← Киналниги халкъал
Шималияб Кавказ · Дагъистан
Табасаранал
Табасаранал
Табасаранал: Жанубияб Дагъистаналъул жамгӀатазул тарих, мацӀ, тӀажуз-хъуй, адабият ва маданияталъул ракӀалда рекӀкӀин. Цебесе божи-бижараби ва ислам тӀибитӀи, тӀокӀаб хронология ва гӀелмиял ва музейалъулал материалазде регӀелал.
Регионал:Дагъистан
Хучни росун ругеб хъала. Фото Sitbsrn, 2024 · CC BY-SA 4.0
МацӀ
Табасаран · табасаран чӀал
Хъизан
Нахско-дагестаниял хъизан · лезгин тӀогь
Къадар
151 466 Россиялда (2021 соналъул хъвай-хъвагӀай)
Тарих
Халкъ ва ватӀан. Табасаранал, жиндирго цӀар «табасаранар», ккола Дагъистаналъул аслиял халкъаздаса цоял. Тарихияб область Табасаран буго республикаялъул бакъбаккул-къиблаяб рахъалда. Гьелъул гӀурхъаби цо заманалъул районалъул гӀурхъабигун рекъон гьечӀо.
Хералъул хъвай-хъвагӀаял. Табасараналъул тарих цӀалила Дербентгун ва Бакъбаккул Кавказалъул мадугьаллъиялъул жамгӀатазгун бугеб бухьеналда. ГьоркьохъелгӀасрабазул ракьазул цӀарал ругониги гӀемерал мацӀалъулаб ва археологиялъулаб баяназдаса цоцазде данде кквезе кколел: гьез кинабниги гьанжесеб росуялъул наслу-хъизан рихьизаруларо.
ГӀарабалъул походал. 722–723 соназда ал-ДжаррахӀил ишазул хабарзда рехсола Табасараналъул ракьал ва росаби. Тарихчияз рихьизарула дугъри ва гьарурал рагъулал экспедициял; походалъ жиндирго ботӀролъ кинабниги гӀадамал исламалде руссинарун ругин абун бицунаро.
Майсум, кадий ва жамгӀатал. Областалъул тарихалда кӀвар буго майсумил ва кадийил ракьазда, росабазул жамгӀатазул союзазда ва гӀезаб гьарурал росабазда. XVI гӀасруялъул кьибилалдаса батӀа гьабуна Хучни центр бугеб бакътӀерхьул кадийлъи ва Джарахъ центр бугеб къиблаяб майсумлъи.
Империялъул хиса-басиял. Б. М. Алимовал рехсола 1806 соналъ жергезе гӀунарал хӀакимал Россиялъул кӀалъале гьари, ва 1813 соналъ Табасаран жубай. 1860-ел соназул округалъул реформабаз идара хиса-баси гьабуна; 1866 соналъ наслу-хъизаналъул хӀакимал хвезаруна.
XX гӀасру. Школалъул лъай-хъвай, коллективизация, гьитӀинаб ракьалде гочари ва шагьаразул цӀикӀкӀен жамгӀатазул гӀумру хиса-баси гьабуна. ЦӀакъго рихьизарула гӀасруялъул кьибилалъул хиса-басиял: нухалъул бухьенал ва лъай-хъвай цӀикӀкӀуна, пишаби, рукъалъул ва хъизаналъул гӀумру хиса-басила.
Гьанжесеб тӀибитӀи. Табасараналъул жамгӀатал руго Табасараналъул ва Хивалъул районазда, гьитӀинаб ракьалда ва шагьаразда. Дербент, Дагъистаналъул ЦӀаял, Каспийск ва МахӀачхъалаги гъорлӀе уна халкъалъул гьанжесеб географиялде.
Къадар. 2021 соналъул 1 октябралдаса переписалда рекъон Россиялда рикӀкӀана 151 466 табасаран, гьездаса 126 319 Дагъистаналда. Гьаб ккола миллаталъул цӀар бицарал гӀадамазул къадар, гьечӀо дунялалъул къадар ва гьечӀо мацӀалъул бицунел гӀадамазул къадар.
РакӀалъи, свераби ва жиндирго жамагӀатал
Тарихияб Табасаран, жакъасеб Табасараналъул район ва табасаранал ракӀалъараб территория цоцазда релълъинчӀо. Табасараналъул ва Хивалъул районал ккола гӀатӀидго бугеб росдал ва шагьаралъул бухьеналъул сетьулалде.
Шималияб ва жанубияб группаби свераби цоцазда цадахъ гьарула жиндирго мацӀалъул вариантал. Гьездаса автоматикияб къагӀидаялъ батӀи-батӀиял халкъал гьаризе бегьуларо яги жакъасеб административияб гӀурхъиялда релълъинаризе бегьуларо.
Жанубияб Дагъистаналъул мацӀал цӀикӀкӀараб мухьиталда табасаранал лезгиналгун, азербайджаналгун ва цогидал гӀагаралгун гьумер-гьумерал рукӀана. ТӀегьалъул гӀадатал ва маданияб формаби цо халкъалъулго хӀакъикъияб жо гьабизе бегьуларо.
МацӀ
Табасаранал ккола нахско-дагестаниял мацӀалъул хъизаналъул лезгин тӀогьалде. Лезги мацӀалгун гӀагарлъи кколаро гьеб цо мацӀ яги цо гьанжесеб халкъ.
БатӀа гьарула бакътӀерхьул ва къиблаяб диалектазул группаби, гьезда гъорлӀ руго жергезего кӀалъаял. Литературияб норма гӀуцӀана къиблаяб аслуялда; кӀалъаязул батӀалъи ккола мацӀалъул ирсалъул бутӀа.
Хъвай-хъвагӀиялъ гӀемерал тарихиял тӀагӀамал руго: гӀараб хъвай-хъвагӀи хӀалтӀизаби советалъул алфавитазда цебе букӀана. Латин хъвай-хъвагӀи 1932 соналъ байбихьана, кириллицалде сверани 1938 соналъ лӀугьана.
МацӀ хӀалтӀизабула хъизаналда, художествиял литератураялда, лъай-хъваялда ва СМИ-ялда. Азарбижаналъул, лезги ва гӀурус мацӀалгун бухьенал батӀалъула бакӀалда рекъон. Наслу-хъизаналда гьоркьоб мацӀалъул бухьен цӀунизе ккола гӀумруялъул рахъун-рахъин, гьечӀо тӀохьлъулал тӀахьал гурони.
ГӀуцӀараб бакӀалъул падежазул системаялъ рихьизарула бакӀалъул бухьенал тӀадегӀанабго. Падежазул къадар машгьураб ккола грамматикиял формабазул анализдаса; мацӀалъул захӀмалъи цо «дунялалъул рекордалъ» магӀна кьезе бегьуларо.
Иман ва диназул тарих
Цебесе бикьиялъул хIакъалъулъ щиб лъалеб бугеб. Гьел цIунун рехсола фольклоралдалъун, гIадатаздалъун ва къадаралъулал бакIаздалъун, жал хадубго хъварал. Гьеб гIелмияб реконструкция буго, цо цебесеб диналъул хиса-басиялъ гьечIого цIунун ккезабураб сурат гуро.
Ракь, хIасил ва тIабигIаталъул къуватал. Ракьухъебиялъул гIадатал рукIана хIуби байбихьиялъулъ, цIадалъулъ, бакъдалъулъ ва хIасилалъулъ ругел ишазда цадахъ. ГIадатал росулъ-росулъ батIа-батIиял рукIана ва хIажалъиялъулгун цадахъ хиса-баси гьабулаан.
Бакъ ва ихдалил ид. Табасараналъул хIакъалъулъ материалазда рехсола Эбелцан, ихдалил байбихьиялъул ид, ва гIадаталъулаб чакар-квен. Квеналъул цо-цо формабазе солярияб тафсир гьабизе гьеб цIехгезариялъул интерпретация буго.
МасихIияталъул дин регионалъул тарихалда. Цебесеб гьоркьохъел гIасрабазул Бакъбаккул Кавказ лъалаан масихIияталъул марказаздалъун ва жергIиял культураздалъун. Гьеб гIумруяб контексталъ кверчIвазе кьоларо, табасараналъул цебесезул киналго цо дин кьучIлъун букIин яги цо заманалда гьеб хисизабун букIин.
Исламалъул тIибитIиялъул цебесеб этапал. ГIараб кампаниял, Дербенталъул нух кверщел гьаби ва хадуб мусулманиял марказаздалъун бугеб бухьен гьелъул хIасилалдалъун кIияб дин тIибитIизе шартIал лъуна. Гьарун кверщел гьаби, бетIергьанаби рухIиялъул хиса-баси ва къоялъулъул динияб гIумруялъул хиса-баси батIа-батIиял заманазда ккана.
Щай цо сон абизин кIвечIел. Р. И. Сефербековас А. Р. Шихсаидовасул периодизация рехсола: VIII гIасруялъул байбихьи – X гIасруялъул гьоркьоб байбихьияб этап; X гIасруялъул гьоркьоб – XIV гIасру ислам кьучIлъун ккейилъул заман, жергIиял культал цIунун. Гьеб цIехгезариялъул схема буго, росулъ-росулъ рухIиялъул календарь гуро.
Абу Муслим ва тарихияб ракIалда цIуни. «Дербенд-наме»-ялъул сияхIазда хIикмат ва кверщел гьаби Абу Муслимасул сураталъун бухьараб буго. ЦIунун ккерал текстал рехсола событияздаса хадубго хъварал рукIана; гьезул хIикаял цогидал шагIазадалъун цадахъ рихьизаризе кколел руго.
ЖергIияб жамгIияталъул роль. Ислам кьучIлъун ккей мазгидаздалъун, лъай кьезе ва жергIиял диниялавторитетаздалъун тIибитIана. Миссионералъул ва авлиягIазул хIакъалъулъ халкъиял рикIкIенал жамгIиятазул ракIалда цIуни рехсола, амма биография ва бакIаб къо-моцIалъ лъезе кьоларо.
Къадаралъулал бакIал цIигьун бихьи. Сефербековас «идалъул гамачIал» ва гIурал дугIа гьаризе бакIал цIехгезарула. Гьес гьел цебесезул къадаралъулал бакIал хисизариялъул мисалалъун рихьизарула. Гьелъул гIарац гьабурал функциял ва памятниказул цебесеб датаби цIехгезариялъул интерпретациялъун хутIула.
Мусулманияб гIадат. Табасараналъе тарихияб къадарго суннияб ислам буго. Халкъалъул гIадаталъул сурат цо-цо чиясул бикьи-батIалъи гьабизе кьоларо ва динияб гIадаталъул тIокIаб цохIолъи бихьизабуларо.
АвлиягIазул кIодо гьаби. Хива ва Табасараналъул районазул хIурул материалазда рехсола кIодо гьарурал кабуразде улка ва гьезул цIунухъабазул хIакъалъулъ хIикаял. Гьел гIадатазде мусулманияб гIумруялъулъ батIа-батIияб бербалагьи буго; этнографияб сурат илагIияб хIукмулъун кколаро.
Цебесезул гIадатал цIуни. 2020 соналъул хIалтаялда рехсола ракьухъебиялъул ритуал, 1960-ел соназде щвезегIан цIунун ккераб. ЖергIиял ишазда мусулманиял дугIаби цадахъ рукIин динияб гIумруялъул захIматаб бугони бихьизабула, амма кIиго тIокIаб батIаял дунялал рукIин гуро.
Совет заман. Дин-дугIабичIогоялъул политикалъ гIаммаб институтал къазе кьолаан, амма цо-цо лъай ва гIадатал хъизамаздаса хъизамалде кьолаан. Цо-цо гIадаталъул шагIазалъул хIакъалъулъ шагIазал киналго гIумрухъабазде ва совет заманалъул кинабго периодалде автоматикIго тIибитIизе кколаро.
1991 соналдаса хадуб. Дагъистаналда гIаммаб динияб гIумру байбихьиялъулъ лъай кьей, мазгидал ва авторитеталъул ва нормалъул хIакъалъулъ цIиял гьаракьал рукIана. Гьанжесеб хиса-баси гьоркьохъел гIасрабазул ислам ккейилъул процесалдаса батIа гьабизе ккола.
Хал гьабулел магӀлуматал
МацӀ
- Табасаранал ккола нахско-дагестаниял хъизаналъул лезгин тӀогьалде.
ТIибитIи ва рикIкIен
- Россия: 151 466; Дагъистан: 126 319 табасаранал. 2021 соналъул 1 октябралдаса перепись.
Маданият ва гIумру
- Хучниялдаса музейалъул «комис» тӀажу, 1974–1975, ккола тӀамачгьечӀо кьвед рахъалдаса хӀалтӀизабулеб жо.
Тарих
- VIII–XIV гӀасрабазул периодалъ рихьизарула ислам тӀибитӀизабиялъул этапал, гьечӀо гӀумруялъул цо къо.
ТӀадгӀумруялъул хронология
Бакьулъ гIасруялъул байбихьи
Табасаран ва ДербентОбласть Бакъбаккул Кавказалъул сиясиял ва маданияталъул бухьиналъул системаялда гьикъула.VIII гIасруялъул байбихьиялде щвезегIан, цIех-рех гьабизе гьабураб схема
Жергезе гьарурал диниял гIадаталПериодизациялъ цебесеб культуразул тIадегIанаб букIин бихьизабула; гьезул мазгьул хадусеб материалазда рекъон багьула.722–723 сонал
ГIараб аскаразул походалХъварал хабарзабаз ал-ДжаррахIил рагъул гIамал-хIал Табасараналгун бухьула.VIII–X гIасруялъул бакьулъ
Исламизациялъул байбихьул этапА. Р. Шихсаидовил схемаялда рекъон, элитабаздаса цIияб дин тIаде босизе гьаби гьелъул заманалдаго тIолабго халкъалъе дин хисизабиялъул мазгьул кьоларо.X гIасруялъул бакьулъ–XIV гIасру
Ислам тасдикъ гьабиДиналъул тIибитIи жергезе гьарурал диниял гIамал-хIалал хисизариялъгун цадахъ букIун буго.XIII–XV гӀасраби
Хивалъул гIагарлъиялда бугеб хабзалСефербеков Гамагь-накьваралъул эпиграфикияб датагун ругел хабзал диниял хисизариялъул материал гIадин гьикъула.XVI гIасруялъул кIиго бутIаялъул хадусеб бутIа
Майсумлъи ва кадийлъиРосдал жамгьияталъул союзалгун цадахъ батIи-батIиял шималияб ва жанубияб хIукумат гIуцIула.1806 сон
Жергезе гьарурал хIукуматалъул бетIерзабазул гIуцIиАлимовалъул монографиялъ кадий ва майсум Россиялъул гIуцIиялде босизе гьаби бихьизабула.1813 сон
Табасаран гIуцIиСиясияб бакI хисизабиялъул гьаб этап тарихияб-этнографияб цIех-рехалда бихьизабун буго.1860 соналъул декабр
Кайтагъ-Табасаран округДагъистаналъул областьалъул цIияб административияб единица гIуцIула.1866 соналъул феврал
ЦIияб наиблъиялъул идараОкругалда гIадатияб идараялъул гIуцIиялъул бакIалда цIияб система тIаде босула.XIX гӀасруялъул ахир – XX гӀасруялъул байбихьи
Экономика ва жамгьиятХIуби, хIайванал гьари ва рощаралъул хIужарал росдал жамгьиятазда аслиял хIажатал тIуразарула.1909 сон
Абумуслим Джафарович гьавиХадусев хъвадарухъан ва маригьзаби гьавула Хиваса.1915 сон
Манаф Шамхалович гьавиТабасаран литературалъул аслуялъул гIуцIарулазул цоявлъул биография байбихьула.1921 соналъул 20 январь
Дагъистаналъул АССР гIуцIиВЦИК-алъул къарар республикаялъул автономияб статус бихьизабула.1930-ел сонал
ГIадатиял жергезе гьарурал культурал тIагIинариХIужаралъул шагьидлъиялъ байрам къоялъул гамачIазда гьабулеб букIараб жамгьияталъул дугIаялъул цо бутIа тIагIинаби бихьизабула.1932 сон
Латин хъвай-хъвагIиЛатин аслуялда тIад бугеб цIияб табасаран алфавит хIалтIизабизе байбихьула.1932 соналъул 29 апрел
«Красный Табасаран»-ал тӀоцебесеб номерПечаталъул тарихалъул цӀех-рех гьабизе бачӀуна газет латин графикалда бахъараб къо-моцӀ.1933 сон
«ТӀоцерал шагалал»Бахъуна Абумуслим Джафарович тӀоцебесеб шигӀрул тӀехь.1934 сон
БакӀаб проза ва драматургияДжафаров рехсола хабарзаби ва «Ракъидаса нурде» абураб пьеса.1938 сон
Кириллияб алфавитСовет хъвай-хъвагӀи латиницаялдаса кириллицалде лӀугьуна.1944 сонал
Манаф Шамхалович тӀоцебесеб тӀехьБахъуна шигӀрул ва хабарзабил тӀехь «Ватан пашманлъиялъе, эркенлъиялъе».1960-ел соназ щвезегӀан
Аграрияб ритуал цӀунун хутӀиЭтнографалъ гьабураб гьаракь кьучӀлъи гьабула жиндирго ва бусурман элементал цӀикӀкӀун заман цоцада цадахъ букӀиналъе.XX гӀасруялъул кӀиабилеб бащалъи
МугӀрул, тӀалъи ва шагьарМиграцияби, лъай-хъвай ва цӀиял пишаби жамагӀаталъул география ва къоялъул гьаби хисабула.1974–1975 сонал
Хучниялдаса «комис» тӀегьГьаб заманалде гьабула РЭМ-алъул документация гьабураб предмет 8506-25.1977 сон
Музеялъул жамгӀи ва сураталЭ. Г. Торчинская ретӀел-щалъай ва текстиль жамгӀила, Табасараналъул районалъул гьаби сураталда рехсола.1991 соналдаса хадуб
Гьабизе кьучӀлъи гьабураб дин-мазгьаб гьабиМажгитал ва лъай-хъвай цебетӀеялда цадахъ дин-мазгьаб гӀадаталъул батӀи-батӀиял нухмалъи букӀуна.2001 сон
Профессионалияб миллияб театрГӀуцӀула Пачалихъияб Табасаран драматияб театр.2007 сон
Чере росуе экспедицияРЭМ-алъ документация гьабула жиндирго тӀегьалъул тӀагӀалаби гьабиялъул гӀадаталъул.2021 сон
Халкъалъул рикӀкӀенРоссиялда рикӀкӀун буго 151 466 табасаран; Дагъистаналда 126 319.
Квен
Хинкал
ТIинкаб хинкал ва ракушалъул формаялъул бутIрузда гьабулаан; гьанкIалда гьабураб тIелалъе гьанкIал яги батIаб соус кьолаан. Хъизаналъул рецептал батIа-батIиял руго.ЧIорол ва тIегьарал пирогал
ХIуби квеналъул кьучIлъун рукIана. ЧIорол батIа-батIиял къагӀидабаздалъун бакулаан, пирогал гьабизе рес бугел сезоналъул тIегьаздалъун гьабулаан.Сезоналъул стол
ГьвечIчIел продуктал, гьан, хьондул ва тIабигIаталъул кьурул хер гIундул квеналде цадахъ рукIана. Квеналъул тайпа соналъул заманалдаса ва хъизаналъул багьаналдаса буссинабулаан.Идалъул чакар-квен
Эбелцаналъ цIехгезарухъе гьарулаан «гъванжрар» тIелал ва гIадаталъулал чIорол тIинкал. Квеналъул гIадаталъулаб роль гьелъул къоялъулъул хIалтIиялдаса батIаб буго.
ГӀадатал ва гӀамалал
ЖамагIат ва цоцазда кумек
Росулъул жамгIияталъ цадахъ хIалтIи гьабулаан ва гIумрухъабазул бухьенал регулировка гьабулаан. Тарихиял нормал батIа-батIиял заманазда кверщелалъулгун ва хIажалъиялъулгун цадахъ хиса-баси гьабулаан.Хъизан ва гIуна-гIадамал тIамун кквей
Хъизаналъул бухьенал, гIагарал-гIадамазе кумек ва гIуна-гIадамал тIамун кквей гIумруялъулъ кIудияб бакI кколаан. XIX гIасруялъул суратал гьанжесеб хъизаналъе тIокIаб гIадатлъун кколаро.ХIуби байбихьи
ТIоцебесеб хьунил гIадатал хIажалъиялъул календарь цадахъ квеналъулгун ва хIасилалъул салам-дугIабаздалъун бухьараб букIана; жергIиял вариантал цадахъ рихьизаризе кколаро.ЖамгIияталъул ракIалда цIуни
АвлиягIазул, цебесезул ва кIодо гьарурал бакIазул хIакъалъулъ хIикаяздалъун росулъул цIуни ва ахIлакъияб гIумруялъул хIакъалъулъ бикьи-батIалъи кьолаан. Гьел фольклориял шагIазал руго, критикаялдалъун цIализе кколел.
РетӀел
РЭМ-алъул музейияб жамгIияталда 8670 номергун бихьизабула чIужугIаданазул ретIел, хьуларал хIатIал ва хIетIел, жал 1977 соналъ Табасараналъул районалда данде гьарурал. Гьадинал предметаз жергIиял комплектаздалъун лъай кьезе кьола, «цохIого костюм» абураб гIаммаб бициналдаса батIаго.
РетIелалъул материалал ва идалъул сурат базаралъул ва фабрикаялъул хьагIаздалъул асардулъ хиса-баси гьабулаан. Тарихияб костюм, къоялъулъул ретIел ва гьанжесеб сценикияб вариант батIа-батIиял подписизе ккола.
Кьурдул
Кьурдулъул гIумруялъулъ кколаан
Кьурдулъул культура свадьбабаздалъул ва идаздалъул кIудияб бакI кколаан. Гьанжесеб сцена жергIияб тIабигIияб ирс хисизабула, гьелъул хIасилалдалъун концерталъул постановка хиса-басиялъ гьечIого цIунун ккераб цебесеб гIадатлъун рихьизаризе кколаро.Театралияб сцена
Миллияв драматияб театралъ мацI, пластика ва спектаклялъул музыкалияб формаби цебетIулел руго; гьелъул профессионалияб тарих 2001 соналдаса байбихьула.
Музыка
КечIалъул фольклор, гIадаталъулаб поэзия, тарихиял рикIкIенал ва ашуглъул импровизация Бакъбаккул Дагъистаналъул гIемерал мацIазда бугеб гIумруялъулъ цебетIана. ГIагарал-гIадамаздалъун бугеб бухьен табасараналъул гIадаталъул цоцIолъиялъе хIинкъи гьабуларо.
Литература, таржамаби ва театр кIияб гьумер ккола поэтикияб рагIи тIубазариялъе. Манаф Шамхаловлъул асарал литературияб мацI ва сценикияб репертуар гIуцIиялда гIахьаллъана.
Пишаби
ТӀажу гьаби
ГIадаталъ батIи-батIиял техникаби рикIкIуна. Хучниса музейалъул «комис», 1974–1975 соназдаса, гьабураб буго хIатIичIого, хлопковый аслуялда тIад хIатIица гьабураб. Музеялъул атрибуция гьеб табасараналгун ва лезгиялгун бухьуна.Чере росуалъул хIатIи гьабизе
С. А. Столыпиналъул 2007 соналъул экспедициялъ Чере росдал хIатIичIого рукIарал хIатIал ва тIамахзаби документация гьарун руго. ХIужаралъул бакIалда гьабураб фиксациялъ гIуцIцIун гьарула жергезе гьарурал кIоларел ва хIасилал.Рощаралъул производство
ХIатIал рехизе, къечIел, сумкаби ва текстиль гьабизе руго гьабилалъул хIажатал. Гьаб гIамал-хIал музейалъул жамгьиялдалъ шагьидлъизарун буго, гьанжесеб сувенираздалъул гуреб.
РакӀалъул бакӀал
Хучни
Шималияб Табасараналъул тарихияб марказ. Гьумералда бугеб къалъул сурат памятникалъул гьанжесеб сурат бихьизабула; анлъго вацIалъул ва ясалъул риваят хIакъикъаталъул строительствалъул тарих гIадин хIалтIизабуларо.Хив
Табасаран маданияталъул ракIалдаса гIуцIцIун бакI; росуалгун бухьун руго гIалимзабазул Абумуслим Джафаровил ва Манаф Шамхаловил биографияби.Чере
РЭМ-алъул этнографиялъул экспедициялъ хIатIичIого хIатIи гьабизе лъай-хъвай гьабураб ва намунаял жамгь гьарурал росу.Дербент
Табасаранал гIумру гьабулел шагьаразул цо бакI ва Пачалихъияб Табасаран драматикияб театралъул хIалтIи гьабулеб бакI.
ЦIарал: жакъасеб хIалтIизабиялъул мисалал
Бихьиназул
- Базут (табасаранал, хералъул)
- Каруч (табасаранал, хералъул)
- Шингар (табасаранал, хералъул)
- Шисин (табасаранал, хералъул)
ЧӀужуязул
- Азлена (табасаранал, хералъул)
- Бичах (табасаранал, хералъул)
- Кемсер (табасаранал, хералъул)
- Лавият (табасаранал, хералъул)
- Талум (табасаранал, хералъул)
- Тамал (табасаранал, хералъул)
ГӀадамал ва культуралъул ракӀалда рекъон чӀезаби
Абумуслим Джафаров
ШагIир, прозаик ва драматург, 1909 соналъ Хиваса гьавурав. Гьесул «ТIоцебесеб гьумер» тIехь 1933 соналъ бахъун буго; гьесул творчество хъваралъул литературалъул гIуцIиялгун бухьун буго.Манаф Шамхалов (1915–1974)
ШагIир, хъвадарухъан, драматург ва таржамачи. 1932 соналъас басмаялда бахъула; тIоцебесеб тIехь 1944 соналъ бахъун буго. Пушкинил ва Сулейман Стальскийил асарал таржама гьарун руго.Миллияв сценаялъул гIуцIарулал
Профессионалияб театр гIуцIун буго районалъул халкъиял коллективал ва актёрал гьаризе лъай-хъвай аслуялда тIад. Гьаб коллективияб маданияталъул хIалтIул тарих буго, цохIо-цохIо машгьурал цIарал гуреб.
Медиа
Фотогалерея
Авторлъи ва лицензиял суратазда гъоркь хъваралда бихьизарун руго.