КьучӀда гьумерде
Кавказалъул ирс

Жиндирго гьадеги. ГІагардул гьадеги. ГІумруялъул гьадеги.

Шималияб КавказЖанубияб Кавказ
Шаитли росу, гьудул-гӀурхъалъул гӀурхъида, гьарида аскӀоб, документалияб сурат Asharitdag
← Киналниги халкъал

Шималияб Кавказ · Дагъистан

Цезал (дидоял)

Цезал

Цезал, яги дидойал: БакътӀерхьул Дагъистаналъул жамгӀатазул тарих, мацӀ, тӀибитӀи ва маданият. Цебесе щаклъи-биччаби, масихӀияб асар ва исламалъул къанагӀатго тӀибитӀи, тӀокӀаб хронология ва гӀелмиял материалал.
Регионал:Дагъистан
Шаитли · Asharitdag, 2016 · CC BY-SA 4.0

МацӀ

Цез (дидой)

Хъизан

Нахско-дагъистаналъул хъизан · цез ветвь

Къадар

14 881 дидойлъи бихьизабуна Россиялда (2021)

Тарих

Цез ва дидой. Гьаб ккола БакътІерхьул Дагъистаналъул цо халкъалъул цІарал. Жиндирго цІар «цез» формаялда цадахъ буго; «дидой» абураб цІар гІилмияб литератураялда тІибитІун тІубан буго. Дидо абураб тарихияб область батІи-батІиял материалазда гІатІидго махъ кьолаан.
БатІаго халкъ ва гІагарал мацІал. Цез группаялде гъорлъе уна цез, гинух, хваршин, бежтин ва гунзиб мацІал. Гьездалъул тІолго носителял автоматикияб къагІидаялда цез-дидой абун лъазаризе кколаро.
МугІрул ватІан. Аслияб тарихияб ареал буго Цунти мухъалъул мугІрул рагІаллъабигун, гІорзабазул тІасиял бакІалгун ва Гуржиялде бахъунел нухгун. Лебалалъул хІалтІи бищунго тІибитІараб хІайваналъул хІалтІигун цадахъ букІана.
ЖамагІатал ва союзал. Дидой жамгІатаз росабазул жиндирго хІакимлъи цІунун букІана ва гІаммал ишазда цадахъ рукІана. Гьаб союзалъул тарих батІула гьанжесеб административияб мухъалъул тарихалдаса.
Кавказалъул рагъ. 1840 соназда байбихьуда цез жамгІатаз Шамилил телъелда гъорлъе ккуна. Россиялъул хІакимлъи гІуцІидаса хадуб округалъул бетІерлъи ва жиндирго администрациялъул система хисизабулаан.
Культуралъул исследования. А. К. Сержпутовскиясул 1910 соналъул экспедицияз рукъзабазул, ретІел-щалъиялъул, пишабазул ва гІадамазул суратал ва хъвай-хъвагІаял цІунун руго. Гьаб материалбаз батІи-батІиял росаби ва заманал цадахъ рихьизаризе рес кьола.
Административияб мухъ. Цунти мухъ гІуцІана 1930 соналъул 25 декабралъ, 1944 соналъ биххизе гьабуна ва 1955 соналъ цІидасан гІуцІана. Гьаб къоял территориялъул хІакимлъиялде гьоркьоблъула.
2021 соналъул ценз. Россиялда рикІкІана 14 881 чи, жинца дидойлъи бихьизабурав, гьездаса 14 770 Дагъистаналда. Росстаталъул таблицаялда дидой аваразул категориялда гъорлъе уна; аваразул тІубараб къадардаса цІидасан тІадеги жубазе гьабуни, кІицІул рикІкІен лъугьина.

ТӀибитӀи ва жергейлъулал жамгӀатал

Ралъдал жамагӀатал. Кидеро, Асах, Мокок, Шаитли ва цогидал росаби жиндирго мацӀал цӀунула. Диалектазул гӀурхъи ва административияб бикьи щибалъулъ рекъон кколаро. МацӀазул группа. Гинухал, хваршинал, бежтинал ва гунзибал жиндирго мацӀал руго. Дидо абураб цӀар тарихалда рекъон кIигӀалго хӀалтӀизабиялъ гьаб батӀалъи нахъехун таларо. Роржунел ва диаспора. Цезияб мацӀ Дагъистаналъул ралъдал бакӀалдаги, Гуржистаналда Тиви росулъги, Турциялъул жамагӀатаздаги бихьула. Халкъалъул география ралъдал кӀулиялдаса батӀияб батӀияб буго.

МацӀ

Цез, яги дидой, ккола нахско-дагъистаналъул хъизаналъул цез ветвалъул жиндаго чІараб мацІ. Гьаб кколаро аваразул диалект. «Цунти» абураб цІарги лингвистикияб литератураялда тІубан буго.
РАН-алъул ресурсалда батІалъула жиндирго цез ва сагади диалектал; тІоцебесеб жинда жаниб асах, кидири, шаитли, шапих ва элбок говорал рихьизарун руго. Диалектазда бикьиялъул схемаби исследователязда гьоркьоб батІула.
ГІаммаб официально тІабигІараб хъвай-хъвагІи ва тІадегІанаб литературияб норма гьанжего гьечІо. Публикациябаз хІалтІизабула кириллицаялъул аслу цез кІалъаялъул батІалъаби рихьизарун. Хъизаналъул гара-гьаракь ва жиндирго говорал ккола кІудияб ролалда.
Аннотациялъул корпусалда буго А. К. Абдулаевалъги И. К. Абдуллаевалъги цӀурал ва 2010 соналъ бахъарал текстал. Электрон версиялда тӀаде жубана морфемаялъул разметка ва ингилис мацӀалде таржамаби.
Жакъасев лингвистаз дун тӀадгӀумрула, жура-журал предложениял ва цо-цо кӀалзул бутӀаби. Мария Полинскаясул 2015 соналъул хӀалтӀиялда анализ гьабула цогидал рагӀаби рикӀкӀиналъул ва цез мацӀалъул гӀодоблъиялъул предложениязда местоимениязул хӀал.

Иман ва диназул тарих

ЦӀакъго цеберал пикруби. Гьез фольклоралдаса, лексикаялдаса, этнографиялъул хӀалбихьияздаса ва цеберал суратаздаса лъазарула. Реконструкциялъул кумекалдалъун тӀубараб цебераб дин лъазабуларо. ЦӀоб ва Бечед. ЦӀакъирзабаз гьаб цӀарал цеберал илагӀабазул гъорлӀе рикӀкӀуна. ЦӀобалъул гьудуллъиялда гӀарацӀулал гамачӀал ва къурбан-садакъаби рикӀкӀуна. МугӀрул ва рухӀал. Будалаби мугӀрузда ва хьагӀазда гӀумру гьабун рукӀин гьез рикӀкӀуна. Гьаваялъул гӀадаталда цеберал пикруби заманалъулъ бусурбабазул дугӀабазда цадахъ лӀугьуна. МасихӀияб таъсир. Лугуев ва Магомедов гьаб Гуржиялдаса араб миссионериялъул хӀалтӀиялда цадахъ рикӀкӀуна. Автораз рикӀкӀуна гьаб тӀибитӀи тӀубараб гурин ва цеберал гӀадатал кӀудияб заманалъ хӀалтӀизарун рукӀин. Исламалда цадахъ цеберал контактал. Академиялъул очеркалда гьаб процессалъул байбихьи XV гӀасруялде буссин гьабула. Гьаб цез росдал киналниги исламалде руссиналъул къо гуро. XVII–XVIII гӀасраби. Лугуев ва Магомедов исламизациялъул кӀодолъи Хунзах ва Гидатль гуржиял хӀакимзабазда цадахъ гӀорхъиялъул жамгӀатазул тӀадал рагъалда цадахъ рикӀкӀуна. Сиясияб ва динияб таъсир цадахъ цебетӀула. Цоцазда релълъинчӀеб исламалде руссин. Асахиялъул ва Акдиялъул басмаялда рахъарал риваятаз XIX гӀасруялдаго гамачӀалъул мукъадасал жайрабазул гьудулзаби бусурбабазда цадахъ рагъалъул хӀакъалъулъ бицуна. Гьаб жиндирго бакӀалъул шагьадатал гуро. Ислам кӀвар кин щвараб. Мажгитал, динияб лъай, кадиял ва жамгӀатазда гьоркьосел хурхенал цӀияб дин жамгӀияб гӀумруялде бачуна. Жиндирго низамал ва гӀадатал заманалъулъ хисизарула. Суннияб мазгьаб. РАНалъул жакъасеб справочникалда цезал муъминал сунниял бусурбаби хӀисабалда рихьизарула. Цо-цо чагӀазул пикруби ва динияб кӀодолъи батӀи-батӀиял рукӀуна. Авлияал ва зияратал. Кидероса Ахмед-Дибирасул зиярат сурат гьабун буго. Гьесул хӀакъалъулъ риваятазда бусурбабазул авлиялъи жиндирго гьаваялъул пикрубазда цадахъ лӀугьуна. ЦӀа ва Игби. Тарихиял суратаз гьаб байрам щиналъул календаралда цадахъ, цӀа ва гӀумру гьабунцӀа ва гӀумру гьабун цадахъ рикӀкӀуна. Сезонияб байрам исламияб моцӀалъул календаралдаса батӀалъизабизе ккола. Совет заманалъул къанунал. Пачалихъалъул сиясаталъ диниял идарабазул ва лъаялъул кӀвекӀал хисизарула. Хъизаналъул гӀадатал тӀибитӀизаризе кӀвекӀал диналда тӀад кӀудияб зулму букӀиналдаго хӀалтӀизарула. XX гӀасруялъул ахиралдаса цӀигьабизула. ЖамгӀиял диниял институтал ва лъай цӀигьабизула. Дагъистаналъул гьаб процессалда цадахъ гӀадатазул ва жиндирго гӀадатазул кӀвекӀал хӀакъалъулъ бахӀс-мазгӀар лӀугьуна. Жакъасеб тарихияб фольклор. РухӀазул, кӀараб гамачӀазул ва гьаваялъул сихӀруялъул хӀакъалъулъ бицунел риваятал киналниги жакъасев цезал цого пикруялда рукӀин бичӀчӀизабуларо. Гьезул кӀвар росдазда ва тухумазда батӀи-батӀияб букӀуна.

Хал гьабулел магӀлуматал

МацӀ

  • Цез (дидой) ккола цез ветвалъул жиндаго чІараб мацІ.
  • Цез группаялде гъорлъе уна щуго гІагараб мацІ.

ТIибитIи ва рикIкIен

  • 2021 соналъул ценз: Россия 14 881 дидой; Дагъистан 14 770. Гьезда гъорлъе рикІкІуна аваразул категориялда.

Маданият ва гIумру

  • XX гІасруялъул байбихьуда Кидероса бачІараб веретено РЭМ-алда 1896-116 номералда цІунун буго.

Тарих

  • Цунти мухъ гІуцІана 1930 соналъул 25 декабралъ.
  • Исследованияз XIX гІасруялда цеберал культзабазул жиндирго бакІалда цІуниялъул хІакъалъулъ бицуна.

ТӀадгӀумруялъул хронология

  1. Исламалда цебесеб ирс

    Гамач, мугІрул ва цебесеб заманалъул илагьал
    КІицІго гьава-хІал рехсаралъ ва бакІалъул хъвай-хъвагІаязда рекъон багьа гьабула.

  2. Юкъараб гІасру

    Гуржиялдаса христианазул асар
    ГІалимзабаз гьеб тІубачІого тІибитІулеб гьабила.

  3. XV гӀасру

    Академиялъул очеркалда ислам тІибитІиялъул цебесеб этап
    Бихьизабулеб буго халатаб процессалъул байбихьи.

  4. XVII гІасруялъул ахир – XVIII гІасруялъул байбихьи

    Ислам тІибитІиялъул къуват гьаби
    МугІрул ругел марказбазул сиясияб асар диналъул хисиязда цадахъ буго.

  5. XVIII гӀасру

    Росдал жамгІиятазул союзал
    ЖамгІатаз жиндирго бакІалъулаб идараялъул формаби цІунула.

  6. XIX гІасру

    Цебесеб заманалъул культбазул цІуни
    Асах ва Акди гІемрул гамачалъул илагьабаздаса нахъехун талиялъул дандечІей бихьизабула.

  7. 1840 соназдалъул байбихьи

    Шамилил телбагьабиялда гьитІинаби
    БакІалъулаб жамгІиятазул рагъулаб ва сиясияб хІал хисизабула.

  8. XIX гІасрул кІиабилеб бащалъи

    Округалъул администрация
    Цез росдал Дагъистаналъул цІияб идараялъул системаялда гъорлъе рачула.

  9. XIX гӀасруялъул ахир – XX гӀасруялъул байбихьи

    МугІрул гІумруялъул документация
    Сапарал гьарурал ва этнографал экономикаялъул ва культураялъул хІакъалъулъ хъвай-хъвагІай гьабула.

  10. 1910 сон

    Сержпутовскиясул экспедиция
    ГІуцІула жал, суратал ва бакІалъул хъвай-хъвагІай.

  11. 1917 сон

    Нагорный Дагъистаналде сапаралъул басма
    Сержпутовскиясул хІалтІи этнографиялъул хІалбихьигун бачІуна.

  12. 1926–1927 сонал

    К. П. Данилинасул хІалтІи
    РетІел, рукъ, квен ва гІадатал хІакъалъулъ материал гІуцІун буго.

  13. 1930 соналъул 25 декабр

    Цунта мухъ гІуцІи
    Цумада мухъалъул территориялъул цо бутІаялда гІуцІун буго.

  14. 1936 сон

    Гьаракьалъул гІуцІиялъул хІакъалъулъ цІехей
    И. В. Мегрелидзесул хІалтІи басма гьабула.

  15. 1940 сон

    Склонениеялъул хІакъалъулъ хъвай-хъвагІай
    Мегрелидзеца дидой склонениеялъул хІакъалъулъ цІехей басма гьабула.

  16. 1944 соналъул 7 июн

    Мухъ биххизаби
    Территория Цумада мухъалде кьуна.

  17. Совет заман

    Диналъул идарабазул гІурхъи гьаби
    Лъазабиялъул ва гІаммаб диналъул гІумруялъул шартІал хисизарула.

  18. 1955 соналъул 15 октябр

    Мухъ букІинаби
    ЦІидасан Цунта мухъ гІуцІула, марказ Бежта ккун.

  19. 1959 сон

    Е. А. Бокаревасул тІохь
    «Дагъистаналъул цез (дидой) мацІал» абураб хІалтІи бачІуна.

  20. 1963 сон

    МацІалъул дандекквей хъвай-хъвагІай
    Д. С. Имнайшвилисул дидой, гинух ва хварши мацІазул хІакъалъулъ хІалтІи басма гьабуна.

  21. 1963 соналъул 1 феврал

    Айылдык район
    Административияб статус хисизабула.

  22. 1965 соналъул 12 январь

    Мухъалде хиси
    Хадусеб административияб реформа лъугьуна.

  23. 1980-абилел соназул ахир–1990-абилел сонал

    Динияб цӀигьабизе гьаби
    ЖамгІатазул гІаммаб хІалтІи ва диналъул лъазаби гІатІид гьабула.

  24. 1990-ел сонал

    Хъвараб басмаялъул цебетІей
    Кириллицалъул базалда литературияб материал бачІуна.

  25. 1999 сон

    Цез-гІурус словарь
    М. Ш. Халиловасул словарь басма гьабула.

  26. 2000 сон

    Тарихиял-этнографиял монография
    Лугуевасул ва Магьаммадовасул цІехей бачІуна.

  27. 2010 сон

    Цез фольклоралъул басма
    А. К. ГІабдулаевасул ва И. К. ГІабдуллаевасул текстал басма гьабула.

  28. 2015 сон

    Сложный предложениязул хІакъалъулъ цІехей
    Мария Полинскаялъул хІалтІи басма гьабула.

  29. 2016 сон

    Мифология ва ислам
    Сефербековасул ва Магьаммадовасул цез ишан-итикъадалъул хІакъалъулъ цІехей басма гьабула.

  30. 2016 соналъул 9 июн

    Шаитли документалияб сурат
    Ашаритдагъул сурат гьумералда хӀалтӀизабуна.

  31. 2021 соналъул 1 октябр

    Хъвай-хъвагӀиялъул заман
    Россиялда 14 881 дидоев вукӀана, Дагъистаналда 14 770.

  32. 2023 сон

    МацӀал цӀуниялъул цӀехей
    З. М. Халиловаца цезияб группа Lingforum-алда гьабула.

  33. 2024 сон

    Музеялъул фотоальбом бахъи
    РЭМ-алъ 1910 соналъул экспедициялъулал суратал рихьизарула.

Квен

  • Хинкал

    Тарихиял суратазда гьабулаан батӀи-батӀиял хьуцӀцӀадаса, кьолаан шурпаялда, гьан ва тӀагьабиги цадахъ. ХьуцӀцӀадул формаби ва кьезе кколеб къагьида батӀи-батӀиял рукӀана.

  • Жинс кьурал рижал

    Жакъасеб хинкалалъул цӀаралда гъоркь гьарун руго гьан, кьуру ва нису цадахъ гьарурал рижал, курзеялде гӀагарал. Гьаб ккола цо кӀодолъиялъулаб рижухъабиялъул хъвай-хъвагӀай.

  • ГьоцӀиял рижал ва хьуцӀцӀадул рижал

    ГьоцӀи, нигӀ, нахӀ ва чӀагӀа-чакки, кашаби ва чагӀаби хӀалтӀухъабазул ва ракьалъул хӀалтӀухъабазул экономикаялда цадахъ руго. Хъизамалъул кухняги базаралъул хурхабазда цадахъ хисизе лӀугьана.

ГӀадатал ва гӀамалал

  • Цоцазе кумек

    Гьудулзабазда ва мадугӀазда кумек гьабизе ккола бокьилаго хӀалтӀухъабазул хӀалтӀуда ва тӀабигӀаталъул балъабазда. Тарихиял суратаз бихьизабула кумекалъул къадар гьудуллъиялъул даражаялда цадахъ бугеб хурхат.

  • Игби ва ретӀарал чагӀи

    БакӀалъулал байрамалъул вариантазда гьудулзаби ретӀарал ва маскаби ретӀарал гьалмаязда гьоркьоб лӀугьуна. Байрам цоцазда гъоркь бугеб хӀайваналъул, музыкалъул ва росулъул гӀумруялъул цадахъ гьабула.

  • Хасалил цӀа

    М. К. Мусаеваца бицуна февралалъул байбихьуда цӀаби, кьурдул ва цӀаялъул хӀайванал. Гьаб ккола заманалъул этнографиялъул сурат, обрядалъул гьабизе инструкция гуро.

РетӀел

ЧӀужугӀаданазул ретӀелъул гъоркь ругоан ретӀел-гӀажал, кӀанцӀи, бетӀералъул ретӀел ва кӀазби, бихьиназул: гӀажа, бешмет, черкеска ва тӀегӀалъул ретӀел. Сезон, гӀумруялъул къадар ва багӀараб гӀумруялъул комплекталда рекъон букӀана. ЦӀакъго ретӀел киналго росузабазда цохӀого букӀинчӀо.
1910 соналъул музеялъул суратаз дидой росузабазул гӀадамазул ретӀелъул батӀи-батӀиял вариантал цӀунун руго. Суратал бакӀалда ва заманалда цадахъ цӀализе ккола.

Кьурдул

  • Байрамалъул кьурдул

    Игбиялъул тарихиял суратазда цӀаялъул кьурдул рехсон руго. Кьурдул ккола цоцазда гъоркь бугеб календаралъул гӀамалгун хурхараб.

  • РетӀарал чагӀи ва сценаялъул гьаби

    Маскаби, гьаби ва музыка байрамалъул сураталъун лӀугьуна. Ансамблалъул гьанжесеб программа росулъул формабаздаса хисизе бегьула.

Музыка

Халкъияб творчествоялъул Рощаралъул материалаз «Дидо» ва «Цези» ансамблал, цез ва авар кучӀдул гьаби, пандур ва зурна гьаби бицуна. Гьаб ккола бакӀалъулаб музыкалъул мухиталъул мисалал.
КӀалъул культураялъул гъоркь руго маргъал ва цогидал бицунел. Цез текстазул корпус гьезда таржамагун цӀализе ва гьабулазда речӀелъул батӀалъиял лъазаризе бегьула.

Пишаби

  • Кьурдул гьаби

    XX гӀасруялъул байбихьуда Кидероса гьабураб кьурдул гьабиялъул алат Россиялъул этнографиялъул музеялда цӀунун буго. Гьаб гьабизе бегьула гьабизе бегьула гьабизе бегьула.

  • ТӀегӀ, цӀцӀи ва гамачӀ

    Рощаралъул хӀалтӀухъабаз ретӀел, гӀужал ва бутӀа гьабулаан. Гьезул формаби мугӀрулъул экономикаялда рекъон материалазда цадахъ хурхарал руго.

  • Роща ва хӀалтӀухъабазул бутӀаби

    Сержпутовскиясул суратазул коллекциялъ рощаби, кӀулаби, цӀакъал ва навесал бихьизарула, бакӀалъулал росузабазда бутӀа гьабиялъул къагӀидаби лъазаризе бегьула.

РакӀалъул бакӀал

  • Кидеро

    БакӀалъулал жамгӀатазул тарихияб марказ. Гьесул гӀадамал ва гӀумруялъул предметал XX гӀасруялъул байбихьуда музеялъул коллекциязда бихьизарун руго.

  • Шаитли

    Цез росу, жиндирго бакӀалъулаб кӀалъаца. Документалияб сураталъ бихьизабула гьесул бутӀа ва мугӀрулъул тӀалъи 2016 соналъул июналда.

  • Асах ва Акди

    Росуби, гьезда цадахъ хурхарал руго тӀахьазда басмаялда рахъарал хъахӀилал гамачӀазда ва диналъул гӀумруялъул хисиялда хӀакъалъулъ.

  • Тиви ва мугӀрулъул ареалалдаса къватӀире ругел жамгӀатал

    РАН-алъул ресурсалъ бицуна Гуржиялда Тивиялда цез речӀ, гьединго Дагъистаналъул гочарал росузабазда ва диаспораялда.

ЦӀарал: хӀалтӀизабиялъул мисалал

Бихьиназул

    ЧӀужуязул

      ГӀадамал ва культуралъул ракӀалда рекъон чӀезаби

      • А. К. Сержпутовский

        Этнограф, жиндирго 1910 соналъул экспедициялъ дидойцазул культураялъул суратал, предметал ва суратал цӀунун руго.

      • С. А. Лугуев ва Д. М. Магомедов

        Дидойцазул тарихияб-этнографиялъул тадкъикъат гьабурал авторзаби, хъварал ва бакӀалъулал материалазда рекъон.

      • А. К. Абдулаев ва И. К. Абдуллаев

        Цез фольклоралъул текстал кӀватӀурал чагӀи, 2010 соналъул басмаялда ва аннотациялъул электронияб корпусалда гъоркь рахъарал.

      • М. Ш. Халилов

        1999 соналъ цез-гІурус словарь гІуцІарав, мацІал лъазабилалъе хІалтІизабулев.

      Медиа

      Фотогалерея

      Шаитли росу, Цунта мухъ. Asharitdag · 9 июн 2016 соналъул · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0 InternationalAsharitdag · CC BY-SA 4.0 International · WebP-алде конверсия · CC BY-SA 4.0 International; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/; Asharitdag, 9 June 2016; converted to WebPФотография

      Авторлъи ва лицензиял суратазда гъоркь хъваралда бихьизарун руго.