Коьрта I
Схьадалар а, этногенез а
ГӀумкий (шайна цӀе - къумукъ) - Къилбаседа-Малхбален Кавказан тюркийн мотт буьйцу къам. Уьш Ӏаш бу ГӀумкийн аренгахь а, ДегӀастанан ломан кӀажошкахь а, иштта Нохчийчохь а, Къилбаседа ХӀирийчохь а.
История народа · ГӀумкий
Куьмикашкахь хилларг
ГӀумкий (къумукълар) Къилбаседа-Малхбален Кавказан тюркийн мотт буьйцу къам. Историн даймохк ДегӀастанан аренан а, ломан кӀажошкара а меттигаш, Терк-Сулакан лахенаш. ГӀумкийн оьздангалла вовшахтуху латталелоран а, даьхнийлелоран а гӀиллакхаш, бахаме йолу литература а, шерашкахь дукха хан йолу лулара къаьмнашца йолу уьйранаш а.
Коьрта II
Юккъера бӀешераш / 1587 шо
Историн юкъаралла кхоллар
Юккъера бӀешераш. Историн юкъаралла кхолладалар. Меттигерчу бахархой тюркийн мотт буьйцу тобанашца йукъаметтиг леладо. Компонентийн йукъаметтиг Ӏилманан дискуссин предмет ю.
Юккъера бӀешераш. Кыпчакийн меттан уьйранаш. ГӀумкийн мотт кыпчакийн меттан гуо чохь кхоллало лулахойца йолчу контакташкахь. Меттан классификаци къоман дахаран нийса терахь яц.
XII–XIV бӀешераш, терахь хета. Ислам даржаран тайп-тайпана сихаш. Терахь хета къилбехь хьалхара процесс а, къилбаседехь тӀаьхьара а; цхьа терахь ислам эцар дац.
1587 шо. Эндирейх хаам. Оцу шарахь дуьйна оьрсийн йозанехь дуьххьара хьахийна эвла.
Коьрта III
XVI бӀешеран чаккхе–XVII бӀешераш / 1722 шо
Эндирей а, Султан-Махмуд а
XVI бӀешеран чаккхе–XVII бӀешераш. Эндирей а, Султан-Махмуд а. Эвла гӀараяьлла политикин центр хуьлу.
XVII–XIX бӀешераш. Исламан Ӏилманан центрш кхиар. Таркаш, Аксай а, Лахара Къазанише а регионан динан дешарехь дакъа лоцу.
1666 шо. Эндирей новкъахочо сурт оттор. Эвлия Челеби эвлах сурт оттина.
1722 шо. Эндирейхь тӀом. Пётр I-чун ГӀажарийн походехь тӀеман ӀотӀам а, эвла харцдар а хуьлу.
Коьрта IV
1831 шо / XIX бӀешераш
Внезапни гӀап бӀов лацар
1831 шо. Внезапни гӀап гуо лацар. Газимухьаммад Эндирейхь болх бо; хиллам аренан новкъашна тӀехь терго ярца доьзна.
1843–1844 шераш. Эндирейхь тӀеман ӀотӀамаш. Эндирейхь Шемаллан тобанийн а, оьрсийн эскарийн а ӀотӀамаш хуьлу.
XIX бӀешераш. Ӏадат а, шариӀат а юкъараллин дахарехь. Меттигерчу бакъонан практикаш гойту Ӏадатан бакъо а, бусалбанийн норманаш а вовшахтохар.
XIX бӀешераш. Иырчи Казакан поэзи. Эшаран а, литературин а дагахь Ӏалашйо поэтан кхолларалла.
Коьрта V
XIX–XX бӀешеран йуьхье / XX бӀешеран йуьхье
Хьешалла а, кунакхалла а
XIX–XX бӀешерийн юьхьиг. Хьошалла а, куннакъалла а. Хьаша тӀеэцар а, вовшашна гӀо дар а юкъараллин йукъаметтигашна лерина бара.
1872 шо. Абусупьян Акаев вина. Хинволу теолог а, серлонан гӀуллакххо а вина Лахара Къазанищехь.
1883 шо. Магомед Эфенди Османовн гулам. НогӀийн а, гӀумкийн а тексташ зорбане девлла; зорбано дезаршца йозан литература Ӏалашъяран таронаш шорйо.
XX бӀешерийн юьхьиг. Акаевн серлонан гӀуллакх. Гочдар, хьехар а, жайнаш арахецар а дешаран керладаккхаран гӀирсаш хуьлу.
Коьрта VI
1906–1916 шераш / 1928 шо
«Тангчолпан» драман кружок
1906–1916 шераш. «Тангчолпан» драматически кружок. Кружок профессионалан сценин хьалхара некъашхойх цхьаъ хилира.
1921 шеран 20 январь. Дагестанан АССР кхоллар. ВЦИКан сацамца республикин керла автономин статус билгалдаьккхира.
1926 шо. Темир-Хан-Шурара театралан студи. Педагогически техникумехь студийн дешар дӀахоьцу.
1928 шо. Латински график чудалар. ГӀумкийн йоза советски реформашкахь керлачу абат тӀехула дехьадовлу.
Коьрта VII
1929 шо / 1938 шо
Абусупьян Акаев лацар
1929 шо. Абусупьян Акаев лацар. Репрессеш серлонан гӀуллакххочун болх сацабо.
1930 шеран 29 октябрь. Къоман театралан студин сацам. ДАССРан Совнаркомо сацам тӀеоьцу, цуьнца театр кхоллар доьзна ду.
1931 шо. Абусупьян Акаев валар. Репрессешкахь волу теологан а, зорбанан гӀуллакххочун а дахар чекхдовлу.
1938 шо. Кириллица чудалар. Кириллически графико таханлера гӀумкийн йозан бух хуьлу.
Коьрта VIII
1940 шо / 1969 шо
Н. К. Дмитриевн грамматика
1940 шо. Н. К. Дмитриевн грамматика. ГӀумкийн меттан систематически сурт араделира.
1950-гӀа шераш. ГӀумкийн этнографин таллар. Полеви таллам а, «Дуьненан къаьмнаш» проект кечдар а документалан база шорйо.
1960 шо. Акаев реабилитаци яр. Серлонан гӀуллакххо веллачул тӀаьхьа реабилитаци йина.
1969 шо. ГӀумкийн-оьрсийн словарь. А. Г. Магомедовн словарь арадолу, З. З. Бамматовн редакцица.
Коьрта IX
1970-гӀа шераш / 2021 шо
Ловзаран репертуар дӀаяздар
1970-гӀа шераш. Ловзаран репертуар йаздар. Б. М. Алимова къилба гӀумкийн материалаш гулйо; эшеран цхьа дакъа ловзарашкахь йаздо.
1990-гӀа шерийн юьххьера. Динан зорба юхадалар. ГӀумкийн маттахь исламан литература юха арахоьцу.
2008 шо. Ловзаран эшераш арахецар. Ӏилманан статьяно къилбагӀумкийн репертуаран тексташ а, нотийн йаззамаш а йовзийто.
2021 шо. Российн бахархой багарбар. Пачхьалкхехь 565 830 стаг лоьра, шайн гӀумкийн къоман принадлежность гайтина.
Коьрта X
Мотт а, йоза а
ГӀумкийн мотт - къумукъ тил - тюркийн доьзалан кыпчакийн тобанехь ю. Иза гергарчу ю карачаево-балкарский а, кхечу кыпчакийн меттанашца а.
Теркан, Хасавюртан, Буйнакскан, ламанан кӀоштан а, Кайтаган а диалекташ къаьсташ ю. Литературин нормас дукхах дерг Хасавюртан а, Буйнакскан а къамелан тӀехьажа ю. Лулахойн контакташ гойту лексикехь а, меттан меттигера башхаллашкахь а.
Малхбален-Къилбаседа Кавказехь масийтта бӀешо хьалха гӀумкийн мотт этносашна юкъара йукъаметтиган мотт санна лелаш хилла: иза лелаш хилла махлелорехь, дийцарехь а, хӀора денна контакташкахь а. XX бӀешарахь оцу ролехь дукха хьолехь оьрсийн мотт лелаш хилла.
Меттан хасъю мукъаза аьзнаш гармони а, грамматикин суффиксаш тӀаьхь-тӀаьхьа тӀетохар а. Грамматикин род яц. Дошамехь арабан, персийн, оьрсийн а, кавказан а заимствованиш ю.
1928 шо кхаччалц арабийн график лелаш хилла, 1928–1938 шерашкахь - латиница, 1938 шарахь дуьйна - кириллица. Хьалхара зорбанан ладаме иэс - Магомед Эфенди Османован 1883 шеран «Сборник ногайских и кумыкских стихов».
Коьрта XI
Дин а, тешарш а
Ислам. Динехь болчу гӀумкех историн агӀора суннийн ислам дукхаха ду. Цуьнан даржар масех тобанехь меллаша а, цхьаьна хенахь доцуш а хилла. Таркийн, Эндирейн, Аксайн а, Лахара Къазанишан а маьждигаш а, ишколаш а дакъа лецна динан Ӏилма дӀасахьуш.
Хьалхара кхетам. Ӏаламца, ялтаца, догӀаца а, цӀераллин беркат ларъярца а йоьзна Ӏадаташ хилла. Уьш бусалбанийн юкъараллехь Ӏалашйина а, керла маьӀна делла а; цхьацца Ӏадат Ӏалашдар ширачу хенахь берриг къоман динах тешалла ца ло.
Ӏадат а, шариӀат а. Доьзалан, даьхнин а, юкъараллин а йукъаметтигаш гӀуллакхехь леладора Ӏадатан бакъонаш а, бусалбанийн бакъо а. Церан йукъаметтиг меттигашца а, историн хьалца а доьзна дара.
Серло дар. Лахара Къазанишан Абусупьян Акаев теологехь, хьехамехь, гочдарехь а, жайнаш арахоьцучехь а болх бина. Цуьнан белхо бусалбанийн Ӏилма дешар керладаккхарца вовшахтухура. Советийн репрессеш а, хьал тохар а хиллачул тӀаьхьа XX бӀешеран чаккхенгахь динан дахар керла таронаш хилира. ГӀумкийн мотт леладо хьехамашкахь а, серлон публикацешкахь а, Ӏибадан Ӏадатехь Ӏаьрбийн меттан ролица цхьаьна.