← Киналниги халкъал
Шималияб Кавказ · Дагъистан
Гъубачисел
Угъбуг · угъбугав
Гъубачисел: Гъубачи ва Зирихгеран тарих, мацӀ, заргарлъи, ретӀел ва гӀадатал. ЦӀороцал рижаби, Дербентгун бугеб бухьен ва ислам къуватабизе байбихьи, тӀубараб хронология ва гӀелмиял материалал.
Регионал:Дагъистан
Гъубачи · Asħab, 2022 · CC0
МацӀ
Гъубачияб (гъубачи-аштияб)
Хъизан
Нахско-дагестаниял хъизан · даргин гІаркьал
Къадар
ТӀубараб къадар батӀаго чӀезабичӀо
Тарих
Кубачи ва Зирихгеран. Кубачи ккола Дагъистаналъул художествиял пишабазул тарихияб марказлъун. М. М. Маммаевас гьеб гӀуцӀула гьоркьохъелгӀасрияб Зирихгерангун, хъварал хӀужжаби гьанир ругел тарихиял памятниказда рекъон; локализация ва датаби цӀех-рех гьабуна гӀалимзабаз.
Гьанир ругел аслуби ва тӀадегӀанасеб бухьен. ГӀадамал ва искусство цебего Европаялдаса яги Бакъбаккул Гьоркьохъеб Рагьаралдаса рачӀарал ругилан абураб версиял ритӀухъ гьабурал фактал рукӀинчо. Маммаевас гьанир ругел аслубиги рихьизарула, рачӀарал устарзабазулги художествиял кьер-кьералъулги гӀахьаллъигун.
Росдал жиндирго бетӀерлъи. Чинеялъул совет жамгӀаталъул данделъиялъ гӀуцӀулаан ва судалъулги ишалъулги хӀукму гьабулаан. Батиртеялъул дружинаялъ росу ва жамгӀаталъул ракьал цӀунулаан; гьелъул гӀуцӀиялъул хӀакъалъулъ хабарзаби ва риваятал цоцазда данде ккола.
Пишабазул экономика. Устарзаби батӀи-батӀиял ишаздаго специализация гьабулаан. Кубачиял гӀагарлъухъабигун цадахъ хӀалтӀулаан: Амузгияс кӀалтучӀваби кьолаан, Харбукалъ туман-кьваби гьарулаан. Гьазуралъулаб жо чанго устарасул хӀалтӀул хӀасиллъун букӀине бегьулаан.
Артел ва комбинат. 1924 соналъ коллективияб артел гӀуцӀун, 1960 соналъ гьеб художествияб комбинаталде сверун буго. Советлъулаб производствоялда сериялъулал жалги уникалиял авторзабазул хӀалтӀабиги цадахъ рукӀана.
Хъвай-хъвагӀай ва жиндирго жин рихьизари. 2021 соналъ Росстатал батӀияб хӀисабалда рихьизаруна Россиялда 559 кубачияв, гьездаса 500 Дагъистаналда. Гьаб бутӀа дарги категориялде гъорлъе бачана. Гьеб ккола жамгӀаталъул тӀубараб рикӀкӀеналъун гурони, гьелъул гӀемерисел вакилал даргияллъун рихьизарула.
ТӀибитӀи ва жергейлъулал жамгӀатал
Къубчи ва диаспора. Тарихияб гьумер буго Дахадаевасул районалда.
Ашты, Дирбаг ва Сулевкент. Гьездалъул рагӀи къубчиялъулгун цадахъ гьабула, амма жергездалъул жамгӀатал автоматикияб къагӀидаялда цо этникияб группаялде цо гьабизе бегьуларо. МацӀ, аслу ва жинцаго жин рикӀкӀин гьабизе кколеб куц батӀалъула.
МацӀ
Кубачиязул мацӀ дарги мацӀазул гъветӀалда гъоркь букӀуна нахско-дагестанияб хъизаналъул. Гьанжесеб классификациязда кубачи-ашты мацӀ батӀаго рихьизарула; «кубачиязул диалект» абураб тӀохьлъулаб цӀарги адабияталда тӀад ккола.
РАН-алъул ресурсалъ кубачиязул, аштыязул ва сулевкентязул рахъал батӀаго рихьизарула. МацӀалъул цолъи ккола цого этникияб жиндирго жин рихьизариялъун гурони: аштыял ва сулевкентял жиндирго бакӀалъулаб гьаракьал ругел.
Хъизамалда мацӀалъул тӀасиялъи цӀунун букӀуна, амма РАН-алъул ресурсалъ мацӀалъул хиса-басиялъул байбихьи рихьизарула. ГӀурус мацӀ лъай-хъваялда ва миллияб гурел бухьеналда хӀалтӀизабула; хъвай-хъвагӀаялъул практикаял цо школалъулаб адабияб нормалдаса батӀаго рихьизаризе ккола.
ГӀелмияб библиографиялде гъорлъе уна А. А. Магометовасул 1963 соналъул грамматика, Ф. О. Абакаровасул 1996 соналъул фольклоралъул цӀех-рех, ва 2002 соналъул гӀурус-кубачиязул разговорник. Публикациял кумек гьабула гӀумруялда бугеб рагӀи ва бакӀалъулаб текст цӀунизе.
Иман ва диназул тарих
Гьанжесеб дин. Къубачисел бусурманал, гІадаталда рекъон, суннияб ислам кьучІаблъун ккола. КІалъаял ва диналъул гьунарлъи батІи-батІиял руго.
БакІалъул цебетІарал гьунарлъаби. Тарихиял сураталъул гьунарлъабаз гьава-бакъалъул гІадатал, гьетІабазда гІибадат гьабизе, хІинкъи-хІажатал ва бусурбабилъиялдаса цІуни рихьизарула. Гьаб маІлумат батІи-батІиял заманазда гьоркьоб буго ва киналго гьанжесел гІадамазул пикруял рихьизаруларо.
Зороастриялъул асар. Маммаевас гьоркьохъел гІасрабазул авторзасул Зирихгеран жаназаялъул гІадаталда хІакъалъулъ хъвай-хъвагІаял зороастриялъул гІадаталда ва Ираналъулгун бугеб бухьеналда рекъон рихьизарула. Гьаб буго матеріалалъул тарихияб тафсир, бокьун тІад къараб жиндирго динияб гІакъида гуро.
МасихІиялъул хІакъалъулъ маІлумат. Академиялъул очерказ гьеб цо-цо тІибитІуларел хабарзабазда ва риваятазда рекъон тІибитІула. Диналъул гьунарлъи ва гьоркьоб бугеб батІалъи гьоркьохъел гІасрабазул гІакъидабазул гІатІидаб хъвай-хъвагІи гІадин рихьизарун кколаро.
Дербенталъул рол. Базаралъул, сиясиял ва маданиятал бухьенал Кубачи бусурманазул лъаялъул марказгун цоцалъ бухьана. Дин машгьурлъи гьечІого рагъулал походзабаздалъун гуро тІибитІула.
1126 соналъул поход. Ал-Гарнатица бицунеб жо: Дербенталъул эмир Зирихгеран гІадамал ислам кквезе ва хІаял кьезе тІад кьвагьизабизе гьабула. ГьечІол походалъул хабар гІажаибал мотивзабиги гъорлъе ккола.
XII гІасруялъ лъай. Маммаевас ал-Гарнатица сурат гьабураб Дербенталда шафигІияб фикъгьалъул дарсазда зирихгераназул гІахьаллъиялде нахъаги ккола. Гьаб гьеб къокъаялъул цо бутІаялъул цебесеб бусурманаб бухьеналде ишара гьабула.
XIII–XIV гІасрабазул гІорхъи. Маммаевасул цІех-рехазда гьаб заманалъ Кубачиялда ислам щулалъиялъулгун бухьана. Цебесел бухьенал ва хадусеб щулалъи цо къоялъул ислам кквейиялде щвезе кколаро.
Кварталазул батІалъи. Риваяталда рекъон, тІадегІанаб квартал ислам ккун буго гъоркьияб кварталдаса анкьго соналъ хадуб. Символизмалъулаб лъикІалъи ва кІалзулаб бачІи хабар гІатІидаб календарияб хъвай-хъвагІи гІадин хІалтІизабизе кьоларо.
Хъвай-хъвагІива XIV гІасруялъул. Бидахъ хуппеялда бугеб хобалъул стела 783 соналъул хиджраялда, яги 1381/82 соналъул, дата кьун буго. Куфиял хъвай-хъвагІаял ва декорал бусурманаб маданияталъул жиндирго шагьидлъи гІадин руго.
Динияб лъай. Мактабалда ва мадрасаялда гІараб хъвай-хъвагІи, Къуръан ва шаригІаталъул кьучІал малъулаан. ГІелму ва жиндирго хъвай-хъвагІиял гІадатал динияб гІумруялъул тасІалъиялъе кумек гьабулаан.
РикІкІал, ракІалъе босизе ва гІадатал. Анкьго ва кІикъого фольклоралда, бергьеналъул ва ракІалъе босизе гьабулал гІадатазда дандчІвала. Гьезда цІех-рехъ гьабизе гьабула тарихиял маданияталъул къатараздалъул цолъи рихьизарула, цо хисичІого бугеб гІакъидабазул система букІин рихьизаруларо.
Советалъул заманалъул къачІал. Диниял идарабазде гьабун бугеб сиясаталъ жамгІияб лъай ва гІамал хисизабулаан. Хъизамалда дин тІад кьей батІиял шартІазда тІад бижун букІана; гьаб киналго Дагъистаналъул контекст буго.
XX гІасруялъул ахир ва гьанжесеб заман. ЖамагІаталъул ва лъаялъул цІигьаби тІадегІанаб гІадатазда хІакъалъулъ гьабизе гьабулал бахІсаздалъун цадахъ букІана. Бобровниковасул цІех-рехъ регионалиял процесмал рихьизарула, кинабго къубачияб хъизамалъул цого биография гуро.
Хал гьабулел магӀлуматал
МацӀ
- Кубачиязул мацӀ дарги мацӀазул гъветӀалда гъоркь букӀуна нахско-дагестанияб хъизаналъул.
ТIибитIи ва рикIкIен
- Хъварал хӀисабазда ва мацӀалъул гӀадамаз кьурал къиматазда батӀи-батӀиял гьаракьал рихьизарула.
Маданият ва гIумру
- 1958 соналъул ГӀабдуллагь ГӀабдурахӀмановасул ларец РЭМ-алда цӀунун буго, № 7115-1.
- Манаба Магьаммадовасул серьга 1965 соналъул дата кьун буго, РЭМ 7553-3/1.
Тарих
- Цо цӀехгезарал стелабаздаса 783 соналъул хиджраялъул, яги 1381/82 соналъул дата кьун буго.
ТӀадгӀумруялъул хронология
Бакъараб Юкъараб ГІасру
Зирихгеран тарихиял реконструкцияздаЛокализация ва цебесеб датировкаби хъварал ва материалниял материалаздалъун гьаризе гьабула.Ислам тасдикъ гьабизегІан
Зороастриялъул асарМаммаевас гьеб ираниял контактаздалъун ва ракІалъулал гІадатазул хІакъалъулъ хабараздалъун бухьула.VIII–XIII гІасрал
Дербенталъулгун бухьеналТорговиял, политикиял ва диниял контактал цебетІула.1126 сон
Дербенталъул эмирасул походАл-Гарнатица Зирихгеран бетІергьабизабизе гьабураб къужаралъул хІакъалъулъ хабар бицуна.XII гӀасру
Мусулман къанун цІалхъиЗирихгеранал Дербенталда цІалхъиялда гьоркьорчІола.XIII–XV гӀасраби
ГьацІул рекІиялъул искусство цебетІейРекІарал рельефал, архитектуриял деталал ва ракІалъулал памятникал цІунана.XIII гӀасруялъул ахир–XIV гӀасруялъул байбихьи
Ислам тасдикъ гьабиГьаб заман Маммаевас бихьизабула; исламалде вачІин цо заманалда гьабун букІинчІо.1381/82 сон
Дата кьураб стелаЦІалхъарал памятниказдаса цоялда хиджраялъул 783 соналъул дата буго.Гьоркьохъеб гІасру ва гьелдаса хадуб
Чине ва БатиртеЖиндирго бетІергьанлъи ва жамгІиялъул цІунун тарихиял-этнографиял хІалтІабазда бицунеб буго.XIX гІасру
Мастерал росаралъОтходничество ва обменалъ Кубачиялъул бухьенал Кавказалъул шагьараздалъун ва цоги регионаздалъун цІунула.XIX гІасрул кІиабилеб бащалъи
Округалъул администрацияКубачи Дагъистаналъул областьалъул системаялде гъорлъе ккуна.XIX гІасруялъул ахир–XX гІасру
Каз хІухьбахъиялъул хиса-басиМастерицал цІиял стежкаби ва художествиял хІалбихьаби малъула.XX гІасруялъул байбихьиялде щвезегІан
Мектеб ва мадрасаДиниял школабаз гІараб хъвай-хъвагІи ва исламиял гІелмал малъула.1908 сон
СагІид МахІаммадовасул хІалтІиялъул цІияб этапБерзул унтаралъиялъул хІисабалда мастер цІакъарисел жалазул торговиялде вачІуна.1924 сон
Артел гІуцІиКоллективияб ювелирияб производство байбихьула.1927 сон
Ахирисеб бихьизабураб «шахІалъул представление»Дата музейалъул альбомалъ тарихиял материалаздалъун кьола.1930-ел сонал
Артелалъул хІалтІи стабилизация гьабиЗаказал ва цІиял формаби тІадегІанабизе байбихьула.1949 сон
Е. М. Шиллингил тІехь«Кубачинцы и их культура» бахъула.1958 сон
ГІабдулла ГІабдурахІмановасул къулгъунПроизведение РЭМ-алда 7115-1 номералда цІунун буго.1960 сон
Художествияб комбинатАртел художествиял промыслазул предприятиелде хисизабула.1963 сон
Кубачиялъул грамматикаА. А. Магометовасул хІалтІи бахъула.1965 сон
Манаба МахІаммадовалъул серьгаАвторлъул произведение РЭМ-алъул коллекциялда документация гьабураб буго.XX гӀасруялъул ахир
Динияб цӀигьабизе гьабиДагъистаналъул гІаммаб процессалъ жамгІатазул хІалтІиялъул шартІал хисизарула.1996 сон
Фольклор цІалхъиФ. О. Абакароваца текстал ва этнолокалиял батІалъаби бахъула.2002 сон
ГӀурус-Къубчи мацӀалъул рагӀи-кӀалФ. О. Абакаровалъул басмаялдаса бачӀуна.2006 сон
РикӀкӀеналъул ва гӀадаталъул цӀех-рех гьабиМаммаевлъ анкьгоялъул ва кӀикъоялъул символикаялда анализ гьабула.2016 сон
Искусствоялъул историялъул цӀиял цӀех-рехалДербенталъул ва къубчиялъул гӀадаталъул аслуялъул хӀакъалъулӀ хӀалтӀаби басмаялда рахъула.2021 соналъул 1 октябр
Хъвай-хъвагӀиялъул заманБацӀцӀадаго рикӀкӀана Россиялда 559 къубчияв ва Дагъистаналда 500; гьеб кколаро тӀубараб жамгӀат.2022 соналъул 5 июл
Къубчиялъул документалияб фотографияГьумералда Asħab ицциналъул сурат хӀалтӀизабуна.2022 сон
XIV гӀасруялъул кӀиго стелалъул цӀех-рех гьабиМаммаевлъ хъвай-хъвагӀаял, орнаментал ва датаби цоцазда рехсола.2025 соналъул ноябр – 2026 соналъул феврал
Цоцазда цадахъ музеялъул выставкаРЭМалъул ва Дагъистаналъул Миллияб музеялъул коллекцияби рихьизарун руго.2026 соналъул май
Музеялъул онлайн-басмаялРЭМалъ устазабазул росуялъул ва гӀадатияб маданияталъул хӀакъалъулӀ материал басмаялда рахъула.
Квен
Хинкал
Гьабулаан гӀечгӀедалъул ва цӀадул хӀуниса; шурпагун, гьангигун ва тӀамачӀул приправагун кьолаан. Хъизамазда гьабиялъул къагӀидаби батӀи-батӀиял рукӀана.ЧегІерал ва гьаризе гьарурал рижал
Гьан, хІачІи, хъаба, картоф, кабахІ ва заманаялъул хьурул хІалтІизарулаан. Продуктазул гІуцІи заманаялда цадахъ хисизабулаан.Чурпаби ва лъимгун-хІанчІгун квен
Тарихиял суратазда гьоркьоб буго цІадулгун, пиринчгун ва чечевицагун чурпаби, лъимгун-хІанчІгун чурпаби, кашаби, нису ва хІачІи.
ГӀадатал ва гӀамалал
ЧІужугІаданасе гьечІел гІолохъабазул союз
Гьорлъей щулалъиялъе, цоцазе кумек гьабизе ва жамгІаталъул цолъиялъе лъайгун бухьана. Музеялъул альбомаз «шагьалъул къо» гІадин бицунеб жо сурат гьабула, гьеб ахирисез 1927 соналъ хІалтІизабураб.Къиматалъул жо ва рукъалда гьарурал дандчІваял
Пиялаби ва суркъат гьарурал жоал хъизамалъул тасІалъиялда гьорлъей гьабулаан. Музеялъул суратаз къиматалъул жоялда ва параднияб рукъалда цІадул пиялабазул рол рихьизарула.Устарлъи тІад кьей
Рукъалда бугеб устарханаялда хІалтІи ва гІолохъабаздаса лъай устарлъи хъизамалъулгун бухьана. Жиндирго авторлъи жамгІаталъул кумекгун ва специализациягун цадахъ букІана.
РетӀел
РухІччиязул ретІелъул лъазабулареб бутІа, каз гІадин лъалеб жо, хъахІаб хъухъалъул кІудияб тІамач буго, гьелда тІад хъвай-хъвагІи буго. БатІи-батІиял заманазда меседил ва хьагъиял ритІи, прикреп, тамбур ва гладь хІалтІизарулаан. Вариантал гІелалъул ва ишалъул батІалъиялдаса буссинаана.
Тарихияб бихьиназул ретІелъ гъорлъе кколаан гурде, хеч, бешмет, черкеска, тІагьур ва рачел. Суркъат гьарурал рухІччиязул ретІелалда тІад суркъат гьарурал жоалги ругоан; цебесеб заманалъул ретІелал кинавго гІадамалъул къоялъул-къоялъ ретІулел гуроан.
Кьурдул
Аскайла ва рагъулаб гьари
Батиртеялъул гІелмиял суратазда рагъулаб сипат бугел кьурдул рихьизарула. Гьезда тафсир гьабизе гьабула гІолохъабазул организациялъул тарихалдалъун бухьана ва реконструкция ва гьанжесеб хІалтІи батІалъизаризе ккола.Бергьеналъул сурат
Музеялъул альбомаз гІолохъабазул союзалъул ретІелгун гьарурал ишал цІех-рехъ гьабула. Сценаялда тІад гьабураб хисизаби гьечІого кинабго тарихияб гІадатал такрар гьабизе гуро.
Музыка
ГІадаталъул музыкалъ гъорлъе ккола кучІдул ва кьурдулъул макъамал. Маданияталъул справочникалда зурна, тІамач, чунгур ва гармонь абула. Жиндирго кучІдулъул лексикаги устаразул хІалтІигун бухьана.
Ф. О. Абакаровасул «Кубачиялъул фольклор» тІехьалда жиндирго текстал ва таржамаби руго. Гьелъ цо жиндирго гІадаталъул кІал ва суратал лъазе кьола.
Пишаби
Устаралъул хІалтІи
Къубачиял устараз гравюра, чернь, лъей, филигрань, эмаль ва цогидал техникаби хІалтІизарула. Цо жоялъе чанго специализациялъул хІажалъи букІине бегьула.Гамач лъезе хъвай-хъвагІи
Гьоркьохъел гІасрабазул рельефал ва хобалъул гамачаз суратал, тІугьдулъул орнамент ва гІараб эпиграфика цадахъ ккола. Цо-цо памятниказул авторлъи ва аслу гІалимзабазда гьоркьоб бахІс гьабула.ГІабдулла ГІабдурахІмановасул къулгъун
РЭМ 7115-1, 1958 сон: гІарцу, гІарцул гурел металл ва бархат; гравюра, чеканка, лъей, меседилъе лъей ва цогидал операциял документациялда рекъон руго.Манаба МагІомедовасул хІалтІи
1965 соналъул гьаркьил тІункІ, РЭМ 7553-3/1, гІарцулъул ва стеклоялъул гьабураб. Музеялъ автор, дата ва гІанкъваялъул сураталъул композициялъул батІалъаби рихьизарула.
РакӀалъул бакӀал
Цеберал Кубачи
Террасабаздалъун гІуцІараб застройка мугІрулъул гІодоблъиялда рекъон буго. Цеберал кварталал ва цІияб застройка росуялъул тарихалъул батІи-батІиял этапал рихьизарула.Бидахъ хуппе
Тарихиял бусурбабазул хобалъул цӀакъго художествиял стелаби цӀунун руго. ЦӀех-рех гьабулел гӀалимзаби хъвай-хъвагӀаял, орнаментал ва кӀутӀбазул техникал кӀочон-кӀочон гьарула къоял-моцӀал ритӀизе.Музеялъул кӀватӀалал
РЭМ-алъул ва Дагъистаналъул миллияб музеялъул экспонатаз коллекциялъулаб документациягун цадахъ предметал лъазе кьола. 2025–2026 соназда гьабураб цадахъул выставкаялда культураялъул батӀи-батӀиял рахъал рихьизарун руго.
ЦӀарал: хӀалтӀизабиялъул мисалал
Бихьиназул
ЧӀужуязул
ГӀадамал ва культуралъул ракӀалда рекъон чӀезаби
СагӀид МухӀамадов
Кубачиса мастер, художник ва антиквар, РЭМ-алъул дагъистаниял коллекцияби гІуцІизе гьалмагъав. Гьесул биография музеялъул рачІарал жалаздалъун бихьула.ГІабдулла ГІабдурахІманов
ТІабигІаталдаса ювелир ва гравёр. КІиял-гьабал произведениялъул авторлъи музейалъул хъвай-хъвагІаздалъун тасдикъ гьабула, гьезда гьоркьо 1958 соналъул ларецги.Манаба МахІаммадова
Металлалъул художница, кубачиялъул гІадаталъе авторлъул хІалбихьи жубай. ЦІунарал жалаздалъун гьелъул хІалтІи даталъул образцаздалъун лъазабизе бегьула.Мисрихан Маммаев
Зирихгеран-Кубачиялъул тарих ва искусство цІалхъулев. Гьесул хІалтІаби художествиял гІадатазул аслуялде ва цо-цо рекІарал памятниказде багьандун руго.
Медиа
Фотогалерея
Авторлъи ва лицензиял суратазда гъоркь хъваралда бихьизарун руго.