КьучӀда гьумерде
Кавказалъул ирс

Жиндирго гьадеги. ГІагардул гьадеги. ГІумруялъул гьадеги.

Шималияб КавказЖанубияб Кавказ
ГӀараб хъвай-хъвагӀаби ругел гьарурал гамачӀал Кубачиялъул рукъалъул къадалда, 2020 соналъул сурат
← Киналниги халкъал

Шималияб Кавказ · Дагъистан

Даргинцал

Дарганти · Дарган

Даргинал (дарганти): Дагъистаналъул халкъ, жиндирго жура-жураял жамгӀаталги даргин мацӀалги ругеб. Тарих, хӀунарзаби, квен-тӀегӀ ва гӀадатал; цебесеб бижам, масихӀиял бухьенал ва ислам тӀибитӀи, тӀолабго заманлъул тартиб ва гӀелмиял материалал.
Регионал:Дагъистан
Гьарурал рельефал ва хъвай-хъвагӀаби гьабураб рукъалъул гамачӀалда, Кубачи. PersianDutchNetwork сурат, 2020 · CC BY-SA 4.0

МацӀ

Даргин мацIал ва литературияб даргин мацI

Хъизан

Нахско-дагестаниял хъизан, даргин тIегь

Къадар

626 601 Россиялда (2021 соналъул хъвай-хъвагӀай)

Тарих

Даргинал ва жамгIаби. Даргинал, дарганти, ккола Дагъистаналъул аслиял халкъаздаса цоял. Гьезул тарихияб гIумру бухьун буго мугIрузда, мугIрул рагIалда ва тIадегIанаб ракьалда ругел росабазда, росдал жамгIабазда ва гьезул союзазда. Жакъасеб жамгIаят гьабизе бегьуларо цо пачалихълъун, гьелъул гIурхъаби гьиччого ругел.
Къайтагъ, Зирихгеран ва мугIрузул союзал. Гьоркьохъел гIасаразул хъвай-хъвагIаял рицула батIи-батIиял сиясиял ва гIужалъул марказбазул хIакъалъулъ. Зирихгеран бухьун буго Кубачигун; Къайтагъалъул букIана жиндирго хIакимзабазул ва цолъиязул тарих. Авараб заманалъул цIарал жакъасеб заманалъул тIегьазгун цо гьаризе ккола баянал бакIалъизе.
Акуша-Дарго. Росдал жамгIабазул союзазул федерациял кIудияб роль хIалалъ кьолаан Дагъистаналъул сиясаталда. Гьелъул гIагарал улкаязгун ва Россиялъул хIакимзабазгун бугеб бухьен хисизабулаан; жамгIабазул институтал ва бакIалъул инициатива кколаан гьаб бухьеналъул кIудиял гIахьалчагIи.
Росдабазул специализация. Лебалалъи ва хIайванал гIезари цолъулаан гIужалъул ва базаралъулгун. Цо-цо росдабазда гIужалъул батIияб специализация лъугьана; Кубачи, Хьарбук ва Амузги гIахьаллъулаан цоцазда бухьарал металл гIужал гьариязда.
Ислам ва лъай-хъвай. Хъвай-хъвагIаял, мажгитал ва бакIалъул хъварал баянал рицула исламлъи къокъ-къокъго гьабулаан. БатIи-батIиял росдабазда букIана жиндирго исламлъи гьабиялъул ва бусурман лъай-хъваялъул тIасабищарал.
Кавказалъул рагъ. XIX гIасруялъул байбихьуда Акуша-Дарго кквелаан рагъулал кампаниязул ва Россиялъул империялъгун гьарулел рахъалъазда. 1819 соналъул поход букIана сиясияб хIал хисизабиялъул кIудияб гIаламат, амма гьелъул кутакалдаги тIубачIо рагъулалъул ва бакIалъул жиндирго хIакимлъиялъул тарих.
Совет заман. 1921 соналъ Дагъистаналъул АССР гIуцIи республикаялъул халкъазул гIумруялъул административиял шартIал хисизарулаан. Школ, басма, маданияталъул идараби ва магӀишат хисизаби гIемерал жамгIабазда батIи-батIияб асар гьабулаан.
ГочIи ва цIиял гIумруялъул бакIал. Сулевкенталъул тарихалда гъорлъ буго 1944 соналъ гIадамал квербакъулаго Чечнялде гочIи ва 1957 соналдаса хадуб Дагъистаналда цIияб росу гIуцIи. Гьаб батIияб тажриба гьабизе бегьуларо киналго даргинал цоцаздаса гIечIиялъул хIакъалъулъ тIадчIейлъун.
Жакъасеб жамгIаят. Даргинал гIумру гьабула Дагъистаналда ва Россиялъул цогидал регионазда, шагьаразда ва росдал бакIазда. 2021 соналъул хъвай-хъвагIаязда рекъон Россиялда рикIкIана 626 601 даргин. Гьаб ккола улкаялъул этникияб къадар, амма гьечIо кинабниги даргин мацIалъул рахъухъабазул къадар яги дунялалъул къадар.

Жергеялъул жамгӀатал ва мацӀалъул батӀалъи

ГӀаммаб ва жергеялъул инсаралъи. «Даргин» абураб цӀар цхьунула жамгӀатал, мацӀалъул, тарихияб гӀуцӀиялъул ва культураялъул батӀалъабигун. Акуша, Урахи, Цудахар, Губден, Кайтаг ва Кубачи батӀи-батӀиял жергеялъул тарихазда рекъон руго. Кайтагъал ва кубачиял. Гьезда гӀемерисезда даргин гӀаммалъуде кквела, жиндирго жергеялъул цӀарал ва культураялъул батӀалъаби цӀунун. МацӀалъул классификация, этнографиялъул группа ва чиясул жинца жинца бихьизаби гьаб батӀи-батӀиял даражаби руго. МацӀазул тӀагӀинаб сияхӀ гьечӀо. Даргин группаялъул классификациял хисизел руго, суратал лӀугьиналда рекъон. МацӀазул яги диалектазул цо рикӀкӀен бесспорталъул ва абадиялъул гӀадин бицине бегьуларо; автор ва цӀех-рехелалъул сон бихьизабизе ккола. Миграция ва шагьаралъул гӀумру. Этникияб группаялъул рикӀкӀен, литературияб мацӀалъул лъай ва рокъоб гьабулареб мацӀ цоцазда рекъоларо. РикӀкӀеналъул баяналгун цадахъ рикӀкӀеналъул сон ва территория бихьизабизе ккола.

МацӀ

Даргин мацIалъул батIи-батIиял формаби ккола нахско-дагестаниял, яги бакъбаккул-кавказал, хъизаналде ва гIуцIула даргин тIегь. Гьел тюрк мацIазде рикIкIине кколаро кумык мацIалъгун бугеб тарихияб бухьеналъул хIисабалда.
Официалияб ва адабияб практикаялда хIалтIизабула гIумруяб цIар «даргин мацI». Лингвистаз тIегьалда жанир рикIкIуна чанго мацI; гьезул къадар ва гIурхъаби батIиял классификациязда рещтIула. Формабазда гьоркьоб батIалъи кIудияб асар гьабизе бегьула цоцазул бичIчIиялъе.
Адабияб норма гIуцIана шималияб-даргин аслуялда, гIемерисеб Акушаялда. Гьелъ хIалтIизабула лъай-хъвай ва адабияталда, амма гьелъул бакIалда кколаро кинабниги бакIалъул жамгIабазул рукъалъул рахIат.
ГIараб хъвай-хъвагIай, аджам, совет стандартизациялда цебе букIана. 1928 соналъ тIасабищана латин графика, 1938 соналъ кириллица. Санжин мацIалъул цIех-рехел гьаб хисизариял цоцазда цадахъ рикIкIуна даргин тIегьалъул тарихалъгун.
П. К. Усларасул «Хюркилинский язык» тIубатай тIехь басмаялда бачIана 1892 соналъ. Гьаб ккола урахин формаялъул цебесеб тIубатаб сурат; тIехьалъул тарихияб цIар механикалъулаго тIаде буссинабизе кколаро кинабниги жакъасеб даргин мацIазде.
Санжин мацI сураталда буго Диана Форкерасул батIияб грамматикаялда. ГIицIго гьитIинаб бакIалъул формаялъул тIубатаб документациялъ кумек гьабула текстал ва мацIалъул лъай цIунизе, жиб цо гIумруяб адабияб стандарталъ рицулареб.

Иман ва диназул тарих

Исламалда цебе рукӀарал пикруби. Этнографиялъул тадкъикъатаз табигӀаталъул ва хӀажатазул хӀамиятчиязул хӀакъалъулъ бицунел малуматал, мукъадас бакӀал, табуял ва цӀунулел ишазул хӀакъалъулъ малуматал рихьизарула. КӀигӀинаб заманалъул хъвай-хъвагӀаяз жиндирго пикруби лъазе кьола, амма кинабниги цебесеб даргин миллаталъул цо хисарулареб дин букӀин лъабго гьабизе кьоларо. Бакъ, моцӀ ва гьава-бакъ. Цудахарцазе Сефербековас бакъ ясалъул сураталда ва моцӀ васалъул сураталда рихьизарула, гьединго цӀадал ва цӀадал малаиказул хӀакъалъулъ бицунел малуматал рихьизарула. Авторалъ гьаб кӀигӀинаб сураталъул исламалъул мухӀиталда цебесеб пикруби хисарун рихьизарула. Гьаб этнографиялъул тафсир буго, дата кьун бугеб цебесеб канон гуро. Хъвай-хъвагӀаязда ЦӀалла абураб цӀар. Сефербековас Гильденштедтица 1770-лел соназда хъвараб Zalla абураб цӀар рихьизарула. ЦӀарал кӀигӀинаб хъвай-хъвагӀи пикрубазул тарихалъул шагьидлъи кьола, амма жиндиргоца гьечӀо лъабго гьабизе кьоларо кинабниги даргин жамгӀаялда гьаб хъвай-хъвагӀиялдаса цӀикӀкӀун гӀасруял цебе букӀараб ишанул куц. ТӀохьалъул хур ва рукъалъул хайир. Цудахаралъул материалазда хурдулъул рухӀ, кӀигӀинаб кӀвалалъул, кӀвалалъезарулал руччабазе кумек гьабулеб руччаби ва тӀохьалдаса гьабураб кӀуцӀ рихьизарула. Гьаб суратал хурдулъул ва хайиралъулгун бухьарал руго; гьезда кинабниги даргин тобабазда ва гьанжесеб динияб практикаялда автоматикияб куцалъ буссинаризе бегьуларо. ЦӀадал ва бакъалъул гӀадатал. Харбукалъул ва Кубачиялъул 2017–2024 соназда бакӀалъул материалаз бакъвариялъул ва гьава-бакъалъул квешлъиялъул хӀакъалъулъ хассал ишал рихьизарула. Гьаб хассал жамгӀабазда ва гьалабазда бухьарал руго; гьезда кинабниги гьанжесеб даргинчиясул гьабиялъул куцлъун рихьизаризе бегьуларо. МасихӀиялъул гьумер ва атрибуциялъул гьинкьи. Гьоркьохъеб Дагъистан динияб рахъалъан батӀи-батӀияб букӀана. Хъвараб гамачӀ, рукъзаби ва сапаралъулал хӀакъалъулъ малуматал тафсир гьабизе гьабун, гӀажаиблъиялъул дата, бакӀ ва гӀумруздаса гьабураб хӀукму батӀа гьабизе ккола. Цо мотивалъ кинабниги миллаталъ масихӀиялъул дин ккун букӀин лъабго гьабизе кьоларо. МасихӀиялъул бухьеналъул хӀакъалъулъ лъалеб жо. Алиевас миссионариязулбухьенал, бакӀалъул риваятал ва тарихиял цӀарал рихьизарула, масихӀиялъул дин таркъаялъул заманалъул цохӀого гурин лъабго гьабун. Гьесул реконструкцияби щибниги шагьидлъиялъул характералда рекъон руго. Кинабниги даргин миллаталъ цо заманалъул кколаравлъун ккун букӀин материалаз лъабго гьабизе кьоларо. Ислам таркъаялъул куц. Гьаб процесс исламалъул марказаздаса бухьенал, вагӀазчил, сиясиял бухьенал ва рагъалъул кӀалъалалдаса таркъана. Даргин жамгӀабазе гьоркьохъесел хъвай-хъвагӀаял ва бакӀалъул малуматал кӀвар буго; гӀарабаз Дербенталде бачӀин кинабниги мугӀрул росузе буссинари гьабизе кьоларо. Ислам таркъаялъул бакӀалъул марказал. Дагъистаналъул академиялъул тарихалъ цӀияб дин таркъаялъул хӀакъалъулъ къватӀисел сапаралдаса гурони, бакӀалъул хӀакимзабаздаса ва марказаздасаги бухьараб буго. Уркарах, Калакорейш ва Ашты динияб маданияталъул нух кьурал руго. Бухьеналъул ва цӀалъиялъул шабакабаз росу-росу бухьарал руго, гьез батӀи-батӀиял заманазда ислам ккун букӀана. Калакорейш ва хъвараб шагьидлъи. Калакорейшалъул мажгит, михраб ва эпитафиябаз Кайтагалъул исламалъул маданият лъазе кьола. Къурайшиязул тухумалдаса ккун букӀарал кьучӀалъулазул хӀакъалъулъ риваят риваятлъун рихьизаризе ккола, гьеб дата кьун бугеб хъвай-хъвагӀаяздаса батӀа гьабун. Кубачи ва ислам ккун букӀараб дата. Дагъистаналъул академиялъул тарихалъ Кубачи 1306 соналъ шейх ХӀасанил кумекалдалъун ислам ккун букӀин хӀакъалъулъ малумат кьола. Гьаб тарихияб реконструкциялдаса бакӀалъул дата буго, кинабниги даргин миллаталъ ислам ккун букӀараб цо сон гуро. «Къуркъулал» хӀакъалъулъ малуматал цӀалиялъул куц. Ракъулалъул риторика гӀумруздаса гьабураб ишанул сураталда рекъон гьечӀо. Дагъистаналъул академиялъул тарихалъул автораз гьаб цӀар Тимурица рагъул сиясияб хӀакъикъатлъун рихьизарула ва Кайтагалда ва Зирихгераналда ислам гьечӀолъиялъул шагьидлъи гьабун рихьизаруларо. Суннияб тарбигӀат. Тарихияб рахъалъ муъминал даргинчагӀазда гьоркьоб суннияб ислам, гӀемерисеб шафигӀияб фикъгьалъул мазгьаб тӀад чӀвана. БакӀалъул жамгӀат, цӀалъи ва диниял авторитетаз лъай кьейалда гӀахьаллъи гьабулаан; миллатчилъи жиндирго динияб гьинкьил даража лъабго гьабизе кьоларо. ГӀадат ва исламалъул къанун. ГӀадаталъул къанун ва шаригӀаталъул нормаби цоцазда гьоркьоб хӀалтӀулаан ва батӀа ккезе бегьулаан. «Кайтаг-Дарголъул цӀунулел къануназул кӀватӀал» хассаб жамгӀаялъул мухӀиталда къануналъул гӀумру рихьизарула, кинабниги бакӀалъул гӀадатал диниял амруязда цадахъ гьаричӀого. Хъизаналъул гӀадатал ва бакӀалъул маданият. Кубачиялъул бертинлъиялда диниял пикруби, хъизаналъул гӀахьаллъи, бертинлъиялъул ретӀел ва гӀадаталъул ишал цадахъ руго. 2017–2018 соназда гьабураб тадкъикъатаз бакӀалъул комплекс ва шагьаралда гьеб хисарулалъул куц рихьизарула. Совет заман. Дин тӀагӀинабизе гьабураб сиясаталъ мугӀассисаби ва гӀаммал практикаял гӀунтӀизарулаан. Гьелъул цадахъ хъизаналъул лъай ва бакӀалъул динияб ракӀалда букӀине бегьулаан. ЖамгӀабазул тарихалъ хассал документал цӀализе ккола, дин тӀагӀинабун букӀин хӀакъалъулъ пикру гьабизе кколаро. СССР биххиялдаса хадуб. Диниял цӀалъиялъул мугӀассисаби рагӀулалъи, цӀиял бухьенал ва тӀасиял практикаязул хӀакъалъулъ бахӀс-мажлис Дагъистаналъул жамгӀияб гӀумруялъул цо бутӀа лъугьана. ТадкъикъатчагӀаз «исламалъул цӀияб гьави» абураб цӀаралда гӀемерисеб гьабулел процессазул батӀи-батӀиялъи рихьизарула. Гьанже динияб гӀумру. ГӀураза-байрам, Къурбан-байрам, рузмалъул как ва хъизаналъул гӀадатал муъминал жамгӀабазе кӀвар буго. ДаргинчагӀазда гьоркьоб дин кколарел гӀадамал руго; тарихиял бакӀалъул суратал кинабниги гьанжесел муъминалъузул статистикалъун рихьизаризе бегьуларо.

Хал гьабулел магӀлуматал

МацӀ

  • Даргин тIегь ккола нахско-дагестаниял мацIалъул хъизаналде.
  • ТIегьалда рикIкIунел мацIазул къадар батIиял цIех-рехелазда рещтIула.

ТIибитIи ва рикIкIен

  • Россиялда 2021 соналъул хъвай-хъвагIаязда рекъон рикIкIана 626 601 даргин.

Маданият ва гIумру

  • Кубачи, Хьарбук ва Амузги цоцазда гIундулаан гIужалъул специализациялъ ва базаралъ.

Тарих

  • Даргин жамгIабазул исламлъи гьабулаан къокъ-къокъго ва бакIазда рекъон батIи-батIияб букIана.
  • Даргин театр 1961 соналъул 11 сентябралъ рагьана.

ТӀадгӀумруялъул хронология

  1. Гьоркьохъел гӀасраби

    Кайтаг ва Зирихгеран
    хъварал шагьадатал рихьизарула батӀиял политикиял ва гьунар-хӀалтӀиял марказби.

  2. X гӀасруялъул ахир, академиялъулаб реконструкциялда рекъон

    ЖамагӀатазул цо-цо бутӀа исламлъизабиялъул байбихьулаб этап
    1996 соналъул Дагъистаналъул тарихалъ гьаб заманалде гъункизабула дарги жамагӀатазда ва Кайтагъалда процессалъул байбихьи. Гьаб ккола гӀаммаб реконструкция, халкъалъул цохӀогояб исламлъизабиялъул къо гурони.

  3. XI–XIII гӀасраби

    Исламияб эпиграфика
    Кайтагъалда ва гӀагарал бакӀазда ругел хъваяз рихьизарула ислам тӀибитӀи.

  4. XII–XIII гӀасраби

    Къалакъурейшалъул михраб
    Хъвараб памятник бухьараб буго бакӀалъулаб исламияб архитектуралъул цебетӀеялъулгун.

  5. 1306 сон, тарихияб хабарда рекъон

    Къубачиялъул гӀадамазул исламлъизаби
    Академиялъулаб цӀех-хӀалтӀи иша бухьараб буго шайих ХӀасанилгун; къо гьаб росулъе гъункизабун буго.

  6. XIV гӀасруялъул байбихьи

    Аштиялда мажгит ва зирихгеранцазул исламлъизаби
    Мажгит гӀуцӀиялъул хӀакъалъулъ хъвараб шагьадат бухьараб буго зирихгеранцазул ислам щулалъиялъулгун; рагӀи буго бакӀалъулаб процессалъул хӀакъалъулъ.

  7. XIV–XV гӀасраби

    Политикияб гӀуцӀиялъул хиса-баси
    Рагъулал походал ва гӀагарал жамагӀатазул гьаркьал регионалъул гӀуцӀи хисизабула.

  8. 1494 сон

    Дарги хъваялъул байбихьулал гӀараб хъвай-хъвагӀиялдалъун
    Къаймаразов бицуна XV гӀасруялъул ахиралъул гӀисинаб текстабазул хӀакъалъулъ хъварал тӀахьазда. Гьаб ккола хъвай-хъвагӀиялъул практикаялъул шагьадатал, мацӀалъул байбихьиялъул къо гурони.

  9. 1507 сон

    ЦӀакъго цебесеб тӀахьалда бугеб къоялъул дарги хъвай
    ГьитӀинаб текст, М.-С. СагӀидица 1960 соналъ батараб, 1507 соналъул дата кьун буго. БатӀиялъ гьабизе гьабула араб графика жиндирго мацӀалъе хӀалтӀизаби.

  10. XX гӀасруялде щвезегӀан

    Арабографикияб хъвай-хъвагӀай цебетӀей
    Даргин хъвай-хъвагӀаби ва араб гӀелму рукъзабазул мухьиталда цадахъ руго.

  11. XVII гӀасру

    Къайтагъ-Даргъоялъул хӀукукъиял тарихал
    ГӀадатал хӀукъукъал хъвай-хъвагӀай гьабула; гьелъул текст тарихияб контексталда лъазабула.

  12. XVIII–XIX гӀасруялъул байбихьи

    Къайтагъалъул хӀарщал
    Музеялъул кӀватӀалабаз гьаб заманаялъул предметал цӀунула, жиндирго атрибутациягун.

  13. 1770-ел сонал

    Zalla абураб цӀар хъвай
    Сефербековица рехсола Гильденштедтица гьаб цӀар хъвай. Хъваялъул дата жиндирго пикру лӀугьиналъул заманаялдаса батӀула.

  14. XIX гӀасруялъул байбихьи

    Акъуша-Даргъо регионалияб сиясаталда
    ЖамагӀатазул цолъи гӀахьаллъула мадугьаллъиялъул боялгун ва Россиялъул хӀакимзабагун бугеб хурхаталда.

  15. 1819 сон

    Россиялъул аскарал Акъуша-Даргъоялде поход
    Гьабиялъул кампаниялъ цолъиялъул бакӀ ва империялъул администрациягун хурхатазул шартӀал хисизарула.

  16. XIX гІасру

    Батыраясул шигӀруялъул гӀадат
    Халкъалъул ракӀалда цӀунула Урахиялдаса шагӀирчилъул лирикиял асарал.

  17. XIX гӀасруялъул бакьулъ

    Кубачиялда ярагъ бахъи хиси
    Россиялъул этнографиялъул музеялъул баяназда рекъон, тупал ва цӀунулъиялъул ярагъ бахъи тӀагӀулаан европиял асаразул конкуренциялъул асардулъ.

  18. 1859 сон

    Шамилил имамат тӀагӀин
    Гъуниб босизе гьаби Дагъистаналда кьучӀаб рагъул этап лӀугьинабула ва регионалъул сиясиял шартӀал хисизарула.

  19. 1861 соналъул май

    Б. А. Дорнил сапар
    ГӀалимчи Кубачиялде ва Калакорейшалде уна, хъварал гамачӀал ва хъвай-хъвагӀаби рихьизарула.

  20. 1892 сон

    «Хюркилинский язык» абураб тӀехь бахъи
    П. К. Усларил мацӀалъул хӀалтӀабазул щуабилеб том бахъана.

  21. XIX гIасруялъул ахир

    Кубачиялъул устарзаби гьарзадулал выставкаязда
    Музеялъул публикациялда рехсола устарзаби выставкаязда гӀахьаллъи ва шапакъатал рихьизари; гьунарлъи цӀиял базаразде ва рихьизариялъул формабазде бачана.

  22. 1913–1914 сонал

    ЦебетӀарал музейалъул бачӀинал
    Россиялъул этнографиялъул музеялде Кубачиялдаса предметал ва даргин бихьиназул ретӀел бачӀана.

  23. 1916 сон

    ХӀарщал МАЭ-ялде бачӀин
    КӀватӀиялъул хъваял музейалъул коллекциялъул тарихалъул цо бутӀа лӀугьуна.

  24. 1921 соналъул 20 январь

    Дагъистаналъул АССР гIуцIи
    ВЦИК-алъул къарар республикаялъул автономияб статус бихьизабула.

  25. 1926 сон

    Л. И. Жирковилул грамматика
    Даргин мацӀалъул цо цӀех-рех гьабураб иццул бахъула, гӀелмияб библиографиялда бихьизабураб.

  26. 1926 сон

    Калакорейшалъул тарихал лъазари
    А. С. Башкировилул росудул гьоркьохъеб гӀасруялъул тарихалъул хӀакъалъулӀ хӀалтӀи бахъула. ГӀелмияб лъазаби бихьизабула риваятал, архитектура ва эпиграфика батӀа гьаризе кумек гьабула.

  27. 1928 сон

    Латин графикалде свери
    Хъвай-хъвагӀай стандартизациялъул цӀияб этап байбихьула.

  28. 1930 сон

    Адабияталъул хӀакъалъулӀ энциклопедиялъул макъала
    Даргин адабияталъул цебетӀараб совет обзор бахъана; гьелъул къиматал бахъиялъул заманалъул рихьизарула.

  29. 1938 сон

    Кириллицалде свери
    Кирилл графика стандартизация гьабураб хъваялъул кьучӀлъун лӀугьуна.

  30. 1944 сонал

    Сулевкентцазул кверквезе гьабураб гочи
    БатӀияб росудул гӀадамал Нохчийичве гочинарула; гьаб хӀал батӀияб баяналъулъ лъазабизе ккола.

  31. 1954 сон

    С. Н. Абдуллаевилул грамматика
    ГӀелмияб библиографиялъ даргин мацӀалъул фонетика ва морфология хӀакъалъулӀ хӀалтӀи бихьизабула.

  32. 1955 сон

    Даргин артистзаби гьари
    Ереваналъул театралияб институталда цебесеб студия гьабула.

  33. 1957 сон

    Дагъистаналда цӀияб Сулевкент
    ТӀадруссинал гӀадамал цӀияб росу гьабула; цо-цо гӀадамал бащдал росудеги тӀадруссула.

  34. 1961 соналъул 11 сентябр

    Даргин театралъул рагьи
    Омарла Батыраясул цӀаралда бугеб театр Избербашалда хӀалтӀи байбихьула.

  35. 1971 сон

    Даргин диалектологиялъул очеркал
    С. М. Гасаниялъул хӀалтӀиялда бихьизабун буго жергеялъул вариантазул цӀех-рехел цебетӀеялъул рухӀ

  36. 1985 сон

    Кубачи музейалъул экспедициялъул фиксация
    РетӀелъул, кӀалгъабазул ва къоялъул мухӀиталъул суратал кӀватӀула

  37. 1990-ел сонал

    Диндалъул гӀумруялъул хиси
    Гьабизе кьучӀаб диндалъул практикаялъе ва лъай-хъваялъе цӀиял шагӀрал кьола

  38. 1995–1997 сонал

    Калакорейшалде историкияб-археографияб экспедиция
    Дагъистаналъул пачалихъияб университеталъул экспедициялъ цӀех-рехел гьабуна памятниказул комплекс ва хъвай-хъвагӀаялъул шагьидлъиял

  39. 2001 сон

    Dargi Folktales тӀубазаби
    Бахъуна кӀалзул биценалъул кӀватӀал, даргин мацӀалъул грамматикаялде бахӀсги гьабун

  40. 2010-ел сонал

    Кольчугаби гьаризе лъай-хъвай
    Кубачиялда школаялъул кружок историкияб пишаялде культураялъул ирс гӀадин вахӀшарабула

  41. 2013 сон

    Цудахар мифологиялъул цӀех-рехел
    Р. И. Сефербековас бахъула мифологиялъул персонажазул анализ. Гьаб буго гӀелмияб тӀубазабиялъул дата, гьанир гьарурал ишараби гӀуцӀараб заман гуро

  42. 2017–2018 сонал

    Кубачи свадьбаялъул полевое цӀех-рехел
    ХӀалбихьиял ва интервьюял документациялъула жакъасеб гӀадаталъул комплекс

  43. 2020 сон

    Санжин мацӀалъул грамматика
    Диана Форкералъул тӀадкъаяб сурат бахъула гӀелмияб тӀубазабиялда

  44. 2021 сон

    Россиялъул халкъалъул рикӀкӀен
    626 601 чи рикӀкӀун вуго, даргин миллаталде инсарал

  45. 2022 сон

    Кубачи свадьбаялъул цӀех-рехелалъул тӀубазаби
    ГӀелмияб гьоркьоселде бачула жергеялъул гӀадатазул сураталгун полевой материал

  46. 2025 сон

    Харбук ва Кубачи гӀадатазул цӀех-рехел
    ГӀелмияб макъалаялда жамгӀула бакъвариялъе ва хӀаваъ квешабиялъе гӀадаталъул материал

  47. 2026 сон

    Кубачиялъул цӀиял музейалъул материал
    Россиялъул этнографиялъул музей тӀубазабула пишаялъул ва устазазул хӀакъалъулъ бицен

Квен

  • Хинкал

    Этнографиялъул материалазда тӀохь, гьан ва шурпа, гьединго кӀвал кьабизе гьабулеб тартиб рихьизарула. БакӀалъул гьабиялъул куцал батӀи-батӀиял руго; цо рестораналъул рецепталъ даргин миллаталъул кӀвал тӀубазабуларо.

  • ТӀохь, тӀохдул ва гьве-гӀечӀалъул продуктал

    КӀвал хӀалтӀиялъул, гьабулалъул ва хӀайваналъул гӀужалъулгун бухьараб буго. Ракъулалъул тӀохдул ва хӀажатазул хисарулалъул куцалъ рукъалъул гьабиялъул куц заманалъулъ хисарулаан.

  • Бертинлъиялъул кӀвал

    Берзул квен ва цоцазда цадахъ квен гьабиялъул жиндирго формаби руго. Кубачиялъе гьабураб цӀех-рехецазда гьабизе бегьула квен-тӀеч кӀочон тараб тартиб, амма гьеб киназего даргинцазе тӀаса лъугьине кколаян абизе бегьуларо.

  • Шагьаралъул ва росулъул квен-тӀеч

    Миграция ва шагьаралъул гьава-хӀал бихьиялъ менязе гьабула меню, квен-тӀеч кьабиялъул заман ва продуктаздаса рищулаго гьабиялъул кьибил. Традиционал квен-тӀеч цӀиял къоялъул гӀадатазда цадахъ букӀуна.

ГӀадатал ва гӀамалал

  • ЖамагӀат ва цоцазда кумек гьаби

    Росдал жамагӀат гьаби ккола гӀуцӀарал къараралъул ва тӀалабалъул бакӀлъун. Хъизаналъул гьаркьал ва жамагӀаталъул гӀуцӀи цӀехезе кколел руго конкретияб росулъ ва тарихияб заманалда.

  • Къубачиялъул бертин

    Гьарурал хӀалтӀабаз рихьизарула рижал, кӀалкъаби босизе, гьудул-гӀагаралъул гӀахьаллъи ва бертинлъулал суратал. Шагьаралъул бертин ккола цо-цо элементал, гьездаса батӀиял гӀадамал ва тартиб.

  • ГӀадаталъул ва гьава-бакъалъул

    ЦӀад ва бакъ гьаризе гьаби ккола зарурияталъ гьарулел гӀадаталъулал ишазде, гӀемерисеб сонлъул къоялъул гӀадаталде гурони.

  • Устар ва мугӀалим

    Гьунар-хӀалтӀи гьабулел росабазул фольклоралда рехсола устарлъиялъе, хӀалтӀиялъе ва малъиялъе гьабулаго кӀодолъи. Абиял ва хабарбаз кумек гьабула гьунарлъиялъул жамагӀаталъулаб магӀна бичӀчӀизе.

РетӀел

ТӀабигӀаталъул ретӀел букӀана гӀумрудалъул гӀаммал гьаракьал ва бакӀалъулал батӀалъаби. Музеялъул коллекциябаз кумек гьабула конкретияб бихьиназул ретӀел, гьелъул бакӀ ва щвараб къо цӀехезе, гӀаммаб сценикияб сураталдаса батӀаго.
Къубачиялъул бертинлъулал руччабазул ретӀелазда гьоркьор руго ретӀел, кӀалкъаби ва гӀажаибал бакӀалъулал формаби. Гьездаса хӀалтӀизаби гьанжесеб бертиналда рехсола гьарурал материалазда рекъон; бертинлъулаб ретӀел батӀа гьабизе ккола къоялъул ретӀелалдаса.
1985 соналъ Къубачиялда гӀуцӀарал ретӀелалъул, хӀаталъул ва фотоматериалалъул коллекциябаз кумек гьабула предметал ва гьездаса хӀалтӀизаби дандекквезе. Материал ва къо кӀудиял руго, цо комплект тӀубан халкъалъул сурат ккола, абураб къараралдаса.

Кьурдул

  • Бертинлъулаб кьурдул

    Къубачиялда кьурдул ккола жамагӀаталъулаб бертиналъул, рижалъул ва гьудуллъиялъул бутӀа. Гьелъул бакӀ гӀадаталда лъазабула конкретиял бертиназда гьарурал хӀалтӀабазда рекъон.

  • Росдал гӀуцӀи ва сцена

    Халкъалъул хӀалтӀиялъул ва театралъул постановкаялъул батӀиял масъалаби руго. Дарги халкъалъул музыкалияб-драматияб театралъ кьабизабула сценикияб гьунар матӀуца, адабияталъулаб маданияталъул гьаркьал цӀунун.

Музыка

КечӀдул гӀадаталда гъоркь руго лирикиял, гӀумрудал ва гӀадаталъулал формаби. Абиял, маргъал ва кечӀал рихьизарула хӀалтӀи, гьунар-хӀалтӀи ва гӀадамазул гьаркьал; жанр ва хӀалтӀи гьабулеб гӀамал батӀаго бицине ккола.
Омарла Батырай ккола дарги поэзиялъул классик, гьесул асарал халкъалъул ракӀалда цӀунун рукӀана ва хадуб басмаялда рахъана. ШигӀруяб текст, рагӀул макъам ва гьанжесеб обработка рихьизарула асаралъул гӀумруялъул батӀиял формаби.
Батырайсул цӀаралда бугеб музыкалияб-драматияб театр 1961 соналъ Избербашалда рагӀана. Гьелъул хӀалтӀи цхьана бачула дарги мацӀ, драматургия, таржамаби ва хӀалтӀи гьабиялъул гьунар.

Пишаби

  • Къубачиялъул металл гӀуцӀи

    КъотӀи, хъвай, чернь ва цогидал техникабазда гӀунарал специализация тӀалаб гьабун букӀана. Цо предмет гӀуцӀизе гӀемерисеб устарал ва гӀагарал росаби цхьана бачизе бегьулаан.

  • Хьарбук ва Амузги

    Гьунар-хӀалтӀиялъул марказбазда гьоркьоб букӀана хӀалтӀи бикьи ва данделъи. Гьездаса роль киналго росабазда цогояб производствоялде гъункизабизе бегьуларо.

  • Кайтаг хьаг

    Хьардул хӀарщал цӀехула материал, техника, орнамент ва музеялъул аслуялда рекъон. Коллекциялъул цӀар гурони кинабниги предмет гьабизе букӀараб цохӀого бакӀалъул батӀалъи гьабизе кӀоларо.

  • Предмет ва гьелъул атрибуция

    Музеялъул кӀватӀалабаздаса хӀарщал руго батӀиял къоял, щвараб бакӀал ва кӀватӀарухъабазул хъваял. Гьаб информациялъ кумек гьабула цӀех-хӀалтӀиялъулаб атрибуция хадусеб коммерциялъулаб цӀаралдаса батӀа гьабизе.

РакӀалъул бакӀал

  • Акъуша

    ЖамагӀаталъул цхьаццалъул тарихияб марказ кумек гьабула мугӀрул Дагъистаналъул политикияб ва динияб гӀумру бичӀчӀизе. Гьелъул тарихалда гъоркь руго бакӀалъулал институтал, рахъал-бахъал ва рагъулал ишаби.

  • Къалакъурейш

    Мажгит, хъварал михраб ва къабуралъул хъваял ккола Кайтагъалъул тарихалъул кӀудиял материалал. БакӀалъулал риваятал ва документация гьарурал памятникал батӀаго бицине ккола.

  • Къубачи

    Гьунар-хӀалтӀиялъул росу лъазабула металл гьунарлъиялъул хӀалтӀиялдалъун ва цогидал маданияталъулал марказбазда гьоркьоб гӀасрабаз хьварал гьаркьаздалъун. Гьумералда бугеб фотографиялъ рихьизарула Къубачиялда зданиялъул кӀалъазе гъоркь гьарурал хъваялгун хъварал гамачӀал.

  • Урахи

    Росу бухьараб буго Омарла Батырайсул поэтикияб ракӀалда цӀунун букӀараб гьаракьалдалъун. Библиотекаялъул басмаял ва цӀех-хӀалтӀабаз кумек гьабула гьесул ирс ва шигӀраби хъваралъул тарих цӀехезе.

  • Сулевкент

    ЦӀияб ва басрияб росуялъул тарихалда цхьана бачула гьоболъи, гьунар-хӀалтӀи ва XX гӀасруялъул гочарал. Гьез цо къоялъул гьечӀеб географияб точкалде цхьана бачизе кколаро.

ЦӀарал

Бихьиназул

  • Абази (даргин)
  • Дудеш (даргин)
  • Урши (даргин)
  • Хъубзар (даргин)
  • Цаиб (даргин)

ЧӀужуязул

  • Аба (даргин)
  • Абазай (даргин)
  • Аттаба (даргин)
  • Жага (даргин)
  • Жата (даргин)
  • ЦIайба (даргин)
  • ЦIибац (даргин)
  • Цаибат (даргин)

ГӀадамал ва культуралъул ракӀалда рекъон чӀезаби

  • Омарла Батырай

    Дарги поэзиялъул классик. Гьесул лирика ва кечӀдул ирс рагӀалдалъун тӀибитӀун букӀана; биографиялъулаб информациялъе материалал дандекквезе ккола.

  • Ахмедхан Абу-Бакар

    Хъвадарухъан, драматург ва сценарист, Дагъистаналъул гӀумруялъул хӀакъалъулъ асаразул автор. Гьесул творчество бухьараб буго дарги адабияталъул ва Къубачиялъул маданияталъулаб гӀуцӀиялъулгун.

  • Манаба МахІаммадова

    Металл гьунарчи, гьесул хӀалтӀи рихьизарун буго Къубачиялъул гьунар-хӀалтӀиялъул хӀакъалъулъ музеялъул бицалъулъ. Авторасул творчество цебетӀула гӀадаталъул аслуялда, амма гьелъул такрарлъиялде гъункизабуларо.

Медиа

Фотогалерея

Гьарурал гамачӀал ва хъвай-хъвагӀаби Кубачиялъул рукъалъул гамачӀалда, Дагъистан. 2020 соналъул сурат. PersianDutchNetwork / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0PersianDutchNetwork · CC BY-SA 4.0 · WebP-алде конверсия · CC BY-SA 4.0; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/; PersianDutchNetwork, 2020; converted to WebPФотография

Авторлъи ва лицензиял суратазда гъоркь хъваралда бихьизарун руго.