитал, мадрасаби, къадиязул хІалтІи ва гІараб хъвай-хъвагІи лъазаби ислам жамгІиял институтазда гъорлъе бачана. Лъаялъул бачІи жергейилаб кІалъаялдасаги бокьун букІана.
XVI гІасруялъул гІелму. Агларовал суфизмалъул тІоцебесеб кагъат хъвана, жиндир 1562 соналъ Молла Хьажи-ГІалил мадрасаялда тІадехъвараб. Гьаб цебетІараб динияб лъаялъул шагьидлъи ккола.
Суннияб тартиб. РАН-алъул гьанжесеб справочниял материалаз андиял муъминал сунниял бусурманаллъун рихьизарула. Этникияб гІадамалъул жиндирго ишан-ишанал чІезаруларо.
XVIII гІасруялъул бусурман жамгІият. 1782 соналъул кагъаталда Къуръаналдаса кІалъайиде ахІи буго. Гьеб цо заманалъул жамгІиял жавабалъул динияб кІалъаялъул документ ккола.
Зикр ва садакъа. Бахарган тІад гьабулел дугІабазда зикр ва садакъа бикьи бихьизабула. Гьаб гІадатаз мурал кІодо гьабигун цадахъ хІалтІи гІалимзабаз жергейилаб тарихияб динияб маданияталъул формалъун рикІкІуна.
Совет заман. Диниял идарабазул гьоркьоблъи лъаялда ва жамгІиятазул гІаммал хІалтІабазда хисизаби гьабуна. ГІадатазул хъизамалъул бачІи цІияб хІалалда рекъон дагьабизе чІун букІана.
XX гІасруялъул ахиралдаса цІигьунаб гьаби. Дагъистаналда динияб лъай ва мажгитазул гІаммал хІалтІи цІидасан тІибитІана. Цо заманалда жергейиял гІадатазул рес гьабизе багьанабиги кІочена.
Ишанал ва гьанжесеб заман. РухІал ва гьаваялъул гІадатазул тарихиял хабарал гьанжесеб андиязул ишанал-ишаналъул гІаммаб сияхІлъун кколаро. ГІадатазул цІуниялъул даража батІа-батІаяб буго.
Хал гьабулел магӀлуматал
МацӀ
- Анди мацӀ ккола нахско-дагестаниял хъизаналъул андиял гъалбацалъул батӀияб мацӀлъун.
- Андиял мацӀазул группаялда гъорлӀ руго чанго жиндирго мацӀ.
ТIибитIи ва рикIкIен
- 2021 соналъул ценз: Россиялда 16 758 андиял; Дагъистаналда 16 245. Гьез гъорлӀе рачун руго гӀаваразул категориялда.
Маданият ва гIумру
- 1782 соналъул хъвай-хъвагӀаязда рехсола чӀегӀераб ва хъахӀилаб буртина дипломатиялъулаб сайигъатлъун.
Тарих
- Сефербековас андиязул исламлъизаби гьабула XIII–XV гӀасрабазде.
- Ботлих кантон гӀуцӀана 22 ноябралъ 1928 соналъ.
ТӀадгӀумруялъул хронология
Исламалда цебесеб гӀадатал
ТӀабигӀаталъул культзаби ва ЦӀобМацӀ, фольклор ва гӀадаталъул хъвай-хъвагӀабаздалъун букӀине бегьула.Гьоркьохъел гӀасрабазул риваятал
МасихӀияталъул хӀакъалъулъ баяналЖергей хроникабазда цӀунун буго гьаридал кӀодолъиялъул ракӀалъей; датаби чӀезариялъе гьина-бакъ гьабизе ккола.XIII–XV гӀасраби
ЖамагӀатазул исламизацияГьаб гӀатӀидго периодалъул хӀакъалъулъ бицунеб буго Р. И. Сефербековасул цӀех-рехецалда.XIV гӀасру
Академиялъул очеркалда исламалъул чӀезабиЦӀикӀкӀараб дата гӀатӀидго периодалица цадахъ рикӀкӀуна.XV гӀасру
ГІали-Мирза ал-АндиТарихиял адабияталда лъалев вуго гӀалимчи ва къадилъун.1562 сон
Мадрасалдаса хъвай-хъвагӀайТӀехь такрарго хъваялъул хъвай-хъвагӀай бихьизабула дин-мазгьабалъул лъай-хъвай букӀаниги.XVII гӀасру
ГӀагарлъухъе ругел улкаязда цадахъ бугеб хӀалбихьиХъварал риваятаз бицунел руго андиялъул жамагӀатаздалъун цоцаздаса батӀалъиялъе гьабураб къеркьей.XVIII гӀасру
Росдал жамгӀатазул союзЖамагӀат ва старшинаял Андиялъул коллективиял вакиллъун рикӀкӀуна.1782 соналъул январь–апрель
Кизляралде хъвайРикӀкӀун буго рахъал-бахъал, хъвай таржама гьаби ва кӀиго бурка кьей.XIX гӀасруялъул тӀоцебесеб бащалъи
Базар-вокзал ва рагъулаб дандекквейКавказалъул рагъул заманалда жамагӀатазул гӀурус администрациялда цадахъ бугеб хӀалбихьи хисизабула.1845 сон
Андиялдасан рагъулаб экспедицияАгларовас гьаб хӀалбихьи рикӀкӀуна имамат ва гӀурус аскаразда цадахъ бугеб дандекквейилъун.XIX гІасрул кІиабилеб бащалъи
ЦӀияб административияб системаЖамагӀатал Дагъистаналъул областалъул округалъул идараялде рачула.XIX гIасруялъул ахир
Бурка бахъиМатериалаз бихьизабула гьарурал жалаздалъул лъай-хъвай ва гьел регионалдаса къватӀире рахъи.1906 сон
А. М. Диррасул сурат-хъвайБахъуна «Андиялъул мацӀалъул куцабазул очерк».1912 сон
Андиялда дунявияб школаАкадемиялъул очеркалда бицунеб буго тӀоцебесеб дунявияб школа рагӀаниги.1928 соналъул 22 ноябрь
Ботлих кантонГӀуцӀула цӀияб административияб цолъи.1929 соналъул 3 июнь
Мухъалде хисиБотлих кантоналъе кьола районалъул статус.1930-ел сонал
Бурка бахъиялъул хисиКавалериялъул ролалъул гъечӀи ва ретӀел хисиялъул асар ккола тӀадалъиялда.Совет заман
Дин-мазгьабалъул институтазда гъотӀор гьабиГӀаммаб дин-мазгьабалъул ишалъул шартӀал хисизарула.1957 сон
Рикванисасезул рагӀул цӀех-рехейЯ. Г. Сулеймановас Рикванисасезул баяназдалъун сурат-хъвай гьабула андиялъул мацӀ.1963 соналъул 1 феврал
Росдал районалъул кӀодолъизабиЦоцазда цадахъ гьарула Ботлих, Ахвах ва Гумбет районалъул цо бутӀаялъул территориял.1965 соналъул 12 январь
Районалъул гӀорхъаби букӀине рекӀинариБотлих район цебе букӀараб территориялде вуссин.1965 сон
И. И. Церцвадзесул хӀалтӀиБахъуна андиялъул мацӀалъул хӀакъалъулъ монография.1980-абилел соназул ахир–1990-абилел сонал
Динияб цӀигьабизе гьабиДагъистаналъул бусурбабазул жамагӀатазул гӀаммаб иш кӀодолъизабула.2002 сон
Тарихиял-этнографиял монографияБахъуна М. А. Агларовасул андиялъул хӀакъалъулъ цӀех-рехей.2010 сон
Гагатлисазул рагӀиБахъуна Х. С. Салимовасул хӀалтӀи.2010 сон
Андиялъул мацӀалда гьарурал магӀарул-хӀайваналъул хабарталБахъуна таржама гьабураб «Дунялалъул халкъазул хабартал» тӀехь.2013 сон
Цебе букӀарал игӀтикъадазул цӀех-рехейБахъуна Р. И. Сефербековасул мифология ва исламалъул хӀакъалъулъ хӀалтӀи.2014 сон
«Алип мицӀи»«Андиялъул меседил фонд» сериялда андиялъул алфабеталъул цо хӀалбихьи.2016 соналдаса бахъун
Зилой мацIалъул документацияСамира Ферхеес анди мацIалъул грамматикаялъул батIи-батIиял жавабал цIехезе гьарула.2017 сон
Мухъалъул культурабазул цIехенРамазановаги Сефербековги бакъги цIадги гьаризе гьарурал гIадатал анализ гьарула.2019 сон
«Андил гIарацIул фонд» рецензияМ. Ш. ХIалилов Р. М. Ибрагьимовасул тIахьал цIехезе гьарула.2021 соналъул 1 октябр
Хъвай-хъвагӀиялъул заманАндилъул хIакъикъаталда рекъон Россиялда 16 758 чи, Дагъистаналда 16 245 чи рихьизаруна.31 август 2024 соналъ
Документалияб панорамаFlandria12 Андиги Гъагъатлиги фотография гьарула; сурат бетIералда хIалтIизабуна.
Квен
Хинкал ва хъизамалъулаб квен
Хинкал Агларовал хъваялъул рукъалъулал хабаразда рехсола. Гьаб жергейилаб квеналъул маданияталъул цо бутІа ккола, хъизамазда гьабиялъул батІалъабиги ругеб.ГІадаталъулаб чед
Гьагътли росуда бакъвариялъул заманалда «панкъир» абулеб гІадаталъулаб чед бекьулаан ва гІадамазда гьоркьоб бикьулаан. Гьаб тарихияб гІадаталъул сурат ккола.Байрамалъулаб квен
Байрамалъулаб квен-тІегь гьабулаан; байрамалъулаб «берцинлъиялъул гъветІ» чедалъул ва цогидал квен-тІегьаздал украшение гьабулаан.
ГӀадатал ва гӀамалал
Цоцазе кумек ва гьоболлъи
Тухум-гІагарлъи ва мадугьаллъиялъул бухьенал цадахъ хІалтІи ва гьобол къабул гьабиялъе кумек гьабулаан. ЖамгІияб репутация кІудияб махІнаялда букІана.Росадул данделъи
ЖамагІат ва хІакимзаби жамгІиял ишаздаса идараялда гъорлъ рукІана. 1782 соналъул кагъаталда тІадегІанасеб гьоркьоблъиялда коллективияб векиллъи бихьизабула.Календарь ва табигІат
ЦІадал гьабиялъул гІадатаз магӀишаталъул гьаваялдаса бокьи бихьизабулаан. Жергейиял батІалъаби росу-росуда ва гъорлъ ругел гІадамазда рекъон батІа-батІаял рукІана.
РетӀел
ТІадегІанаб Андиса жинсиялъул ретІел чІухту абулеб багъаралъул формаялъул бетІергьабалдаса, шитьги яги парчаги бугеб, ва кӀази абулеб кІудияб хъахІаб жуба-бетІералдаса батІаго букІана. Гъоркьа Андиса вариантал батІа-батІаял рукІана: цо тобаялъул сурат киналгоялде буссинабизе кколаро.
Буртина кьурулъул тІадегІанаб ретІел букІана. ХъахІаб ва чІегӀераб кьурулъул гьабурал, цІогьолъулъул хъулухъ ва гьабизе гьабулел къагІидаби батІа-батІаял рукІана. Гьелъул магӀишатияб ва тарихияб махІна ярагъалдаса цІуниялъул бажари бихьизабулеб тасдикъалъун буссинабизе кколаро.
Кьурдул
Къибдил
Цебесе андияб кьурдул жергейилаб маданияталъул суратазда бихьизабула. Гьанжесеб сценаялъул кьурдул тарихиялъул хъварал вариантаздаса батІаго рикІкІине ккола.Зикр
Ритмияб коллективияб ракІалде щвей динияб гІадаталда гъорлъ уна. Макъалаялда гьеб дунявияб байрамалъулаб кьурдулдаса батІаго бихьизабула.
Музыка
Андиял музыкалиял фольклоралъул авар маданияталда цадахъ бухьен буго ва жергейиял батІалъаби цІунула. КучІдул гІадатал хъизамалъулал ва жамгІиял байрамазул контексталда буго.
МагӀарулал, рагӀул гІакълу ва хІайранал хабарал кІалъаялъул маданияталда кІудияб бакІ кквелаан. Андияб мацІалда бахъарал тІахьаз текст цІунизе ва лъималазе щвезабизе кумек гьабула.
Пишаби
Буртина кьурулъул гьаби
Буртина гьабиялда кьурулъул хІадурлъи, кьурулъул гьаби ва гьабизе гьабулел къагІидаби гъорлъ рукІана. Тарихиял суратазда гьабурал жалъул хъулухъ ва гьел тІибитІун бичун букІи бихьизабула.Гьунар ва дипломатия
1782 соналъ андиял векилзабаз Кизляр росуда чІегӀераб ва хъахІаб буртина рещтІинабуна. Документалъ гьаб жалъул кІудияб санагӀатлъун махІнаялъул шагьидлъи кьола.Кванхидатлил цІам
Тарихиялъул Кванхидатли росуда жергейиял цІамал материалаздаса квеналъулаб цІам бахъулаан. Гьаб гьунар жамгІияталъул магӀишаталъе тІадегІанаб букІана.
РакӀалъул бакӀал
Анди ва Гьагътли
Жергейиял жамгІиятазул кІудиял тарихиял марказал. МухІарда Андил хасиятлъи бихьизабула, нахъа Гьагътлиги бугеб.Бахарган
Цебесе бакъвариялъул, бусурман дугІабазул ва жергейиял риваятазул тарихалда цадахъ бухьен бугеб кІодо гьабулеб мегІер.Муни ва Кванхидатль
Гъоркьа Андиса кІалъаялъул вариантазул кІудиял марказал. Гьездал кІалъаялъул батІалъаби тІадегІанаб Андиса кІалъаялдаса батІаго рикІкІуна.Муниса гьан
Андиса тІогьилаб ракьалде гъоркьа бачІунеб нухда бугеб тарихияб цІуниялъул гьан; цебесе нухалъул ва ракьалъул къуватабизе гьабиялъул шагьидлъи.
ЦӀарал: хӀалтӀизабиялъул мисалал
Бихьиназул
ЧӀужуязул
ГӀадамал ва культуралъул ракӀалда рекъон чӀезаби
ГІали-Мирза ал-Анди
XV гІасруялъул гІалимчи ва къади, тарихиял тІахьазда Андуникасул васиятлъигун цадахъ бухьен бугеб.Мамайхан Агларов
Андисезул тарихалъул, жамгӀаталъул гьариялъул ва маданияталъул хӀакъалъулӀ цӀехезе гьавурав, 2002 соналъул историкияб-этнографияб монографиялъул автор.Расул Ибрагьимов
«Андил кӀудияб фонд» абун сериялъул гьитӀинаб ва лъайкьеялъулаб басмаязул автор, гьел гӀахьаллъула гӀумруялъул мацӀалда хъвай-хъвагӀиялъул практикаялъул цебетӀеялда.
Медиа
Фотогалерея
Авторлъи ва лицензиял суратазда гъоркь хъваралда бихьизарун руго.