← Ерриг къаьмнаш
Къилбаседа Кавказ · Дагестан
Табасаранаш
Табасаранар
Табасаранаш: Къилба ДегӀастанан юкъараллин истори, мотт, кузаш тегар, литература а, оьздангаллин иэс а. Хьалхара динаш а, ислам меллаша даржар а, шерашкара хронологи а, Ӏилманан а, музейн а материалашка хьажоргаш а.
Регионаш:Дагестан
Хучни гӀоп. Фото Sitbsrn, 2024 · CC BY-SA 4.0
Мотт
Табасаранхойн мотт · табасаран чӀал
Доьзал
Нахско-дагестанан доьзал · лезгин га
Барам
151 466 Россехь (2021 шеран ларар)
Истори
Халкъ а, даймохк а. Табасаранаш, шаьш шайх «табасаранар» олуш, ДегӀастанан корта болчу къаьмнех цхьаъ ду. Историн Табасаран облась республикин къилба-малхбалехь лаьтта. Цуьнан дозанаш цхьаьна хӀинцалера кӀоштан дозанашца нислуш яц.
Хьалхара йозанан хаамаш. Табасаранан истори Дербентца а, Малхбален Кавказан лулара юкъарлонца а уьйр йолуш карайо. ЮккъерабӀешерийн лаьттанийн цӀераш меттанийн а, археологин а хаамашца нисъян деза: цара хӀинцалерачу юьрта кхин а тӀаьхье ца ло.
Ӏаьрбийн походаш. 722–723 шерашкахь ал-Джаррахан болхаман хаамашкахь Табасаранан лаьттанаш а, эвланаш а хьахийна. Хроникхоша дуьхьало а, тӀеман экспедицеш а сурт хӀотто; поход ша цхьаъ массо а бахархой цхьана ислам дарна тӀедоьгӀна дац.
Майсум, къади а, юкъарлонаш а. Областан историн майсуман а, къадин а доладалар, юьртара юкъарлонийн барт а, лаьцна эвланаш а мехала ду. XVI бӀешеран шолгӀачу декъехь къилбаседан къадийшалла Хучни юкъ йолуш а, къилбан майсумалла Джарах юкъ йолуш а къастийна.
Империн хийцамаш. Б. М. Алимовас хьахийна 1806 шарахь меттигера доладалаш Россехь дӀаэцар а, 1813 шарахь Табасаран тӀетохар а. 1860-гӀа шерийн гуонан реформаша урхалла хийцина; 1866 шарахь тӀаьхьенаца долу урхалчаш дӀабаьхна.
XX бӀешо. Ишколан дешар, коллективизаци, аренашка кхалхар а, гӀаланийн тӀекхетар а юкъарлонийн дахар хийцина. БӀешеран шолгӀачу декъан хийцамаш гӀоле гуш ду: транспортан уьйранаш а, дешар а шорлуш, болх а, веха меттиг а, доьзалан дахар а хийцалуш.
ХӀинцалера дӀатаръялар. Табасаранийн юкъарлонаш Табасаранан а, Хиван а кӀошташкахь, аренехь а, гӀаланашкахь а Ӏаш ю. Дербент, ДегӀастанан Огни, Каспийск а, Махачкала а халкъан хӀинцалерачу географина юкъадогӀу.
Терахь. 2021 шеран 1 октябран чотъяларца Россехь 151 466 табасарани ларам бина, царех 126 319 ДегӀастанехь. Иза къам хьахийначу нахах терахь ду, дуьненан терахь а дац, мотт буьйцурш ларар а дац.
Дахар, меттанаш а меттигера юкъараллаш а
Историн Табасаран, таханара Табасаранан кӀошт а табасаранхойн бахаран мохк а цхьаъ хӀумма а дац. Табасаранан а Хиван а кӀошташ юкъатоьхна шуьйрачу юьртанийн а гӀалийн а зӀенан.
Къилбаседан а къилбан а меттанийн тобанаш цхьаьнатуху меттигера къамелан варианташ. Уьш шайн тӀехьашка къаьстина къаьмнаш деш а йиш йац, таханара административан дозанашца а нисдан йиш йац.
Къилба Дагестанан дуккха меттанаш долчу юкъараллехь табасаранхой лезгинашца, азербайджанашца а кхечу лулахойца а йукъаметтиг леладора. Цхьаьна кӀадин техникаш а оьздангаллин кепаш а цхьа къоман бен Ӏалашъян йиш йац.
Мотт
Табасаранийн мотт лезгинийн гаьнара ткъовро ю нах-дегӀастанан меттанийн доьзалан. Лезгинийн моттца гергарло цхьа мотт я цхьа хӀинцалера халкъ ю бохург дац.
Къилбаседан а, къилбан а диалектан тобанаш къастадо, цара меттигера лелараш юкъалоцуш. Литературин норма къилбан бух тӀехь кхоллаелла; леларийн башхаллаш меттанийн тӀаьхьенан дакъа ду.
Йозанан масех историн тӀелам: Ӏаьрбийн графикан лелор советийн абаташал хьалха хилла. Латийн йоза 1932 шарахь чудаьккхина, кириллице дехьавалар 1938 шарахь хилла.
Мотт доьзалехь, исбаьхьаллин литературехь, дешарехь а, СМИ-йхь а леладо. Азербайджанийн, лезгинийн а, оьрсийн а меттанашца уьйранаш меттигашца къаьста. ТӀаьхье-тӀаьхьенашка дехьадалар ларъян дийцаран уьйра оьшу, учебникаш хилар бен ца оьшу.
Меттигера падежийн шорйина система пространствон юкъаметтигаш маьӀ-маьӀӀехь гайта таро ло. Падежийн гӀарадаьлла терахь грамматикин формашна талларан тӀехь дозу; меттан чолхе цхьа «дуьненан рекорд» тӀехь мала ца деза.
Дин а, динийн истори а
Хьалхара динашках лаьцна х1ун хаьа. Уьш меттахйоьхку фольклорца, 1адаташца а, культан меттигашца а, т1аьхьа дукха хьалха йазйинаршца. Иза 1илман реконструкци йу, цхьа шира дин ца хийцалуш дисина сурт а йац.
Латта, ялта а, 1аламан ницкъаш а. Аграран 1адаташна юкъахь дара аьхна латта к1елдаккхарца, дог1аца, малхца а, ялтаца а йоьзна леламаш. Практикаш эвлашна юкъахь къаьсташ йара, бахамца хийцалош а йара.
Малх а, б1аьстенан 1ид а. Табасаранийн хьокъехь материалашкахь йаздина Эбелцан б1аьсте доладаларан 1ид, а 1адатца бекарг. Кхачанан цхьацца кепийн соляран маь1на иза талламхочун интерпретаци йу.
Керсталла регионан историн чохь. Юьхьанцара юккъера б1ешерийн Малхбален Кавказо хууш йара керстанан центраш а, меттигера культ а. И оьздангалла массо а табасаранийн дай цхьа дин лелош хилла йа цхьана хенахь дин хийцина бохург ца гойту.
Ислам даржаран хьалхара муьраш. 1арбийн кампанеш, Дербентан некъан терго а, т1аьхьа мусульманийн центрашца йолу з1е а и дерриге керлачу динан даржаран хьал кхоьллира. Т1еман баьччалла, куьйгалхой дин т1еэца а, дехаран динан дахар хийца а и дерриге тайп-тайпанчу хенашкахь хилира.
Х1унда цхьа шо ала йиш йац. Р. И. Сефербековс йоккху А. Р. Шихсаидовн муьрашка екъар: VIII б1ешеран юьххье X б1ешеран юккъе юьхьанцара мур; X б1ешеран юккъе XIV б1еше ислам ч1аг1даларан хан, меттигера культаш ца д1аяхьаш. Иза талламхочун схема йу, массо а эвла дин т1еэцна терахь а йац.
Абу Муслим а, историн дагалецам а. «Дербенд-наме» тептаршкахь хьехар а, 1едал х1оттор а Абу Муслиман суьртаца доьзна ду. Дисина тексташ дукха т1аьхьа д1аяздина дара, цара гойтучу хиллачу хенаш т1аьхьа; церан дийцарш кхин тешаллашца дустар деза.
Меттигера юкъараллин роль. Ислам ч1аг1далар маьждигашца, дешарца а, меттигера динанавторитеташца а д1ахьо. Миссионерашках а, сийлахь нахах а лаьцна халкъан дийцарша юкъараллин дагалецам гойту, амма массаза а биографи а, нийса терахь а х1отто ца таро ло.
Сийлахь меттигаш керлачу маь1нехь кхетар. Сефербековс талла «1идан т1улгаш» а, ламазан гуш болу меттигаш а. Иза царех хьалхара сийлахь меттигаш хийцарн масал санна хьоьжу. Т1едожадо функцеш а, памятникашна шира терахьаш а уьш талламхойн интерпретацеш ду.
Мусульманийн 1адат. Табасаранашна историца суннийн ислам хасбел болуш бара. Къоман 1адатан сурт ца гойту массо а стаган тешам, цара динан практикин массо а цхьатерралла а ца гойту.
Сийлахь нах ларар. Хиван а, Табасаранан а районашкара полевой материалаш т1еч1аг1до сийлахь кашаршка вахар а, цаьргара 1алашбархойх лаьцна дийцарш а. Ишттачу практикашка йолу хьажар мусульманийн юкъахь къаьста; этнографин сурт теологин хьукма хийца ца ло.
Шира 1адаташ 1алашбар. 2020 шеран балхахь йаздина латталелоран ритуал, 1960-гӀа шерашка кхаччалц 1алашдина. Меттигера леламца мусульманийн до1а вовшахтохар динан дахаран чолхелла гойту, шиъ вовшахкъаьстина дуьне хилар а ца гойту.
Советийн мур. Динна дуьхьала политико гуш болу институташна т1аьхьало йора, амма цхьацца хаарш а, 1адаташ а доьзалашкахь д1алуш дара. Цхьана 1адатах лаьцна тешаллаш массо а бахархошка а, массо а советийн муьре а шен т1е ца оьцу.
1991 шо т1аьхьа. Дагестанехь гуш болу динан дахар меттахдаккхарца цхьаьна дешар а, маьждигаш а меттахйовлар а, авторитетах а, нормех а лаьцна керла девнаш а хилира. Таханлера хийцамаш юккъера б1ешерийн ислам т1еэцаран процессал къасто еза.
Таллуш долу хаамаш
Мотт
- Табасаранийн мотт лезгинийн гаьнара ткъовро ю нах-дегӀастанан меттанийн доьзалан.
Декъар а, барам а
- Россехь: 151 466; ДегӀастанехь: 126 319 табасарани. 2021 шеран 1 октябран чотъялар.
Оьздангалла а, дахар а
- Хучнирара музейн «комис» ковер, 1974–1975 шераш, тӀех-йоцу шинна агӀора йолу сурт ду.
Истори
- VIII–XIV бӀешерийн декъадалар ислам даржаран муьраш дуьйцу, халкъан цхьа терахь дуьйцуш дац.
ДӀасадекъа хронологи
Хьалхара юкъера бӀешо
Табасаран а, Дербент аОбласть карара ю Малхбален Кавказан политикин а, оьздангаллин а контактийн системехь.VIII бӀешо доладалале, талламийн схема
Меттигерчу динан ӀадаташПериодизацис билгалйоккху хьалхара культаш дукха хилар; церан чулацам тӀаьхьара материалашца меттахӀоттайо.722–723 шераш
Ӏаьрбийн эскарийн походашЙозанан хаамаш ал-Джаррахан тӀеман гӀуллакхаш Табасаранца боьзна.VIII–X бӀешеран юкъ
Ислам даржоран хьалхара мурА. Р. Шихсаидовн схемехь, элиташа керла дин тӀеэцарь массо бахархой цхьана дин тӀеэцаре ца кхачарг ца гойту.X бӀешеран юкъ–XIV бӀешо
Ислам чӀагӀдарДин даржорца цхьаьна меттигерчу динан практикаш хийцайелира.XIII–XV бӀешераш
Хиван гергара кешнашСефербековс эпиграфически терахь хӀоттийна Гамагь-накьвар дӀадоьллинарш лору динан хийцамашкахь материал санна.XVI бӀешеран шолгӀа дакъа
Майсумство а, кадийство аКхоллало къилбаседан а, къилбан а шен-шен долара латтанаш, юьртара юкъараллин барташца цхьаьна.1806 шо
Меттигерчу Ӏедалхойн Российн бӀехьараллаАлимован монографис гойту кадий а, майсум а Российн бӀехьаралле тӀеэцар.1813 шо
Табасаран тӀетохарПолитикин хьал хийцаран и мур билгалдаьккхина историн-этнографин талламчохь.1860 шеран декабрь
Кайтаго-Табасаранан гуоКхоллало Дагестанан областан керла административан дакъа.1866 шеран февраль
Керла наибан урхаллаГуо чохь юкъадало керла система, урхаллин Ӏадатан кхоллам меттана.XIX бӀешеран чаккхе – XX бӀешеран юьхь
Бахь а, юкъаралла аЛаьтта лелор, даьхний лелор а, цӀахь деш долу гӀуллакхаш а юьртара юкъараллин коьрта оьшу хӀуманаш кхочушдо.1909 шо
Абумуслим Джафаров винарТӀаьхьа йаздархо а, серлонархо а хир волу стаг вина Хивехь.1915 шо
Манаф Шамхалов винарТабасаранан литературин бухбиллархойх цхьаьнан биографи долало.1921 шеран 20 январь
ДегӀастанан АССР кхолларВЦИКан сацам республикин автономин статус билгалйоккху.1930-гӀа шераш
Меттигерчу гуш болу культаш дӀацамагадарПолехь тешаллаш билгалдо дезачу тӀулгаш тӀехь цхьацца юкъараллин доӀанаш сацар.1932 шо
Латинан йозаДолало латинан бух тӀехь керла табасаранан абат лелор.1932 шеран 29 апрель
«Красный Табасаран» газетан хьалхара номерЗорбанан историн талламхо газет латинан графикехь араяларг терахь билгалйоккху.1933 шо
«Хьалхара гӀулчаш»Абумуслим Джафаровн хьалхара поэзин гулам арабоьлху.1934 шо
Хьалхара проза а драматурги аДжафаровс зорбатохуьйцу дийцарш а «Темнотал серлоте» пьеса а.1938 шо
Кириллицин абатСоветийн йоза латиницара кириллицина тӀедоьлху.1944 шо
Манаф Шамхаловн хьалхара жайна«Даймахкана, маршонана» цӀе йолу стихийн а дийцарийн а гулам зорбатохуьйцу.1960-гӀа шераш кхаччалц
Аграран Ӏадатан ӀалашъярЭтнографо суртдиллина Ӏадат гойту меттигера а бусалбанийн а элементаш дукха хан йохуш цхьаьна хилар.XX бӀешеран шолгӀа дакъа
Лаьмнаш, аренаш а гӀала аМиграцеш, дешар а керла говзаллаш а юкъараллин географи а дахаран некъ а хуьйцу.1974–1975 шераш
Хучнира «комис» ковёрОцу хенах йолу документдина РЭМ 8506-25 предмет.1977 шо
Музейн гуламаш а сурташ аЭ. Г. Торчинскаяс реткъа а текстиль а гулдо, Табасаранан кӀоштан дахар суртдо.1991 шо тӀаьхьа
Дин дахаран къаьстина некъМаьждигаш а дешар а кхиарца динан Ӏадатан тайп-тайпана некъашца йогӀу.2001 шо
Профессионалан къоман театрКхоьллина Пачхьалкхан Табасаранан драматически театр.2007 шо
Чере экспедициРЭМ документйоккху меттигера тӀехула кӀеда йоцу кӀадин Ӏадат.2021 шо
Бахархой дӀаяздарРоссехь 151 466 табасаранхо лоруш ву; Дагестанехь 126 319.
Кухни
Хинкал
Нийса хинкал а, раковинаш санна кепийн дакъош а кечдора; бедарг1аца жижиг йа шен баьлла соус а лора. Доьзалан рецепташ къаьсташ йу.Бепиг а, чуьра йолу бепигаш а
Ялта дааран бух бара. Бепиг тайп-тайпанчу кепашца бекараш бера, чуьра йолу бепигаш т1екхуьучу сезонан чуьраца кечдора.Сезонан стол
Шурийн сурсаташ, жижиг, бобовые а, 1аламехь кхуьу буц а уьш бепиган кхачанашна т1едог1уш дара. Кхачанан х1оттам шеран заманал а, доьзалан бахамал а доьзна дара.1идан бекарг
Эбелцан т1ехь талламхоша йаздора «гъванжрар» блинаш а, ритуалан бепигаш а. Кхачанан 1адатан роль цуьнан дехаран лелорал къаьста.
Адаташ а, гӀиллакхаш а
Юкъаралла а, вовшашна гӀо а
Эвлан юкъаралло вовшашца болх а, бахархойн юкъаметтигаш а нисдора. Историн нормаш урхаллица а, бахамца а цхьаьна хийцалора.Доьзал а, хьошалла а
Доьзалан з1е, гергарчарна г1о дар а, хьашаш т1еэцар а уьш дехарехь лакхара меттиг д1алоцуш дара. XIX б1ешеран сурташ таханлерачу доьзалан т1едезаш долу бакъонаш йац.Полеви болхийн доладалар
Хьалхара аьхна к1елдаккхаран 1адаташ бахаман календарь вовшашца йолу кхачаца а, ялта хиларан лаамца а доьзна дара; меттигера варианташ вовшах ца тоха еза.Юкъараллин дагалецам
Сийлахь нахах, дайшах а, сийлахь меттигашках лаьцна дийцарша эвлан 1алашбар а, эздел дахар а лаьцна кхетам д1алуш дара. Уьш фольклоран тешаллаш ду, критикан дешар дезаш.
Бедар
РЭМ музейн гуламехь 8670 гойту зударийн бедар, к1елхьара йолу носкаш а, мачаш а, 1977 шарахь Табасаранан районехь гулйина. Ишттачу предметаша таро ло «цхьа бедар» бохург т1е ца х1оттош, конкретни меттигера комплекташ талла.
Бедаран материалаш а, 1идан сурт а махлелорца а, фабрикан кехаца а хийцалора. Историн бедар, дехаран бедар а, таханлера сценин вариант а уьш тайп-тайпанчу куьгта1омашца билгалдаха деза.
Хелхарш
Хелхар юкъараллин дахарехь
Хелхаран оьздангалла ловзарш а, 1идаш а дакъа дара. Таханлера сцена меттигера т1аьхьало керлачу кепехь гойту, цундела концертан постановка ца хийцалуш шира 1адат санна гайта ца еза.Театран сцена
Къоман драматически театро мотт, пластика а, спекталан музыкалан кепаш а кхиош йу; цуьнан профессионалан истори 2001 шарахь доладелла.
Музыка
Эшаран фольклор, 1адатан поэзи, историн дийцарш а, ашуган импровизаци а уьш Къилба Дагестанан дуккха а меттанашкахь йолчу юкъараллехь кхиира. Гергарчаьрца йолу з1е табасаранийн 1адатан шен башхалла д1а ца йоккху.
Литература, гочдарш а, театр а поэзин дешан керла некъаш хилира. Манаф Шамхаловн произведенеш литературин мотт а, сценин репертуар а кхолларехь дакъа лецира.
Пхьархалла
Кузаш далар
ГӀадаталла тайп-тайпана техникаш юкъалоцуш ю. Хучнира музейни «комис», 1974–1975 шерашка даьккхина, тӀам боцуш, кӀадин бух тӀехь тӀелаьцначу кӀадаца деш ду. Музейн атрибуцис иза табасаранашца а, лезгинашца а боьзна.Черера кӀада тегар
С. А. Столыпинин 2007 шеран экспедицис документацис тӀелаьцна Чере юьртара тӀам боцу кӀадаш а, кузаш а. Полехь фиксацис гӀо до меттигерчу кепаш а, хӀуманаш а Ӏалашъян.ЦӀахь деш долу гӀуллакх
Месаш тегар, тускараш, сумкаш а, текстиль а кхоллар доьзуш дара доьзалан лерина. И гӀуллакхаш музейн гулдаршца тешалла деш ду, таханара сувенирашца бен дац.
Дагалецаме меттигаш
Хучни
Къилбаседа Табасаранан историн юкъ. АгӀона тӀехь йолу гӀап-гӀалин сурт гойтуш ю хӀокху заманан хьал; ворхӀ веший а, йоӀин а хабар билгалдаьккхина историн факт санна лелош яц.Хив
Табасаранан оьздангаллин иэсан ладаме юкъ; юьртаца боьзна бу Абумуслим Джафаровн а, Манаф Шамхаловн а биографеш.Чере
Юрт, цигахь РЭМан этнографин экспедицис Ӏамийна а, гулдина а тӀам боцу кӀада тегаран кепаш.Дербент
Табасаранаш Ӏаш болчу гӀалин юкъех цхьаъ а, Пачхьалкхан Табасаранан драматически театран болх беш меттиг а.
ЦӀераш: таханлера лелоран масалш
Боьршанаш
- Базут (табасаранийн, шира)
- Каруч (табасаранийн, шира)
- Шингар (табасаранийн, шира)
- Шисин (табасаранийн, шира)
Зударий
- Азлена (табасаранийн, шира)
- Бичах (табасаранийн, шира)
- Кемсер (табасаранийн, шира)
- Лавият (табасаранийн, шира)
- Талум (табасаранийн, шира)
- Тамал (табасаранийн, шира)
Нах а, оьздангаллин иэс а
Абумуслим Джафаров
Поэт, прозаик а, драматург а, вина Хивехь 1909 шарахь. Цуьнан «Хьалхара гӀулчаш» гулам арадаьлла 1933 шарахь; цуьнан кхолларалла йоьзна ю йозанан литература кхоллаяларца.Манаф Шамхалов (1915–1974)
Поэт, йаздархо, драматург а, гочдархо а. Зорбане велла 1932 шарахь дуьйна; хьалхара жайна арадаьлла 1944 шарахь. Гочдина Пушкинан а, Сулейман Стальскийн а произведенеш.Къоман сценин кхоллархой
Профессионалан театр кхоллаелла кӀоштан халкъан коллективашца а, актёраш кечбарца а. Иза коллективан оьздангаллин болхан истори ю, цхьацца девза цӀераш бен дац.
Медиа
Суртан галерей
Авторство а, лицензеш а суьртийн куьгтӀехь билгалдина.