Дагестан

ДегӀаста лаьтта Кавказан къилбаседа-малхбалехь, Каспийн хӀордан малхбузен берда тӀехь. Цигахь дӀа-хьа ю лекха лаьмнийн эвланаш, ломан кӀажош а, аренаш а, шира Дербент а, таханлера Махачкала а. Региона цхьаьнатуху тайп-тайпан меттанаш, истори а, оьздангаллин Ӏадаташ а долу къаьмнаш.

Бираза хи а, декъа буцйолу басенаш а долу кӀорга кӀора-мокхазан каньон — Сулакан каньон: пейзажан маьӀнадар · сурт · Исбаьхьаллин сурт

3,26 млн

бахархой 2025 шеран 1 январехь, Дагестанстат

50,3 эз.

квадратан километр, республикин майда

2003

Дербентан иэсаш ЮНЕСКОн тептаре чутохаран шо

Географи маьӀнашца

ГӀаланаш, эвланаш а, кӀошташ а

ДегӀастанан йукъайогӀу 41 административан кӀошт, республикин маьӀна долу итт гӀала а, Цунтински кӀоштан йукъайогӀу Бежтински участок а. ХӀордан йистера гӀаланаш, ломан кӀажошкара а, лекха ломашкара а эвланаш тайп-тайпана историн бахаман зонаш кхуллу.

Нах беха меттигаш: 1634
Мехкаш: 52

Нах беха меттигийн исписка 2026 шеран 8 сентябрехь. Тайп-тайпана муниципалан кхолламийн цхьатера цӀераш йолу нах беха меттигаш къаьстина гайтина. Цхьабосса бахархой боцу кегийра нах беха меттигаш а йукъатоьхна; бахархойн барамх лаьцна хӀокху чохь хаам ца делла.

ГӀалин гуоМахачкалаЮкъ: Махачкала

ГӀалин гуоБуйнакскЮкъ: Буйнакск

ГӀалин гуоДагестанан ЦӀеЮкъ: Дагестанан ЦӀе

ГӀалин гуоДербентЮкъ: Дербент

ГӀалин гуоИзбербашЮкъ: Избербаш

ГӀалин гуоКаспийскЮкъ: Каспийск

ГӀалин гуоКизилюртЮкъ: Кизилюрт

ГӀалин гуоКизлярЮкъ: Кизляр

ГӀалин гуоХаси-ЭвлЮкъ: Хаси-Эвл

ГӀалин гуоКъилба-СухокумскЮкъ: Къилба-Сухокумск

КӀоштАгӀулин кӀоштЮкъ: Тпиг юрт

КӀоштАкушински кӀоштЮкъ: Акуша юрт

КӀоштАхвахски кӀоштЮкъ: Карата юрт

КӀоштАхцахски кӀоштЮкъ: Ахцах юрт

КӀоштБабаюртан кӀоштЮкъ: Бабаюрт юрт

КӀоштБотлихан кӀоштЮкъ: Ботлих юрт

КӀоштБуйнакскан кӀоштЮкъ: Буйнакск

КӀоштГергебилан кӀоштЮкъ: Гергебиль юрт

КӀоштГумбетан кӀоштЮкъ: Мехельта юрт

КӀоштГунибан кӀоштЮкъ: Гуниб юрт

КӀоштДахадаевн кӀоштЮкъ: Уркарах юрт

КӀоштДербентан кӀоштЮкъ: Дербент

КӀоштДокузпарин кӀоштЮкъ: Усухчай юрт

КӀоштКазбековн кӀоштЮкъ: Дылым эвла

КӀоштКайтаган кӀоштЮкъ: Маджалис юрт

КӀоштКарабудахкентан кӀоштЮкъ: Карабудахкент юрт

КӀоштКаякентан кӀоштЮкъ: Новокаякент юрт

КӀоштКизилюртан кӀоштЮкъ: Кизилюрт

КӀоштКизляран кӀоштЮкъ: Кизляр

КӀоштКулин кӀоштЮкъ: Вачи юрт

КӀоштКумторкалан кӀоштЮкъ: Коркмаскала эвла

КӀоштКурахан кӀоштЮкъ: Курах юрт

КӀоштЛакин кӀоштЮкъ: Кумух юрт

КӀоштЛевашин кӀоштЮкъ: Леваши юрт

КӀоштМагарамкентан кӀоштЮкъ: Магарамкент юрт

КӀоштНоволакски кӀоштЮкъ: Новолакски юрт

КӀоштНогӀин кӀоштЮкъ: Терекли-Мектеб юрт

КӀоштРутулан кӀоштЮкъ: Рутул юрт

КӀоштСергокъалан кӀоштЮкъ: эвла Сергокала

КӀоштСулейман-Стальски кӀоштЮкъ: эвла Касумкент

КӀоштТабасаранан кӀоштЮкъ: Хучни эвла

КӀоштТарумовкан кӀоштЮкъ: Тарумовка юрт

КӀоштТляратан кӀоштЮкъ: Тлярата юрт

КӀоштУнцукулан кӀоштЮкъ: Шамилькала эвла

КӀоштХаси-Эвлан кӀоштЮкъ: Хаси-Эвл

КӀоштХиван кӀоштЮкъ: Хив эвла

КӀоштХунзахан кӀоштЮкъ: Хунзах эвла

КӀоштЦумадан кӀоштЮкъ: АгӀвали эвла

КӀоштЦунтински кӀоштЮкъ: Цунта эвла

КӀоштЧародинан кӀоштЮкъ: Цуриб эвла

КӀоштШемалан кӀоштЮкъ: Хебда эвла

Цунтински кӀоштан йукъайогӀу участокБежтински участокЮкъ: Бежта эвла

Географи а, бахархой а

Республика лаьтта Къилбаседа Кавказан малхбален декъехь, Каспин хӀордан малхбузен берда тӀехь. Майда 50,3 эзар км² ю; административан центр Махачкала ю. Регионан йукъахь лаьмнийн, лаьмнашна хьалхара а, аренан а ландшафташ цхьаьна ю, цундела ДегӀаста лекха лаьмнийн мохк бен санна ца гайта еза. 2025 шеран 1 январехь даьхна бахархойн маххадоца: 3 259 890 стаг, царех 1 473 304 гӀалин а, 1 786 586 эвлан бахархой. Терахь ладаме ю: иза Дагестанстатан переписнашкара маххада ю, 2021 шеран переписан хаамаш ца ю. Сулакан каньон кӀора-тӀулган лаьмнашкахула чекхболу; цуьнан цӀе географин цӀерийн Пачхьалкхан каталогехь йаздина. Регионан кхин Ӏаламан мехкашна йукъахь ду Сарыкуман гӀамаран массив а, Кизляран айман кӀезга хиш а, уьш «ДегӀастанан» заповедникаца ларйо. Уьш тайп-тайпана экосистемаш ю, цхьаьна лаьмнийн суртан дакъош ца ю. ; .

Регионан къаьмнаш

Аварцаш

МагӀарулал · 1 012 074 Россехь (2021 шеран хьисап)

Аварийн (магӀарул мацӀ)

ДаргӀой

Дарганти · Дарган · 626 601 Россехь (2021 шеран багарбар)

ДаргӀойн меттанаш а, литературин даргӀойн мотт а

ГӀумкий

Къумукълар · 565 830 Россехь (2021 шеран ларар)

ГӀумкийн · къумукъ тил

Лезгий

Лезгияр · 488 608 Россехь (2021); 167,6 эзар Азербайджанехь (2019)

Лезгийн · лезги чӀал

Лаьккхий

Лаьккхийн · 173 416 Россехь (2021 шеран ларар)

Лаьккхийн · лакку маз

Табасаранаш

Табасаранар · 151 466 Россехь (2021 шеран ларар)

Табасаранхойн мотт · табасаран чӀал

НогӀий

НогӀай · ногӀайлар · 109 042 Россехь (2021 шеран багарбар)

НогӀийн · ногӀай тили

Рутулаш

Мыхабыр (Рутул); меттигера ша-шах шайх олу цӀераш · 34 259 Россехь (2021 шеран ларар)

Рутулаш

АгӀулаш

Агъулар · 34 576 Россехь (2021 шеран хьисап)

АгӀулийн

ЦӀахураш

Йыхбаш · 12 541 Россехь (2021); 13,4 эзар Азербайджанехь (2019)

ЦӀахурхойн мотт

Андиш

Гъваннал · 16 758 стаг Россехь шен андийн хиларан тӀехьадисна (2021)

Андийн

Цезаш (дидойш)

Цезаш · 14 881 стаг Россехь дидойн принадлежность гойтуш (2021)

Цезский (дидойский)

Арчий

Аршишттиб · аршашдиб · 1 693 арчий Россехь (2021 шеран багарбар)

Арчийн мотт (аршаттен чIат)

Хайдакхой

Хайдакь · хайдаклан · Юкъараллалг барам башха ца хӀоттийна

Хайдакхойн (хайдакскийн)

Къубчихой

Угъбуг · угъбуган · Юкъараллалг барам башха ца хӀоттийна

Къубчихойн (къубчи-аштинхойн)

Азербайджанаш

Azərbaycanlılar · Азербайджанаш · 9436,1 эзар стаг Азербайджанехь (2019 шеран барт)

Азербайджанийн мотт: къилбаседан а, къилбан а варианташ

Нохчий

Нохчий · 1 674 854 Россехь (2021 шеран багарбар)

Нохчийн (нохчийн мотт)

Мотт а, оьздангалла а тайп-тайпанал хилар

Андийн къаьмнаш: Андийн нах, ахваххой, багвалинхой, ботлиххой, годоберинхой, каратинхой, тиндинхой, чамалинхой уьйра долуш, амма шаьш шайна йоьзна меттанаш буьйцу. Уьш цхьа меттигерчу диалекте тӀехьа ца дало.
Цезийн къаьмнаш: Цезийн тобана йукъадоьду цезийн, бежтинийн, гинухийн, гунзибийн, хваршинийн меттанаш. Цезийн мотт дидойн а, цунтинийн а цӀарца а евзаш ю.
Даргинийн меттанаш: «Даргинийн» олучу цхьанакхетарна тӀехь уьйра долу идиомаш ду. Литературин даргинийн мотт а, меттигерчу меттанаш а, диалекташ а цхьаьна цхьаьна хийцалург ца лара деза.

Меттанаш

Нахско-дагестанан

Аварийн, даргинийн тобан меттанаш, лакийн, лезгинийн, табасаранийн, агулийн, рутулийн, цахурийн, арчинийн, андийн а, цезийн а меттанаш, ткъа иштта нохчийн мотт. Иза меттанийн доьзал ю, цхьа мотт цӀе яц. ; ; .

Тюркийн

Куьмикийн, ногӀийн, азербайджанийн меттанаш тюркийн меттанашна йукъадоьду. Куьмикийн мотт дукхах дерг аренашкахь а, ломашна хьалхара меттигашкахь а даьржина ду. НогӀийн меттан Ӏадат республикин къилбаседеца чӀогӀа йоьзна ю, амма цуо тӀехьа ца до. ; .

ХӀиндоевропин

Оьрсийн мотт славянийн меттанашна йукъадоьду. Джуури, иштта ломан-жуьгтийн а, жуьгтийн-татийн а олуш, иранийн тобана йукъадоьду; цуьнан историн ареал Дербент а, Дагестанан къилбе а юкъатоьхна ю. «Таташ» а, «ломан жуьгтий» а олуш цӀераш цхьаьна йукъараллин билгалдаккхар санна автоматически лара ца деза.

Меттанаш: статус а, доьзалан дахар а

ДегӀастанан Республикин Конституцин 11-гӀа йаззамо пачхьалкхан меттанаш лору оьрсийн мотт а, ДегӀастанан къаьмнийн меттанаш а. Йаззамехь ша чохь 14 меттанах къаьстина исписка яц. Цундела и терахь кхузахь бакъ конституцин формула санна ца лелайо. Литературин меттанийн, ишколан хьехаман меттанийн а, лингвистин классификацин ша-шех меттанийн а терахь къаьсташ хила мега. Оьрсийн мотт къаьмнашна йукъара зӀенан леладо, амма иза шен меттанаш а, доьзалийн дукха меттанаш а дӀа ца йоккху. Андийн а, цезийн а меттанаш, джуури а, даргинийн тобанан меттанаш а ша-шех дӀайаздар деза. Статистикехь йоккхайина йаздар ша-шех мотт ца хиларна тӀегӀа ца ло. ; .

ДегӀастанан кхин йукъараллаш

Лакхара карточкийн исписко порталан зорбане даьлла йаззамаш гойту, ДегӀастанан бахархойн йуьззина исписка ца гойту. Этникин тӀехьажар ша-шех къастош хуьлу. Меттанийн классификаци а, статистикин йоккхайина категореш а къаьмнийн цӀераш ца хийцайо.

Азербайджанаш: Дербентан а, Дагестанан къилбан а историн йукъараллаш; порталехь къамнах лаьцна башха йаззам тӀекхочу.
Нохчий, царех аккинхой а: Республикин дуккха къаьмнаш долчу бахархойн дакъа, дукхах дерг цуьнан къилбаседа-малхбузен аренан зона; порталехь къамнах лаьцна башха йаззам тӀекхочу.
Оьрсий: ГӀалин а, юьртан а йукъараллаш; оьрсийн бахархой а, гӀазакийн йукъараллаш а тайп-тайпана, уьйра йолуш делахь а, историн Ӏадаташ долуш ю.
Ломан жуьгтий: Шаьш шайна йоьзна историн-оьздангаллин йукъаралла. Цуьнан меттан тӀаьхье джуурица йоьзна ю, ткъа динан Ӏадат иудаизмаца.

Истори

Чулацам

Текстан барам

100%

Коьрта 1 · Хьалхара палеолит

Адаман хьалхара ларамаш

Акушински кӀоштара Айникаб, Мухкай, Гегалашур олу меттигаш Кавказан хьалхарчу палеолитан уггаре мехала иэсашна йукъадоьду. Цигахь талламаш бина тӀулган гӀирсаш а, ширачу дахаран тӀехулара чкъоьраш а. Х. А. Амирханован 2021 шеран публикацехь Юккъерчу Дагестанан иэсийн рогӀехь гергга 2 миллион тӀера 800 эзар шо кхаччалц болу интервал къараю.

Уьш археологин комплексийн терахьаш ду, таханлера къаьмнийн я эвланийн хан яц. ХӀинцалера республикин цӀе кхузахь лелайо ларамийн меттиг билгалъяккхаш бен.

АгӀо 1 тӀера 1коьрта чохь 1

Доца историн очерк. Ӏилманан талламашка а, документашка а хьажоргаш главашка а, «Материалаш» декъехь а даьлла. Республикин хӀинцалера дозанаш ширачу пачхьалкхашка а, йукъараллешка а тӀехьа ца йохуш хила еза.

Динан тӀаьхье

ДегӀастанан динан историн йукъахь исламан, керстанан а, жуьгтийн а Ӏадаташ ду. Дербентехь уьш билгалчу хӀолламашца гойту: Джума-маьждиг, Келе-Нумаз синагога а, Эвлия Ӏалашдийриг волчу эрмалойн килс а. Уьш Ӏамор тайп-тайпана йукъараллин истори ган гӀо до, регионан тӀаьхье цхьаьна дине тӀе ца йоккху. Дербентан Дуьненан оьздангаллин а, динийн а историн музей кху меттигаш шен дешаран маршруташка йукъатуху. Стаг къам тӀехьажар ша-шех цуьнан шен лаамаш билгал ца до.

Пхьархалла а, доьзалан оьздангалла а

Кубачи металл исбаьхьаллин кечдарца вевза, Гоцатль детийн гӀуллакхца, Унцукуль дечиган тӀе исбаьхьаллин хьаьрк дагӀарца, Балхар басарца йаздина керамикаца. Къилба ДегӀаста тайп-тайпана коврийн Ӏадаташца доьзна ду. Кху цӀераш бакъ йолу тайп-тайпана технологиш йолу производствон центраш гойту, цхьа «кавказан исбаьхьаллин хьаьрк» ца гойту. Историн духарш, дахаран гӀирсаш а, эвланийн хӀоттам а къам, меттиг а, хан а лоруш хьажа деза. ХӀинцалерчуьнца дустархьаме пайде ду Российн этнографин музейн коллекцера А. К. Сержпутовскийн 1910 шеран экспедицин суртийн альбом. Цуьнан музейн атрибуци ю, иза хийца ца ло даьллачу хенаца кхоьллина сурташца.

ДегӀастанан къаьмнийн кхача

Юкъара регионан кухни дуккха а меттигера ламасташкахула хуьлу. ЦӀарйаьхначу бепигийн юкъахь хинкал, чӀуду, курзе а ду; кечйаран некъаш а, цӀераш а къаьмнашкахула, эвланашкахула, доьзалашкахула а къаьста. Хинкал чӀогӀа вовшахтуху кхаьбна кӀеда бепиг, жижиг, бульон, подливаш, ткъа чӀудун тайп-тайпана юьззина а, кӀеда бепиган стоммалла а хуьлу. ГӀалара яаран культурин этнографин талламша гойту меттигера кухнийн вовшахкъасто а, доьзалан юкъара меню хийцадалар а. Цундела цхьа ресторанан рецепт массо Дагестанан тӀехь тӀедилларг а, цхьаъ бен боккъуланиг а эца мегар дац.

Медиа

ДегӀастанан сурт

Суртан сурт. Иза Сулакан каньонан интерпретаци ю, цхьаьна меттиган документалан сурт ца ю. Бакъ йолу историн сурташ лахара Российн этнографин музейн хьажоргаца тӀекхочуш ду.

Шатлакхан илли

ДегӀастанан Республикин пачхьалкхан шатлакхар

Оьрсийн

Дешнаш: Расул ХӀамзатов; оьрсийн текст: Николай Доризо. Музыка: Мурад Кажлаев. Пачхьалкхан шатлакхарх долу закон 2016 шеран 9 мартехь хийцамашца; чӀагӀдина текст тӀетоьхна № 2 тӀетухур тӀе.

Пачхьалкхан шатлакхар чӀагӀдинчу музыкалан а, текстан а редакцехь локху. Текст а, нотийн йаззам а шатлакхарх долчу законан тӀетухурашкахь зорбане даьлла. Уьш схьаелла мегар ду «Официальни текст» хьажоргаца.

Хронологи

Хилламаш: 7 / 7

Герг 2 млн шо хьалха: Юккъера ДегӀастанан тӀулган пийсигийн хьалхара комплексаш. Терахьаш археологин чкъоьрашка йина, хӀинцалера къаьмнийн хенаца ца йина.
V-VI бӀешераш: Каспин малхбузен бердан йисттехула болу некъ ларъеш, Дербентан сасанидан тӀулган чӀагӀонан система кхоллар.
1834: Шемаль имам хаьржинарг; ДегӀастан а, Нохчийчоьнан а мехкан цхьацца декъехь имамат кхиар.
1860: Российн империн ДегӀастанан областан кхоллар. Цуьнан дозанаш таханалерачу республикин дозанех къаьсташ дара.
1921 шеран 20 январь: ВЦИКан сацам Автономин ДегӀастанан Социалистийн Советски Республиках.
2003 шеран 10 июль: ДегӀастанан Республикин хӀинцалера Конституци Конституцин Гуламо тӀеэцар.
2003: Дербентан цитадель, шира гӀала а, гӀопан гӀишлош а ЮНЕСКОн Дуьненан тӀаьхьенийн испискин йукъатохар.