← Ерриг къаьмнаш
Къилбаседа Кавказ · Дагестан
ГӀумкий
Къумукълар
ГӀумкий: Таркхойн шамхаллин а, Эндирейн а истори, кыпчакийн мотт, литература а, оьздангалла а. Исламал хьалхара хетарш, ислам даржар, шерашкара низам а, Ӏилманан материалаш а.
Уллубийаулара маьждиг, историн Бойнакехь. Фото Camal-Boynaq, 2021 · CC BY-SA 4.0
Мотт
ГӀумкийн · къумукъ тил
Доьзал
Тюркийн доьзал, кыпчакийн тоба
Барам
565 830 Россехь (2021 шеран ларар)
Истори
ГӀумкий а, церан даймохк а. ГӀумкий, къумукълар, Къилбаседа-Малхбален Кавказан тюркийн мотт буьйцу къам бу. Церан историн бахархойн меттигаш дукхах дерг Дагестанан хӀордан йистера аренашца а, ломан кӀажошца а, Терк-Сулакан меттигашца а доьзна ду. Аренан а, ломан кӀажошкара а Ӏалам леаран, даьхний лелоран, махлелоран а, ломан юкъараллийн а уьйранашна гӀо дина.
Схьадалар: хӀун хаьа, хӀун къовсам бу. Къам кхолладалар Кавказан бахархой а, аренан дуьненан тюркийн меттанийн тобанаш а вовшашца Ӏаш хиларца хилла. Талламхой хазарийн, кыпчакийн а, кхин а дакъойн роль тайп-тайпана маьӀнехь лору. Царех цхьа а версис аьтто боцуш массо юккъера бӀешерийн хазарш я половцаш бӀаьрг гӀумкий бохуш кхайкха а, къам кхолладаларан цхьа нийса терахь хӀотто а.
Доламаш а, меттигерчу юкъараллаш а. Таркхойн шамхалла а, кхин доламаш а хийцалуш долчу дозанашца а, лулахойца йолчу уьйранашца а хилла. Эндирей, Акъсай, Коьстек а, Мехтули а истори цхьа урхалчан биографи я цхьа хийцалуш доцу пачхьалкхан истори тӀе ца йоьду. Юьртан юкъараллаш, элий, молланаш а, махлелоран уьйранаш а юкъараллин дахаран тайп-тайпана тӀегӀанаш хилла.
Эндирей йозанан материалашкахь. «Тарихи Эндирей» хроникан комментарешкахь 1587 шеран эвлах лаьцна оьрсийн хаам ду. Эндирей кхиар Султан-Махьмуд а, XVI бӀешеран чаккхенан XVII бӀешеран политикин дахар аца доьзна ду. ТӀаьхьара хроника а, цунна тӀехь йолу комментареш а авторан дийцар, меттигерчу дагалецамаш а, арара тешаллаш а вовшахтоха деза.
1722 шеран поход. Пётр I-чун ГӀажарийн походан хенахь Эндирейхь тӀом хилла, цул тӀаьхьа российн отряд эвлан хӀаллак а дина, дагийна а. ТӀеман йозанийн талламхоша гойту меттигерчу доладаьхначарна а, империн куьйгалхошна а юкъахь хилла долу интересан конфликт. ТӀеман хилам бахархошна чӀогӀа Ӏаткъам бина; иза куьйгалхойн толамхойн исписка санна бен тарлуш дац.
Ислам а, Ӏилма а. Таркхи, Эндирей, Акъсай, Лахара Къазанище а, Башлы а динан дешаран мехала центраш хилира. Бусалбанийн йоза меттигерчу юкъараллашна шуьйрачу интеллектуалан дуьненца уьйранаш хӀиттош хилла.
ГӀумкийн литература. Бакъдерг а, йозанан литература а вовшашца уьйранашца кхиина. Иырчи Казак а, Магомед Эфенди Османов а оьздангаллин истори тӀехь мехала меттиг дӀалоцу; церан тӀаьхье йозанашца, дӀаяздаршца а, цхьацца Ӏилманан зорбанашца а Ӏамадо.
XX бӀешо. 1921 шарахь Дагестанан АССР кхоллар мехала административан доза хилира. Керла ишколаш, йозанан стандарташ а, оьздангаллин учрежденеш а советан политикин хьолехь юкъараллин дахар хийцира.
Таханара барам. Россехь 2021 шеран критикин моментеца дӀаяьккхинчу хьаьркаца 565 830 гӀумки дӀаязбина. Иза Россехь этносан ша-шах къасторан гайтам бу, дуьненан барам а, мотт хууш болчеран барам а вац.
ДӀасабахар а, меттигера тобанаш а
Историн даймохк а, лар а. Куьмикаш дукхах дерг ДегӀастанехь Ӏаш бу; историн юкъараллаш Нохчийчохь а, Къилбаседа ХӀирийчохь а а йу. ХӀинцалера административан дозанаш историн бахаман меттигца цхьаьна ца догӀу.
Меттигера тобанаш. Этографехь къастайо къилбаседа, юкъара а, къилба тобанаш а. Къоман чохь къамелан, бахаман а, Ӏадатийн а башхаллашна тӀехь тидам бахийта еза беттан цхьацца эвлана, ткъа ца оьшу «тайпанийн» чӀогӀа могӀам кхолла.
ГӀала, эвла а, ша-ша къаставар а. Бахархой Ӏаш меттигаш хийцадо; этносан а, меттан хааран а хаамаш къаьстина гулдо. 565 830 терахь Россех а, 2021 шеран дӀаяздаран хенах а бен ца богӀу, дуьненан массо куьмикех ца богӀу.
Мотт
ГӀумкийн мотт, къумукъ тил, тюркийн доьзалан а, кыпчакийн тобан а юкъадоьду. Кхечу тюркийн а, кавказан а меттанашца хилла историн уьйранаш и классификаци ца дӀаяккхало.
Меттигерчу къамелан тайпанашна юкъадоьду Хаси-Юьртан, Буйнакан а, Кайтаган а диалектан массиваш. Диалектан башхаллаш бахархойн историца а, лулахойца а доьзна ду; уьш къоман юкъара ша-шах кхайкхаран бух хилла ца Ӏа.
Масо шарахь гӀумкийн мотт Къилбаседа-Малхбален Кавказехь къаьмнашна юкъарара зӀенан мотт хилла. XX бӀешарахь оцу роле оьрсийн мотт мел-мел сов кхочуш дира. ЗӀенан мотт, ненан мотт а, стаган къоман тоба а тайп-тайпана хила тарло.
Советан реформашца Ӏарбийн график лелаш хилла. 1928 шарахь латиница чуяьккхина, 1938 шарахь кириллица тӀеяьлла. Магомед Эфенди Османовн 1883 шеран ногӀийн а, гӀумкийн а текстийн гулам зорбанан Ӏадатан мехала иэс ю.
ГӀумкийн мотт литературехь, театрехь, периодикехь а, динан дахарехь а леладо. Мотт берашна дӀакхачийтар доьзалх а, гонах а доьзна ду; гӀалахь а, юьртахь а хьал цхьатерра дац.
Дин а, динийн истори а
Динан истори йешаран тайпа. XIX–XX бӀешерийн этнографин тептарашкахь Ӏалашйина саьнаш, Ӏаламан ницкъаш а, лардаран Ӏаьдалаш а лаьцна кхетам. Уьш исламал хьалхара тӀаьхье Ӏаморна гӀо до, амма шира дин кхин цхьан а тӀех дика йаздина тептар а ца хуьлу, таханара массо а стага лелош долу эша ца гойту.
Стигал, хи а, аьтто а. ГӀумкийн эшаман талламашкахь Тенгрих болу туьркийн кхетамаш а, меттигера Ӏаламан культураш а дийца. Шен схьадаларца тайп-тайпана сурташ цхьаьна хила а, керла маьӀна дан а тарло. «Тенгривалла» бохург цхьаьнакхетар санна аьттоне а хета, амма цхьа а ца хуьйцу Ӏаьдалийн система хиларна тӀе а ца туху.
Латталелоран Ӏаьдалаш. Л. Б. Гмыряс таллам бо гӀумкийн а, уьшца доза долчу туьркийн меттанашкахь къаьмнийн а догӀа дехаран Ӏаьдалаш. Бусалбанийн доӀанаш а, меттигера Ӏаьдалаш а дакъа лацар историн юкъаметтигаш гойту. ДогӀа дехаран Ӏаьдал шен-шен таханара дин санна тӀе ца эца мегар ду.
Ислам даржар меллаша хилла. Мохк баьккхинарг, куьйгалхо верзар а, бахархойн дехара дин а цхьаьна хенахь ца хуьлу. Дербент ислам даржаран ладаме юкъ хилла, амма Ӏаьрбийн тӀеман терахьаш массо а гӀумкийн верзарна тӀе ца тоха мегар ду.
Къилба а, къилбаседе а: талламхойн верси. 2026 шеран талламан автораш кховдо къилба гӀумкийн дайша ислам хьалхара чӀагӀдалар а, къилбаседера тобанийн ислам даржар Деши Ордан заманаца а доьзна. Иза процессан тайп-тайпана сихаллах лаьцна аргумент йолу гипотеза ю, ткъа къаьмнаш цхьаьна хенахь верзаран массара тӀеэцна терахь яц.
Маьждигаш, куьйгалхой а, дешар а. Ислам даржарехь дакъа лецна хьехамчаш, Ӏилманчаш а, политикин юкъаш а. Тарковн шамхалаш динан декхарш политикин гӀуллакхца вовшахтоьхна; Эндирей а, Лаха Къазанище а Ӏилманан юкъаш хилла.
Ӏаьдал а, шариӀат а. Ӏаьдалан бакъо а, бусалбанийн бакъонан норманаш а доьзалан а, даьхнийн а юкъаметтигашкахь вовшахкъаьста. Таллам Ю. М. Гусейновас гойту оцу норманийн вовшахкхетар, цкъацца уьш къастош хилар а. Историн сурт хӀоттор хьалхара бакъонаш таханара доьзалан тӀедуьллу куьйгалла ца до.
Дешаран карладаккхар. Лаха Къазанищера Абусупьян Акаевс вовшахтоьхна бусалбанийн Ӏилма, хьехар а, зорбанан гӀуллакх а. Цуьнан джадидистийн серлоналла динан культурин чуьра дешар карладаккха гӀертара, иза дӀатохар бен ца гӀерташ.
Советийн хьалхатохар а, репрессеш а. Акаевн биографехь гойту динан интеллигенцин тӀехь хилла Ӏаткъам: 1929 шеран лацар, 1931 шеран валар а, тӀаьхьа реабилитаци а. Цхьа серлонан стаган кхоллам билгалза долу тешалла ду, массо а эшанчарна цхьатерра модель яц.
Советийн тӀаьхьара динан дахар. Советийн заман чаккхенгара схьа дӀаделла практика а, динан дешар а шорлуш дара. Дагъистанехь талламашкахь суфийн зӀенаш а, эшаман норманаш тӀехь къовсамаш а карадо. Массо Дагъистанан процесс массо а гӀумкийн юкъараллин цхьатерра позици яц.
Таханара Ӏаьдал. Дукхаха болчу эшанчу гӀумкийн историн суннийн ислам хилла. Цуьнца цхьаьна къам хилар стаган шен дин лелоран барам ца билгалдо: къамна юкъахь тайп-тайпана эшамаш а, практикаш а болу нах бу.
Динехь ненан мотт. ГӀумкийн мотт динан Ӏаьдалашкахь а, серлонан зорбанешкахь а леладо; 1990-гӀа шераш дуьйлалуш бусалбанийн литература юха а зорбане йолу. Иза Къуръан дешарехь а, динан Ӏилманехь а Ӏаьрбийн меттан ролица цхьаьна лела.
Таллуш долу хаамаш
Мотт
- ГӀумкийн мотт тюркийн меттанийн кыпчакийн тобан юкъадоьду.
Декъар а, барам а
- Россехь 2021 шеран критикин моментеца дӀаяьккхинчу хьаьркаца 565 830 гӀумки дӀаязбина.
Оьздангалла а, дахар а
- ДАССР Совнаркоман 1930 шеран 29 октябран сацам профессионалан ГӀумкийн театр кхолларан доза хилира.
Истори
- Ислам даржорг ма-ма дийна, меттигашкахь башхаллаш а хилла; къоман бӀешерашкахь ислам тӀеэцаран нийса юкъара терахь яц.
ДӀасадекъа хронологи
Юкъара бӀешераш
Историн юкъаралла кхолларМеттигерчу бахархой тюркийн меттанаш буолу тобанашца юкъаметтиг леладо. Компонентийн юкъаметтиг Ӏилманан дискуссин предмет ю.Юкъара бӀешераш
Кыпчакийн меттан зӀенашКъумукийн мотт кыпчакийн меттан гуо чохь кхуллуш ю лулахойца юкъаметтиг лелош. Меттан классификаци къоман вина терахь нийса билгалъяккхар яц.XII–XIV бӀешераш, талламхочун верси
Ислам даржоран тайп-тайпана темпТалламхой хетарехь, къилбехь хьалхара процесс, ткъа къилбаседехь тӀаьхьара процесс хилла; ислам тӀеэцаран цхьа терахь яц.1587 шо
Эндирех лаьцна хаамМеттигерчу хроникан комментареш тӀехь йоху эвлан хьалхара оьрсийн йозанан хьехор.XVI бӀешеран чаккхе – XVII бӀешо
Эндирей а, Султан-Махмуд аЭвла гӀараяьлла политикин юкъ хуьлу; йозанан тешаллашна юкъаметтиг талла деза.XVII–XIX бӀешераш
Исламан Ӏилманан юкъаш кхиорТаргӀу, Аксай а, Лахарни Казанище а дакъалоцуш ю регионан динан дешарехь.1666 шо
Эндирей новкъахочо сурт хӀотторХроникан комментарешкахь Эвлия Челебин дегӀазакх лаьцна тешалла ду.1722 шо
Эндирей волчохь тӀомПётр I-чун ГӀажарийн походехь тӀеман дуьхьало хуьлу, эвла хӀаллакйо.1831 шо
Внезапни гӀап бӀов лацарГазимухьаммад Эндирей волчохь болх бо; хӀокху хилламца аренан некъаш тӀехь Ӏедал даларан къовсам буьйза.1843–1844 шераш
Эндирей волчохь тӀеман дуьхьалонашМеттигера хроника а, комментареш а Шемаллан тобанийн а, российн эскарийн а болхаш сурт хӀоттайо.XIX бӀешо
Ӏадат а, шариӀат а юкъараллин дахарехьМеттигера бакъонан практикаша гойту Ӏадатан бакъо а, бусалбанийн норманаш а вовшахтохар.XIX бӀешо
Иырчи Казакан поэзиЭшаран а, литературин а дагахьлаттаро поэтан кхолларалла Ӏалашйо.XIX–XX бӀешеран юьхь
Хьешалла а, кунакхалла аЭтнографин материалаша документаца чӀагӀдо хьаша тӀеэцаран а, вовшашна гӀодаран а юкъаметтигаш.1872 шо
Абусупьян Акаев винарХинволу теолог а, серлонар а Лахарчу Къазанишахь вина.1883 шо
Магомед Эфенди Османовн гуламНогӀийн а, гӀумкийн а тексташ зорба тохало; зорбатохарша дош-мехкан Ӏалашъяран таронаш шорйо.XX бӀешеран йуьхьиг
Акаевн серлонаран болхГочдар а, хьехар а, жайнаш зорба тохар а дешаран керладаран гӀирс хуьлу.1906–1916 шераш
«Тангчолпан» драман кружокТеатран официалан историс кружок профессионалан сценин хьалхахочех цхьаъ лору.1921 шеран 20 январь
ДегӀастанан АССР кхолларВЦИК-ан сацамца республикин керла автономин статус билгалйоккху.1926 шо
Темир-Хан-Шурара театран студиПедагогин техникумехь студин дешар дӀахьо.1928 шо
Латинан график ялорГӀумкийн йоза советан реформашкахь керлачу абате дехьадоьллу.1929 шо
Абусупьян Акаев лацарРепрессеша серлонан болх сацийна.1930 шеран 29 октябрь
Къоман театран студин сацамДАССР-ан Совнаркомо сацам тӀелоцу, официалан театро шен кхоллар цуьнца доьзна до.1931 шо
Абусупьян Акаев валарРепрессешкахь волу теологан а, зорбатохархочун а дахар чекхдолу.1938 шо
Кириллице дехьаваларКириллин графика хӀинцалера гӀумкийн йозан бух хуьлу.1940 шо
Н. К. Дмитриевн грамматикаАкадемин зорбас систематица гӀумкийн мотт сурт хӀоттайо.1950-гӀа шераш
ГӀумкийн этнографин талламАренан таллламаша а, «Дуьненан къаьмнаш» проект кечъяро а документан бух шорбо.1960 шо
Материалан культурах лаьцна жайнаС. Ш. Гаджиеван монографис сурт хӀоттайо бахам, цӀа, даар а, духар а.1960 шо
Акаев реабилитаци ярБиографин хаамаша чӀагӀдо серлонархочун валар тӀаьхьа реабилитаци яр.1961 шо
«ГӀумкий» монографиС. Ш. Гаджиеван историн-этнографин таллам арадолу.1969 шо
ГӀумкийн-оьрсийн дошлоргЗ. З. Бамматовн редакцешца А. Г. Магомедовн словарь арахоьцуьйту.1970-гӀа шераш
Ловзаран репертуар дӀаяздарБ. М. Алимовас къилба куьмикийн материалаш гулдо; эшарийн цхьа дакъа ловзарашкахь дӀаяздо.1990-гӀа шерийн юьххьера
Динан зорба юхадаларКуьмик маттахь исламан литература юха арахоьцу.2008 шо
Ловзаран эшарийн публикациӀилманан статьяно къилбакуьмикийн репертуаран тексташ а, нотийн дӀаяздарш а чуйоху.2010 шо
ДогӀа деха Ӏадатийн талламЛ. Б. Гмыряс куьмикийн материалаш лулара къаьмнийн Ӏадаташца дусту.2021 шо
Россера бахархойн дӀаяздарПачхьалкхехь дӀаяздина 565 830 стаг, шайн куьмикийн къоман принадлежность гайтина.2023 шо
Шиннах литераторн тӀаьхьена талларКъоман библиотеко гайта Иырчи Казаке а, Магомед Эфенди Османов а лерина жайна.
Кухни
Ялз, жижиг а, шура а кхача
Аренахь латта лелор а, даьхний лелор а дааран бух билгалбоккхуш бара. Шеран зама, хьал а, доьзалан бахам а столана тӀе хӀоттаран хӀоттам тӀе Ӏаткъам бора.Хинкал а, даьттаца беш болу кхачанаш а
Бепиган кхачанаш, жижиг а, бульон а ламастан дааран юкъадогӀу. Кечдаран кепаш юьрташца а, доьзалашца а къаьста; массо а къумукхашна тӀедезаш цхьаъ бен доцу рецепт яц.Бепигаш а, чутоьхнарш а
Жижиган, шуран а, ораматийн а чутоьхнашца бепиган сурсаташ Дагъистанан юкъара кулинарин гуо юкъадогӀу. Церан меттигерчу варианташна цхьа къам бен кхоллархо санна кхайкхо ца оьшу.Хьешийн стол а, чай а
Этнографин талламехь билгалдаьккхина новкъахочунна хьешалла дар а, хьешана керла чай ялар а. Ӏадат дӀаяздина цхьана муьре а, меттиге а, ткъа таханара массо а цӀа чохь хийцалуш доцу бакъо санна вац.
Адаташ а, гӀиллакхаш а
Хьешалла а, кунакхалла а
Кунакхалло нах а, доьзалаш а, царна юкъахь тайп-тайпанчу къаьмнех болчарна а юкъахь, вовшашна гӀо даран лаьтташ долу юкъаметтигаш кхуллура.Доьзал а, бахам а
Майрачу а, гергарчу нехан а бакъонаш Ӏадатан а, шариӀатан а цхьаьнатохарца нислора. Меттигерчу дӀаяздарша нормийн башхаллаш ган таро ло, ткъа цхьаъ универсальни формула яц.Ловзаран иллеш
Къилба-къумукийн материалаш юкъадогӀу ловзаран тайп-тайпанчу этапашкара иллеш. 1970-гӀа шерийн аренан дӀаяздарша къастадо дийначу Ӏадатехь кхоллар а, информаторшна дагадалар а.Бахаман календарь
Халкъан календаран ойланаш шерийн хийцам латталелорца а, юкъараллин дахарца а дозора. Аренан дӀаяздарша меттигерчу цӀераш а, хенаш а нийсаян гӀо до.Булкъа: вовшашна гӀо дар
Лулахой а, гергарой а цӀа деш, материалаш кечдеш, кхин а хьалхара болх беш дакъалоцуш бара. Этнографин монографис сурт хӀоттош ю иштта гӀо даран а, цхьаьна хьешалла даран а кечдар.
Бедар
Историн божарийн духар юкъадогӀура коч, хеча, бешмет, черкеска, тӀехулара кӀадиш а, коьрта тӀехулара духар а. Духаран хӀоттам хенаца, хьолца а, Ӏалашонца а дозора. Юкъара кавказан кепашна меттигерчу башхаллаш яра.
Зударийн духар цхьаьнатухура платье, лахарчу духар, коьрта тӀехулара духар а, кечалш а. Материалаш а, кечдар а къаьстара даьхначу а, Ӏидан духарехь а. Таханара сценин кеп талламал хьалха цхьана бӀешаран духар санна гайта ца мега.
Хелхарш
Ловзаран хелхар
Ловзаран хелхаран дакъа иллешца, инструментан музыкица а, Ӏадатийн рогӀеца а юкъаметтиг лелош яра. Б. М. Алимован таллам малхбузехьара къумукхашна тӀехь ду, Кавказан массо а эвлана тӀехь дац.Ӏадатан а, сценин а кхоллар
ЦӀахь ловзар а, профессионалан постановка а тайп-тайпанчу хьелашкахь ю. Театро сценин оьздангалла а, Ӏадатан авторски интерпретаци а кхиош ю.
Музыка
Къилба-къумукийн ловзаран репертуар юкъадогӀу цхьаьна а, тобанехь а кхоллар. Б. М. Алимован зорбанехь тексташ а, нотийн дӀаяздарш а ду; цхьацца иллеш кайтагски диалектехь гочца ялайо.
Илляца зӀе ю баьццара поэзица а, Иырчи Казакех лаьцна дагадаларца а. ДӀаяздина тексташ талларшо автора кхоллам а, кхолларан варианташ а, тӀаьхьара литературин кечдар а къасто гӀо до.
Профессионалан къумукийн театро драма а, музыка а цхьаьнатуху. Цуьнан истори юкъадогӀу студехь Ӏамор а, къоман репертуар кхиор а.
Пхьархалла
Текстиль а, цӀахь кхоллар а
Ӏуьн кечдар, кӀадиш а, дахаран сурсаташ а кхоллар бахаман дакъа дара. ЦӀахь болх эцначу сурсаташца а, хийцамца а цхьаьнатухура.Дечиг, цӀока а, пхьегӀаш а
Вехаш а, бахам а кхачам бара тайп-тайпанчу материалах долчу гӀирсашна, пхьегӀашна а. Церан кеп аренахь а, ломахь а долчу эвланийн хьолаш гойтура.Жайна а, серлонар а
Йозанан оьздангалла юкъадогӀура куьйгайозанаш, гоч а, зорба а. Абусупьян Акаевн болх меттигерчу дешаран Ӏалашонаш XX бӀешеран юьххьера зорбанан технологишца дозора.
Дагалецаме меттигаш
ТаргӀу
Шамхаллин историн юкъ а, бусалба Ӏилманан юкъашна юкъара цхьаъ а. Цуьнан хьалхалера зама Каспийн хӀинцалера некъашца а, лулара юкъараллашца а зӀе ю.Эндирей
Къилбаседера къумукийн историн ладаме юкъ. Хроника, арарара хаамаш а, 1722 шеран походан документаш а тайп-тайпанчу тешаллашна юкъаметтиг талла таро ло.Лахарни Казанище
Абусупьян Акаевн даймохк. Серлончин биографино меттигерчу дешаран зӀе гойту шуьйрачу бусалба дуьненаца.Уллубийаул, историн Бойнак
АгӀонгахь гайтина меттигерчу маьждиган документальни сурт, 2021 шарахь даьккхина. Файлан цӀаргахь а, Commons тӀехь йолчу суртхӀотторехь а гӀишлонан терахь къаьста, цундела кхузахь цуьнан даьккхина шо нийса билгал ца до.
ЦӀераш
Боьршанаш
- Арслан (гӀумкийн, тюркийн)
- Батыр (гӀумкийн, тюркийн)
- Темир (гӀумкийн, тюркийн)
- Таймас (гӀумкийн, тюркийн)
- Эртувган (гӀумкийн, тюркийн)
- Айдемир (гӀумкийн, тюркийн)
Зударий
- Ойбике (гӀумкийн, тюркийн)
- Алтынчач (гӀумкийн, тюркийн)
- Юлдуз (гӀумкийн, тюркийн)
- Сюйдум (гӀумкийн, тюркийн)
- Сюйгюля (гӀумкийн, тюркийн)
- Къарлыгъач (гӀумкийн, тюркийн)
- Алмакиз (гӀумкийн, тюркийн)
- Сююнч (гӀумкийн, тюркийн)
Нах а, оьздангаллин иэс а
Иырчи Казак
Къумукийн поэзин классикийн цхьаъ. Цуьнан произведенийн истори Ӏамош ю дӀаяздаршца, зорбанашца а, талламийн белхашца а.Магомед Эфенди Османов
НогӀийн а, къумукийн а текстийн гулдархо а, зорбанехо а; цуьнан 1883 шеран гулам йозанан оьздангаллин ладаме хилам хилла.Абусупьян Акаев
Теолог, хьехархо, тюрколог, гочдархо а, серлонча а. Вина Лахарни Казанищехь 1872 шарахь, кхелхина 1931 шарахь репрессеш хиллачул тӀаьхьа.Сакинат Гаджиева
Этнограф, къумукхех а, церан материалан оьздангаллех а лаьцна фундаменталан белхийн автор. Цуьнан талламша аренан болх а, историн материалаш а цхьаьнатухура.
Медиа
Суртан галерей
Авторство а, лицензеш а суьртийн куьгтӀехь билгалдина.