КьучӀда гьумерде
Кавказалъул ирс

Жиндирго гьадеги. ГІагардул гьадеги. ГІумруялъул гьадеги.

Шималияб КавказЖанубияб Кавказ
КъумухӀалда жумгӀа мажгиталъул гамачӀалъул бетӀер ва цӀунун гьабун нух, 2021 соналъул сурат
← Киналниги халкъал

Шималияб Кавказ · Дагъистан

Лакцал

Лак

Лакал: КъумухӀ ва Лакиялъул тарих, мацӀ, гӀелму, балхар керамика ва маданияталъул ракӀалда рекъон. Цебесе рижаби, ислам тӀибитӀи, КъумухӀ жумгӀа мажгиталъул тарих, гочари, тӀокӀго хронология ва гӀелмиял материалал.
Регионал:Дагъистан
КъумухӀалда жумгӀа мажгит. Geoalex сурат, 2021 · CC BY-SA 4.0

МацӀ

Лак мацӀ · лакку маз

Хъизан

Нахско-дагъистаниял хъизан

Къадар

Россиялда 173 416 (2021 соналъул ценз)

Тарих

Халкъ ва тарихияб ватIан. Лакал ккола Дагъистаналъул аслиял халкъаздаса цоял. Гьезул гIадатияб гIумру гьабизе бакI буго Дагъистаналъул бакьулъа бакътIерхьул рагIалда, гIезецаго гьанжесеб Лак ва Кули мухъазда. Кумух букIана кIудияб сиясияб, динияб ва базаралъулаб марказ.
ЦIар ва мацI. ЦIакъаб адабияталда тIад рещтIула «казикумухал» абураб цIар. Лак мацI ккола нахско-дагъистаниял хъизаналде. Тарихиял цIаразул релълъараб гьаркьилъи лакзаби ва тюрк мацIалъул кумикал цо халкъ гьабизе кколаро.
Гумик ва гьоркьохъел гIасаразул Кавказ. хъварал шагьгьадаз Гумик рихьизарула мадугьаллъиялъул улкаязул системалда жаниб. Гьаб заманалъул цIехезе хроникаби, археологиял материал ва хъвай-хъвагIай цоцазда бухьула; тIоцебесеб географиял цIар гьанжесеб гIумруялъул киназго гIадамазул хъизаналъул тарихлъун гьабизе бегьуларо.
Шамхалал ва ханлъи. Кумухалъул тарих бухьун буго шамхалазул хIакимлъиялда, хадуб Казикумухалъул ханлъиялда. XVIII–XIX гIасрабазда ханасул ракьал, жамгIиял ракьал ва гIумру гьабизе кколел гIадамал гIуцIун букIана хIакъикъаталъул ва парзияв системалъун.
Гьаваялдаса империялъул хIакимлъиялде. 1820 соналъул Россиялъул аскаралъул кампаниялъ Кумухалда хIакимлъи хисизабуна. 1859–1860 соназда ханасул хIакимлъиялъул бакIалда округалъул хIакимлъи бачIана. 1877 соналъул гьавай лак жамгIаталда тIад цIидасан ккана ва гъуна.
ГIелму ва гьунар. Диниял гIалимзаби, мугIалимал ва устарзаби Кумухалъул бухьенал Кавказалъул цогидал марказбазда хьвагIана. ГIали Каяевасул хIалтIи рихьизарула динияб лъай тарихалда, астрономиялда, мацIалъул ва хъварал материалазул цIехезе цадахъ кин букIараб.
Совет заман. 1921 соналъ Дагъистаналъул АССР гIуцIи халкъалъул гIумруялъул административиял шартIал хисизаруна. Лъай ва маданияталъул идараби цебетIеялда цадахъ жамгIияб гIумруялъул гIуцIи хисизабуна.
1944 соналъул гочи. Лак хъизабазул цо бутIа гочарун кьуна мугIрузул росабаздаса нохчий депортация гьабураб ракьалде. Новолак мухъ гIуцIи гьаб политикаялда цадахъ бухьун буго. Гьеб рихьизаризе бегьуларо рес кьураб гочилъун ялъуни киназго лакзаби гочарун ккейлъун.
1991 соналъул хIукмуял ва цIияб гочи. 1991 соналъул 23 июлалда Дагъистаналъул халкъиял депутатазул съездалъ хIукму гьабуна Новолак мухъалъул лак халкъ цIияб бакIалде гочаризе ва Аух мухъ цIидасан гIуцIизе. ХIукму, байбихьиялъул программа ва хъизабазул хIакъикъаталъул гIуцIи ккола батIи-батIиял этапал.
Гьанжесеб къадар. Росстаталъул таблицалда рекъон Россиялда 2021 соналъул 1 октябралда хъвай-хъвагIаялъул заманалда рикIкIана 173 416 лак, гьездаса 162 518 Дагъистаналда. Гьаб буго мугIжазалъул гьоркьоблъиялда этникияб къадар, дунялалъул къимат ялъуни мацIалъул бицунел гIадамазул къадар гуро.

ТӀибитӀи ва жергъелал жамгӀатал

МугIрул ва тIалъи. Лакалъул жамгIатал Лак, Кули, Новолак ва цогидал районазда, гьединго Дагъистаналда ва гьелда тIадегIанаб ракьалда ругел шагьаразда гIумру гьабула. Пукьиналъул хиса-баси букIана гьунар-хIалтIиялъул хурхабаздалъун, миграцияздалъун ва кверщелго гьарурал гочаяздалъун. Балхар, ГIаракул ва цогидал жергIаялъулал жамгIатал. МацIалъул территория кIиго административияб районалда гIунтIун гьечIо. Вихли, Вицхи, Балхар, ГIаракул ва цогидал росаби халкъалъул жанир жергIаялъулал мацIалъулаб ва маданияталъулаб батIаллъаби цIунун руго. Халкъал жуба-жуба гьечIого. Лак мацI нах-дагъистаналъул хъизаналда гъорлъе уна, кумык мацI тюрказул хъизаналда гъорлъе уна. Тарихиял хурхаби ва гIаммаб сиясияб контекст мацIазул ва жиндирго цIаразул батIаллъаби нахъехун гьечIо.

МацӀ

Лак мацI, лакку маз, ккола нахско-дагъистаниял хъизаналде. МацIалъул адабияталда гьеб тIад рещтIула тарихияб «казикумух» абураб цIаралдаги.
Адабияб норма гIуцIун буго кумух диалекталъул базалда. БакIалъулал журабаздаса рихьизарула вицхин, вихлин, балхар, аракул ва цогидал. Диалектазул классификациялъул гIуцIи цIехейалдаса буссинабула.
Хъварал тIахьазул гIадаталда хIалтIизабулаан гIараб графика. 1928 соналъ латин алфавит бачIана, 1938 соналдаса нахъе хIалтIизабула кириллицалъул базалда бугеб хъвай-хъвагIай. Графика хисиялъул асар бачIана школаялда, тIахьал бахъиялда ва цIакъарал текстазде бачIунеб нухда.
П. К. Услар ва ГIабдулла ГIумаров хIалтIана мацIалъул тIоцебесеб цIехей ва школаялъул материал гIуцIиялда тIад. ГIумаров хIалтIана таржама, малъи ва фольклор бакIалъ гьабиялда тIад, педагоггияб ва цIехейил хIалтIи цадахъ бухьулаго.
Лак мацI хIалтIизабула хъизамалда, адабияталда, театралда ва лъаялда. Шагьаралъул ва росабалъул гьоркьоблъиялда гIуназда мацI щвезабиялъул шартIал батIи-батIиял. Этникияб гурппалъул къадар мацIалда эркеналъула бицунел гIадамазул къадаралда релълъуларо.

Иман ва диназул тарих

Исламалда цевесев диналъул гӀадатал. КӀудиял этнографиял хъвай-хъвагӀаязда табигӀатал нигӀматал, рухӀал, цӀуниял гӀамалал ва цо-цо бакӀал риспект гьабиялъул суратал цӀунун руго. Гьезда рекъон цебесеб дунялалъул пикруялъул цо-цо бутӀаби реконструкция гьаризе бегьула, амма киналго цебесезул лакалъабазул цо ва цохӀо хисичӀеб динлъун рихьизаризе бегьуларо. Зал ва Авдал. Лак мифологиялъул гӀадаталда Зал тӀадегӀанасеб кучӀалъул сураталда рекъон ккола, Авдал талихӀалъе ва гьойалъе. Гьезул суратал исламалъул мухъалда цӀидасан бихьизарун руго. МадугӀал халкъазда гьоркьоб гӀадатал мотиваздаса гьабизе бегьуларел цо системаялъул гӀадал копиял гурел, маданияталъулаб бухьенал рихьизарула. ЦӀад, кӀал ва дугӀа. Л. Б. Гмыряца цӀад гьабиялъул батӀи-батӀиял кьечӀел гьарула, гьезда гьоркьоб лакалъабазда гьоркьоб хъван ругелги. Цо ритуалалъулаб комплекслъун гӀуцӀизе бегьула местный гӀамалал, авлиягӀал риспект гьаби ва исламалъулаб дугӀа. МасихӀияб дин: регионалаб контекст. Бакъбаккул гьоркьохъелгӀасриялъул Кавказалда масихӀиял миссиял ва батӀи-батӀиял местный культал лъалел руго. Гьаб информациялъ тӀадегӀанасеб далил гьечӀого киналго лакалъабазул цевесезул масихӀиял ругин аби яги гьезул исламалде вачӀиналъул цо дата тализе бегьуларо. Ислам кин бачӀараб. ЦӀияб диналъул таркъаби гӀарабалъул походазда, тӀадегӀанасеб сиясиялъулаб бухьеналда, хутӀбаялда, гӀелмуялда ва местный марказазда цадахъ букӀана. Гьарилъул бергьенлъи ва халкъалъул иман тӀаса босизе гьабиялъул заман цо кколаро. Гьич батӀи-батӀиялгӀасраби рихьизарула. А. Г. Булатоваца, Л. И. Лавровасул хӀужаялда рекъон, исламалъул тӀамулареб къотӀи XI–XIIгӀасрабазде буссинабула, цебегӀанги бачӀиналъе кӀочон. Гьаб тадкъикъаталъулаб периодизация, местный риваяталъул датабаздаса батӀияб. Къумухъул мажгит ва 778–779 соналъул дата. В. О. Бобровниковаца гьабун буго гӀараб мацӀалда хъван, мажгит Абу Муслимас 162 соналъул хӀижраялда гӀуцӀарабилан бицунеб кӀудияб хъвай-хъвагӀай. Гьаб тарихияб ракӀалда цӀунун хутӀараб ва тӀадегӀанасеб реконструкциялъул шагьидлъи, VIIIгӀасруялъул заманалъул строительствалъулаб хъвай-хъвагӀай гуро. Абу Муслим: тарих ва риваят. ГӀалимзабаца батӀи-батӀиял хроникаби ва хъвай-хъвагӀаялцоцазда рехсей гьарула, Кавказалъул исламизациялъул багъа-бачари гьабулев ва Хорасаналъул цӀарцӀогояв кӀодояв цадахъ лъезе гьабичӀого. Тадкъикъаталъулъ кӀочон буго цо кӀодояв риспект гьабулев сураталда кӀиго-лъабго хутӀбадулагоясул сипатал цоцазда рехсей гьаризе. Датировка гьарурал памятниказ щиб рихьизарулеб. Къумухъул XIV–XVгӀасрабазул гӀараб хъвай-хъвагӀабигун ругел рагӀаллъиялъул кӀодоял хъвай-хъвагӀаял цебетӀараб исламалъулаб маданият документация гьабула. 1484–1485 соналъул хъвай-хъвагӀай Умарасул, Ахмадасул васасул, рагӀаллъиялда рехсон буго хӀаж гьаби. Цо памятникалъул дата халкъалъул исламалде вачӀиналъул даталъун кколаро. Суннияб гӀадатал. ГӀемерисел иман кьурал лакалъабазе тарихияб рахъалъан шафигӀияб фикъгьалъул мазгьабалъул суннияб ислам хаслъун букӀана. ЖамгӀияталъул динияб гӀадатал ва гьудул-гьудул чиясул бекӀ-гӀакълу цо кколаро. Суфиялъулаб устӀарлъи. Жамалуддин Гази-Къумухъский накъшбандиялъул кӀудиял устӀарзадаса цояв ва имам Шамилил рухӀияб авторитетлъун вукӀана. Сайфулла-къади Башларовги суфиялъулаб бухьеназда цебетӀеялда рехсон вукӀана. Гьаб гӀемералгӀасрабаздаса нахъе бугеб исламалъулаб тарихалъул этапал. ГӀелму ва реформаторлъи. ГӀали Каяеваца илагьияб лъай тарихалда, табигӀатал гӀелмабазда ва басмаялъул ишазда цадахъ букӀана. Гьесул ишалъ исламалъулаб пикруялъул батӀи-батӀиялъи бихьизабула, гьаб цо мухъалде буссинабуларо. Совет заман ва гьелдаса хадуб бугеб хиси. Динда данде гӀураб сиясаталъ институтал гӀодор чӀваларизе гьарулаан, амма лъай ва гӀамалал хъизамазда ва местный жамгӀатазда гьоркьоб тӀадегӀанасеб рахъалъ тӀамулаан. Совет заман хадуб букӀараб жандалъиялда гъорлӀ мажгитал реконструкция гьаби, лъай кьей ва динияб нормалъул хӀакъалъулъ жиндирго гьоркьоб къец батӀи-батӀиял рукӀана. АвлиягӀал ва жакъасеб гӀумру. Къумухъул мажгит жакъаги гӀумруялда бугеб динияб бакӀалъул ва маданияталъулаб ракӀалда цӀунун хутӀаралъул бутӀа ккола. Жакъасеб тӀаса бихьи гьабизе бегьула батӀи-батӀиял заманабазда гьарурал ремонталъул гьумерал; документалияб фотография гьоркьохъелгӀасрабазул зданиялъул тӀамулареб реконструкциялъун рихьизаризе бегьуларо.

Хал гьабулел магӀлуматал

МацӀ

  • Лак мацI ккола нахско-дагъистаниял мацIазул хъизаналде.

ТIибитIи ва рикIкIен

  • Россия: 173 416 лак; Дагъистан: 162 518. Хъвай-хъвагIай 2021 соналъул 1 октябралда.

Маданият ва гIумру

  • Балхаралъул керамика гьабула гIарац хьагIалдасан квербакъулаго, цин гьумер балаго ва цIа гьабулаго.

Тарих

  • 778–779 соназул дата Кумухалъул мажгиталъул хIакъалъулъ бицунеб рагIудалда хадуб хъваралъул тарихиял хъвай-хъвагIаяздасан кьун буго.
  • 1944 соналъ лакзабазул цо бутIа гочарун кьуна.

ТӀадгӀумруялъул хронология

  1. Бакьулъ гIасруялъул байбихьи

    НагӀор Дагъистан ва гӀорхъисел
    БакӀалъулал жамгӀатазул тарих цебетӀула Бакъбаккул Кавказалъул политикиял ва диниял марказбазгун бугеб бухьиназда.

  2. 778–779 сонал хадусеб хъвадаралда

    Къумухъалъул мажгит гӀуцӀиялъул рикӀкӀен
    Дата тарихияб гӀадаталъ бихьизабураб буго; хъвай VIII гӀасруялъул строительнияб документ гуро.

  3. XI–XII гӀасраби, цӀех-рехелалъул дата

    Лакиялда ислам щвезаби
    А. Г. Булатоваца Л. И. Лавровасул периодизация цӀунула, иман щвезегIан ва гьеб кӀочон гӀуцӀи батӀа гьарун.

  4. XIV–XV гӀасраби

    Къумухъалъул мусулманияб эпиграфика
    ГӀадамалъул памятниказ цӀунула гӀараб хъваял ва орнаменталиял композицияби.

  5. 1484–1485 сонал

    Ахмадасул вас ГӀумарасул кӀодо
    Датированная хъваялда зиярат рикӀкӀен гьабун буго ва динияб гӀумруялъул шагьгӀат кьола.

  6. XVIII–XIX гӀасруялъул тӀоцебесеб бащалъи

    Ханлъи ва ракьалъул кӀал
    Ханалъул ракьал, жамгӀаталъул ихтиярал ва гӀезаб гьабураб ракьалъул хӀалтӀи цоцазда цадахъ руго.

  7. 1741–1743 сонал

    Надир-шагьасул кампания
    Гьарурал рагъал Дагъистаналда рехсола ва бакӀалъулал жамгӀатазул гӀумруялъул шартӀал хисизарула.

  8. 1788 яги 1792 сон

    Жамалуддин Гази-Къумухъскиясул гьаби
    Биографиялъул шагьгӀатазда батӀи-батӀиял датаби цӀунун руго.

  9. 1788–1789 сонал

    Къумухъалъул мажгит ремонталъе босизе
    Хадусеб тарихияб хъваялда бицунеб буго Мухьаммад-ханасда ремонталъе босаралъул; хъваялъул шагьгӀат буго.

  10. 1820 сон

    Россиялъул рагъулаб кампания ва хӀакимлъи хиси
    Къазикъумухъалъул бетӀерлъиялъул политикияб хӀал хисизабула.

  11. XIX гӀасруялъул тӀоцебесеб бащалъи

    Суфиязул бухьинаби цебетӀей
    Жамалуддин Гази-Къумухъский кӀудияб динияб мугӀалимлъун вукӀана.

  12. 1859 сон

    Шамилил имамат тӀагӀин
    Дагъистаналда рагъ лӀугьин бакӀалъулал жамгӀатазе политикиял шартӀал хисизарула.

  13. 1859–1860 сонал

    Округалъул идараялде вачӀин
    Къазикъумухъалъул ханлъи бахинабула округалъул административияб гӀуцӀиялъ.

  14. 1865 сон

    Къазикъумухъалъул алфавит
    ГӀабдуллагӀумаровасул гӀахьаллъиялда рекъон, цебесеб лъайкьеялъул тӀадрахъ басмаялда рахъула.

  15. 1866 сон

    Жамалуддин Гъазикъумухъасул хвел
    Гьесул мугӀалимлъиялъул гӀадат биографиязда ва мактабалъул гьоркьоблъабазда цӀунун букӀуна.

  16. 1877 сон

    Дагъистаналда къеркьей
    Гьаби лак жамгӀатазда бащалъула; хадусеб гъира кквеялъ гьабул гӀумруялда асар гьабула.

  17. 1878 сон

    ГӀали Къаяевасул гьави
    Цересев тарихчи ва магӀрифатчи Къумухъ росулӀ гьавула.

  18. 1894 сон

    Гьарун СагӀидовасул гьави
    Цересев шагӀир ва драматург Вачи росулӀ гьавула.

  19. 1905–1906 сонал, гӀемериселъ

    Къумухъ мажгиталъул цӀигьинаби
    Хадусеб хъвай-хъвагӀай мажгиталъул жамгӀаталъул хӀалтӀабазда рехсон буго; сон цӀех-рехецарав гӀалимас гӀемериселъ цӀалун буго.

  20. 1909 сон

    Эффенди Капиевасул гьави
    Цересев хъвадарухъан ва таржамачи Къумухъ росулӀ гьавула.

  21. 1913 сон

    ГӀали Къаяевасул басмаялда бахъараб хӀалтӀи
    Каталогалда рехсон буго астрономиялъул хӀакъалъулӀ хӀалтӀи Темир-Хан-Шураялда басмаялда бахъи.

  22. 1914 сон

    Къумухъ театралъул кружок
    Лак театралда цадахъ бугеб жергъелаб любителазул телъелъул тарих байбихьула.

  23. 1921 соналъул 20 январь

    Дагъистаналъул АССР гIуцIи
    ВЦИК-алъул къарар республикаялъул автономияб статус бихьизабула.

  24. 1928 сон

    Латин хъвай
    Лак хъвай-хъвагӀай латин алфавиталде сверала.

  25. 1935 сон

    Профессионалаб Лак театр
    Идараялъ гьаб сон жиндирго профессионалаб асослъиялда цадахъ лъала.

  26. 1938 сон

    Кириллицалъул графика
    ЦӀияб алфавит жакъасеб хъвай-хъвагӀаялъул асослъун лӀугьуна.

  27. 1943 сон

    ГӀали Къаяевасул хвел
    ГӀалимасул гӀумру лӀугьуна; гьесул хъвараб тӀабигӀат хадусеб цӀех-рехецалъул объектлъун лӀугьуна.

  28. 1944 сонал

    Лакзалъул цо бутӀаялъул къуваталъулго гочи
    МугӀрул росабаздаса хъизанал депортация гьарурал нохчийзабазул ракьазде гочинарула.

  29. 1957 сон

    Свадьбаялъул ретӀелъул фотографиялъул хъвай-хъвагӀай
    Л. Ф. Виноградоваца Шовкрахъ свадьбаялъул ретӀелъул гӀаданлъиялъул сурат бахъула.

  30. 1973 сон

    Лак театралъул актёразе хӀадурлъи
    Ереваналъул художественно-театралаб институталъ цогидаб миллияб студия лъолеб буго.

  31. 1980-ел сонал

    Балхар текстиль музейалъул кӀватӀалда
    Гьаб заманалде гьабун буго РЭМ 12196-63 ковёр.

  32. 23 июл 1991 сон

    ЦӀияб гочиялъул хӀакъалъулӀ къарар
    Дагъистаналъул халкъиял депутатазул съездалъ лак халкъалъул гочиялъул ва Аух районалъул цӀигьинабиялъул хӀакъалъулӀ къарар кьола.

  33. 1990-ел сонал

    РакӀалда диналъул гӀумру цӀигьинаби
    ГӀаммалаб практика ва лъай кьей цӀигьинарула; цӀиял рахъал ва бахӀс-мазгьабал лӀугьуна.

  34. 2000 сон

    А. Г. Булатовасул монография
    XIX–XX гӀасрабаздаса байбихьулалъул лакзалъул тарихияб-этнографияб цӀех-рехей басмаялда бахъула.

  35. 2006 сон

    Балхар коллекциялъул бачӀин
    РЭМ-алде П. К. Гаммадоваца кӀватӀарал жалазул кӀватӀал босула.

  36. 2010 сон

    Зоб биччазе гьабулеб гӀадаталъул хӀакъалъулъ цӀех-рех
    Л. Б. Гмырасул лак материалалгун цадахъ гьабураб сравнительнояб хӀалтӀи басмаялда бахъула.

  37. 2014 сон

    Къумухъалъул художественноял памятникал басмаялда рахъи
    М. М. Маммаевас гьаби регионалиял маданиял гьоркьоблъабаздалъул системаялда разгляда гьарула.

  38. 2018 сон

    И. Х. Абдуллаевасул лакгун-гӀурус мацӀалъул словарь
    ГӀелмияб библиографиялъ кьадар-кьисмат гӀемераб словарияб басма рехсон буго.

  39. 2019 сон

    Абу Муслимасул ракӀалда букӀиналъул цӀех-рехей
    В. О. Бобровниковас риваятал, хроникаби ва хъвай-хъвагӀаял дандеккула.

  40. 2021 сон

    Россиялъул халкъалъул рикӀкӀен
    Улкаялда 173 416 лакзал рикӀкӀун руго, гьездаса 162 518 Дагъистаналда руго.

  41. 2023 сон

    Ракь хӀалтӀизабиялъул цӀех-рехей
    З. Б. Рамазановаца лакзалъул ракьалъул ва ракь хӀалтӀизабиялъул формабазда хӀакъалъулӀ хӀалтӀи басмаялда бахъула.

Квен

  • Лак хинкал

    ГьитӀинабго тестоялъул бутӀаби бульоналда цадахъ гьарула ва гьойгун ва гьанкӀутӀгун цадахъ кьола. Этнографаз чанго местный вариант хъвалеб буго.

  • Курзе ва хьухь

    Гьоркьоб лъолел гьой, хӀайван, хъахӀаб гӀумру, гьитӀинабго хьухь ва сезонниял табигӀаталъул хер-хӀечӀел руго; рецептал росу-росу ва хъизан-хъизан батӀи-батӀиял руго.

  • ЧӀакӀал

    Лак кухняялда нисуе, хьухьалъе, гьойгун ва тӀадегӀанасел гьоркьоб лъолелгун чӀакӀал тӀибитӀун руго. Гьезул гьаби сезонниял продуктазда ва рукъалъулаб хӀалтӀи-гӀамалда цадахъ бухьун буго.

  • ТӀегь ва гьве-гӀажалъул продуктал

    ГӀуралъулаб хӀалтӀи-гӀамалъи ва хӀайванал гьари гьабиялъ жакъасеб рационалъул къотӀи гьабулаан. БетӀербахъиялъул даража ва цо-цо росуялъул шартӀазда рекъон столалъул гӀуцӀи хисилаан.

  • Байрамалъулаб квен

    ГӀаммаб трапеза ва ритуалалъулаб чӀакӀал хъизаналъулаб ва календариял праздниказда гъорлӀ рукӀана. Тарихияб сурат цо заманалъул ва местный практикаялъул.

ГӀадатал ва гӀамалал

  • Росун гӀумру гьабун ругел гӀадамал

    ЖамагӀаталъ ракьалъул ва хӀалтӀи-гӀамалъул ишаздалъул управлениеялда рехсон букӀана. ХӀалтӀи-гӀамалъул ракьалъе, хӀайванал гьаризе бакӀалъе ва лъимлъе ихтиярал батӀи-батӀиял формабаздалъул хӀакъикъалъ ва пайда босизе гьабиялъул хӀакъикъалъ чӀезарун рукӀана.

  • МадугӀабазе кумек

    Строительствалда ва хӀалтӀи-гӀамалъул ишазда цадахъ хӀалтӀи гьабиялъ гӀуралъул росуялъул гӀумру тӀадегӀанасеб рахъалъ кӀудия гьабулаан. Кумекалъул формаби жамгӀаталъул гӀуцӀиялдаса ва гьелъул ресурсаздаса рекъон рукӀана.

  • Гьоболлъи рукъ ва нух

    ХӀунар-гӀамалал, базар-гӀамал ва сапарал лак росуялъе гӀодоралъул ва шагьаразул марказазда цадахъ бухьун рукӀана. Тухум-гӀумрулъулаб ва мадугӀалъулаб бухьенал гьаб бухьенал тӀадегӀанасеб рахъалъ кӀудия гьаризе кумек гьабулаан.

  • Календарь ва кӀал

    Гьаваялъул ва кӀалалъул хӀакъалъулъ ритуалал росуялъул гӀумру табигӀаталъул циклодаса хӀинкъи букӀиналъе бихьизабула. ГӀамалал ва цӀарал росу-росу батӀи-батӀиял рукӀана.

  • Свадьбаялъул ракӀалда цӀунун хутӀараб

    Шовкрахъа 1957 соналъул музейалъулаб фотографиялда свадьбаялъул ретӀел ва шал ретӀун йикӀарав чӀужугӀадан рихьизарун вуго. Гьадинал документаз кӀодояб дата ва бакӀ кьола, свадьбаялъул кинабго сурат хисичӀого.

РетӀел

Лак ретӀел-гӀажалъул комплекслал местность, гӀумру, бетӀербахъи ва мурадалъул рахъалъан батӀи-батӀиял рукӀана. РЭМ-алъул Балхар коллекция 12196-ялда чӀужугӀаданалъул ва бихьиназул ретӀел, бетӀералъул кӀодоял ва гӀумруялъул предметал цӀунун руго.
ЧӀужугӀаданалъул бетӀералъул кӀодояб чухта РЭМ-алда XXгӀасруялъул байбихьуда Вихлиялдаса бачӀараб предметалъун рихьизарун буго. Гьелда тӀад кӀодояб ва хӀапалъул хьаг, чармалъул кӀодоял ва тесьма хӀалтӀизарун руго; гьаб цо конкретнияб жоялъул атрибуция.
Балхаралдаса бихьиназул тӀагӀел туникалъул музей 1930–1940 соназдаса байбихьун дата кьола. Гьелъул материал ва гӀуцӀи цӀадаса цӀуниялъулгун бухьараб буго. Жакъасеб сценикияб ретӀел кидаго тарихияб къоялъул ретӀелго такрар гьабун гьабуларо.

Кьурдул

  • «Сапа» гьаби

    А. Г. Булатоваца Вацилуялда гьабулеб календарияб иш ва гьелъул кьурдул элементал сипат гьарула. ГӀахьалчагӀаз жиндирго маданияталъул практика исламияб зияраталъул гӀадаталдасан бичӀчӀун букӀана.

  • Профессионалияб сцена

    Лак театрал музыкалияб-драмаялъулаб сценическаялъулаб культура цебетӀезабула. Постановкаялъ авторлъул хӀалтӀи бихьизабула, жинца гӀадаталъулӀ тӀинкӀкӀей гьабизе кӀолеб.

Музыка

КечӀдул фольклоралда гъорлӀ лирикиял, бицунел ва гӀадамалъулал сюжетаби руго. Авдалал мифологияб сурат кӀалзул рикӀкӀеналдаса гурони, лак кечӀдул текстаздасаги лъалеб.
Фольклор жубай гьабизе Абдулла Омаровасул ва цогидал цӀех-рехелал гьарурал гӀалимзабазул хӀалтӀигун бухьараб буго. КечӀ хъвай, гьеб таржама гьабизе ва сценическаялъулӀ бачизе цӀуниялъул батӀи-батӀиял формаби руго.
Музыкалияб-драмаялъулаб театралда гъорлӀ кӀал, музыка ва сценическаялъулаб гӀуцӀи цоцазда рехсола. Жакъасеб репертуаралда гъорлӀ миллиял асараби ва таржамаби руго.

Пишаби

  • Балхаралъул керамика

    Устарзабаз гӀадамалъул кӀуцалъул кӀвачӀалъаса сагӀат гьабула, бетӀергьаб гъотӀолӀ рагӀал гьарула, ангобалъ хъвала ва цӀа гьабула. Технология ва бакӀалъулаб материалал лъазабула ремеслоялъул кьучӀлъун руго.

  • Текстиль

    Музеялда цӀунун буго 1980-лел соназда Балхаралдаса лак тӀагӀалалъул кӀалзул тук, РЭМ 12196-63. Карточкаялда хъван буго кӀалзул хьулаби, техника ва бакӀ.

  • Ремеслоялъул гӀумру

    Балхаралъул коллекциялда гъорлӀ кӀвачӀалъул алатал, хъамалъул ва цӀцӀул асараби, ретӀел ва ярагъ-гӀажал руго. Асарабаз рукъалъулаб производство цоцазда рехсун ва устаразул хӀалтӀигун цадахъ лъазабизе кӀола.

РакӀалъул бакӀал

  • Къумухъ

    Лак политикияб ва динияб гӀумруялъул тарихияб марказ. Гьумералда бихьизабураб буго жума-мажгиталъул бокьараб сурат, 2021 соналъул 9 майалда бахъараб.

  • Балхар

    Керамикаялдалъун лъалеб лак росу. Музеялъул технологиялъул суратлъиялъ гӀунаро бакӀалъулаб ремесло ва гьелда релълъинабурал асараби батӀа гьаризе.

  • Вачи

    ГӀарун СагӀидовасул, шагӀир, драматург ва публицистасул, ватӀан. Гьесул ирс жакъасеб лак адабияталъул гӀуцӀигун бухьараб буго.

  • Куркли

    Росу бухьараб буго мугӀалим ва этнограф Абдулла Омаровасулгун. Гьесул хӀалтӀабаз лак гӀумру, мацӀ ва XIX гӀасруялъул магӀрифат лъазабизе кӀола.

  • Новолак росуби

    Гьаб жамгӀатазул тарихалда гъорлӀ 1944 соналъул квербакъи гьабун гочине ва хадусеб бакӀалъул хӀакъалъулӀ къотӀи-къай гьаби руго. БатӀи-батӀиял этапазул ракӀалда рехсей батӀаго цӀунизе ккола.

ЦӀарал

Бихьиназул

  • Барцу (лак)
  • Бюрни (лак)

ЧӀужуязул

  • ТIутIи (лак)
  • Нину (лак)
  • Чава (лак)
  • Зунзул (лак)

ГӀадамал ва культуралъул ракӀалда рекъон чӀезаби

  • Абдулла Омаров

    МугӀалим, этнограф ва П. К. Усларасул сотрудник. Гьабун буго школалъулаб материалал гӀуцӀизе ва лак фольклор жубай гьабизе.

  • Жамалуддин Гази-Къумухъский

    Къумухъалдаса суфиязул мугӀалим, имам Шамиласул рухӀияб авторитет. Биографиябазда гьесул гьабилеб сон батӀи-батӀияб хъвала: 1788 яги 1792; хвана 1866 соналъ.

  • ГӀали Каяев

    ГӀалим-энциклопедист, илагьиятчи, тарихчи ва магӀрифатчи, 1878–1943. ЦӀех-рехел гьабула Дагъистаналъул хъвараб шагьгӀат ва культураялъул ирс.

  • ГӀарун СагӀидов

    Гьавуна Вачиялда 1894 соналъ. ШагӀир, драматург, таржамачи ва публицист, жакъасеб лак адабияталъул кьучӀ лъураздаса цояв.

  • Эффенди Капиев

    Хъвадарухъан, публицист ва таржамачи, гьавуна Къумухъалда 1909 соналъ. Гьесул творчество бухьараб буго Дагъистаналъул гӀемерал мацӀаздалъулаб адабияталъулаб мухъгун.

Медиа

Фотогалерея

КъумухӀ, Лак район, Дагъистан. ЖумгӀа мажгит. Гьаб заманалъул рукъалъул сурат. Geoalex документалияб сурат, 9 май 2021 · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0Geoalex · CC BY-SA 4.0 · WebP-алде конверсия · CC BY-SA 4.0; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/; Geoalex, 2021; converted to WebPФотография

Авторлъи ва лицензиял суратазда гъоркь хъваралда бихьизарун руго.