← Ерриг къаьмнаш
Къилбаседа Кавказ · Дагестан
Андиш
Гъваннал
Андиш: Къилбаседа-Малхбузен ДегӀастанан йукъараллин истори, мотт, бахар а культура а. Хьалхара динаш, исламан даржар, Бахарган ларар, бурочун говзалла, шерашкара хронологи а Ӏилманан материалаш а.
Регионаш:Дагестан
Анди а Гагатли а · Flandria12, 2024 · CC BY 4.0
Мотт
Андийн
Доьзал
Нахско-дагестанан доьзал · андийн га
Барам
16 758 стаг Россехь шен андийн хиларан тӀехьадисна (2021)
Истори
Даймохк а, даржар а. Анди Къилбаседа-Малхбузен Дагестанан орамера къаьмнех цхьаъ. Историн Анди Ботлихан кӀоштан лаьмнийн эвланашца йоьзна ю. Доккхачу йукъараллашкахь аренашкахь а, гӀаланашкахь а Ӏаш бу.
Къам а, меттанийн тоба а. Андийн тобано масех гергарчу мотт цхьаьнатуху. Анди шен-шен къам санна ахваххойн, ботлиххойн, годоберинхойн а, кхечу а оцу тобанан меттанийн берриг буьйцуршца цхьаъ дац.
Шира цӀераш а, материалаш а. Литературехь андийн шира этнонимашца дустарш хьалхатоьхна. ЦӀерийн тералла шо а ца тоьуш ю цхьа къам кхин а ца соцу историн тешалла; иштта хӀоттораш тӀехьа тӀедала деза.
Йукъаралла а, шеш шайна урхалла дар а. Анди эвланийн йукъараллин барт бара. Джамаато, векалша а, меттигера авторитеташа а бахаман, бакъонан а, арахьара политикин а гӀуллакхашкахь дакъа лоцуш бара.
1782 шеран кехат. Андийн шамхал, векалш а, джамаат а Кизлярца йолу кехаташ дисина. Документо гойту дуккха меттанашкахь дипломати, бартбар а, буркаш совгӀат санна лелор а.
Кавказан тӀом. Андийн йукъараллаш ШемалгӀеран боламехь дакъа лецна. Агларовн талламехь гайтина имамат лардар а, российн администрацица бартбар а; йукъараллин чохь позицеш а, интересаш а къаьсташ бара.
Бахар а, махлелор а. Лаьттан лелор, даьхний лелор, бешан лелор а, кечамаш а вовшашца тӀетухуш бара. Андийн буркаш гӀарадаларца лаьмнийн эвланаш Кавказан кхечу декъешкара базарашца йоьзна йара.
Административан хийцамаш. Ботлихан кантон кхоьллина 1928 шеран 22 ноябрехь; 1929 шеран 3 июнехь кӀошт санна хийцина. 1963 а, 1965 а шерашкара территорин реформаша цуьнан дозанаш юха хийцира.
Ларар а, идентичность а. 2021 шарахь Россехь 16 758 стага шайн андийн принадлежность къаьстина гайтина, царех 16 245 Дагестанехь. Таблицехь анди авархойн категорин чу богӀу; оцу маьӀнешна авархойн жамӀ тӀетоха йиш яц юха.
ДӀасагӀоьртуш а, меттигерчу юкъараллаш а
Лаьмнийн юкъараллаш. Анди, Гагатли, Зило, Риквани, Ашали кхин а эвланашкахь Ӏалашйо меттигерчу къамелан а, оьздангаллин а башхаллаш. Юкъара къоман цӀарца дӀа ца йоккху эвлан идентичност.
Муни а, Кванхидатль а. Церан къамел Ӏадатца лахара-андийн тобанехь вовшахтухура; цуьнан къаьсташ хиларна тӀаьхьа терго ян деза таханлера лингвистически классификацешна.
Арехь дӀасагӀоьртар. Хасавюртан, Бабаюртан, Кизилюртан кӀоштийн а, гӀалийн а юкъараллашкахь Ӏалашйо лаьмнийн даймахкара зӀенаш. ДӀагӀо тар ца ло шен меттан я идентичностан далар.
Мотт
Андийн мотт нахско-дагестанан доьзалан андийн гаьнара ю. Иза шен-шен мотт ю, авархойн меттан говор дац.
Ӏадатехь къастайо лакхара-андийн а, лахара-андийн а тобанаш. Мунин а, Кванхидатлан а къамел Анди, Гагатли, Зило а, Риквани а къамелех чӀогӀа къаьста; таханлерачу белхашкахь Кванхидатль-Мунин шен-шен мотт къастош ду.
Официалан тӀеэцна цхьаъ йолу йозанан норма яц. Кириллицин бух тӀехь арахоьцураш ду, царна юкъахь «Андийн дешин фонд» серехь берийн жайнаш а. Тайп-тайпана йозанан зирхӀаш декхар долчу алфавитах къаста деза.
Мотт доьзалашкахь ларлуш ду, амма гӀалин хьол а, къамелан мотт хийцар а кегийчу чкъоьрашна халалла тарло. Талламаша меттигера говраш а, цара юкъахь йолу башхаллаш а документ йо.
Дин а, динийн истори а
Хьалхара динаш. Уьш фольклораца, меттигера лексикаца а, этнографин тептарашца а меттахӀоттайо. Дисина цхьацца чкъоьраш, берриг шира канон дац.
ЦӀоб. Этнографаша иза хьалхара динийн лакхара дела санна сурт хӀоттайо. ЦӀе дисина дуйнашкахь а, дикаллашкахь а, тӀаьхьа бусалбанийн хьолехь кхетаме хийцина.
Стигал, серлонаш а, цӀеран синмехалгӀар а. Маьлхан а, беттан а персонификаци, «Мохан нана» а, цӀеран лаьхьа а йаздина. Иза цхьацца эвлан фольклоран хаамаш ду.
Бахарган а, сийлахь ландшафт а. Лаьмнаш, материалаш а, хьехаш а догӀа дехар а, дарбан а Ӏадаташкахь дакъа лоцуш дара. Талламхоша талла и меттигийн маьӀна ислам тӀеэцначул тӀаьхьа хийцадалар.
Керсталлин хаамаш. Агларовс меттигера хроника йоккху, цигахь хьалха жӀар ларарах дийцаре ду. Иза йозанан Ӏадат ду, кхечу хаамашца дустар деза; иза берриг йукъараллин цхьаъ керстан мур ца хӀотто.
Ислам даржар. Сефербековс ислам даржар XIII–XV бӀешарашка туху; академически очерко XIV бӀешо къастайо. Оцу дозаношкахь гойту тӀаьхьа-тӀаьхьа дӀадахар, берриг эвланаш цхьана хенахь бусалба ца хиллар.
Дин чӀагӀдалар. Маьждигаш, мадрасаш, кедийн болх а, Ӏаьрбийн йозанан дешар а ислам йукъараллин институташка чулоцуш дара. Хаарш дӀадалар меттигера къамелан бух тӀехь а дара.
XVI бӀешеран Ӏилма. Агларовс йоккху тептар, суфизман жайна Молла Хьаьжи-Ӏелара мадрасехь 1562 шарахь дӀайаздина. Иза кхиъна динан дешаран тешалла ду.
Суннийн Ӏадат. РӀА таханлера справочникаша бусалба анди суннийн бусалбанаш санна сурт хӀоттайо. Этникин принадлежность стаган шен лаамаш билгал ца йо.
XVIII бӀешеран бусалбанийн йукъаралла. 1782 шеран кехатахь Къуръан тӀехь дуй дала дехар ду. Иза йукъараллин динан меттан документ ю тӀедеанарш цхьана муьрехь.
Зикр а садакъа а. Бахарганехь доьхуш зикр а, садакъа дар а юьйцу. Ӏилманчаша хӀокху гӀиллакхийн а, лаьмнаш лараран а цхьаьнакхетар меттиган динан оьздангаллин историн кеп санна хьажа.
Советийн зама. Динан учрежденешна тӀехьара бовлар дешаран а, юкъараллин гӀуллакхан а хийцамаш бира. ГӀиллакхаш доьзалахь дӀасадалар керлачу хьолехь дӀахьажийра.
XX бӀешеран чаккхенан меттахъяр. Дагестанехь юха а шорйира динан дешар а, маьждигийн къовсаме гӀуллакх а. Цуьнца цхьаьна меттиган Ӏадатех магийна хиларан хьокъехь къовсамаш а хуьлура.
Дин-ламазаш а, таханлера зама а. СиннагӀеран а, хенан Ӏадатех лаьцна историн дийцарш таханлера андийн кӀелхьара даьллачу тешамийн исписка яц. Ӏадатийн Ӏалашъяларан тӀегӀа тайп-тайпана ю.
Таллуш долу хаамаш
Мотт
- Андийн мотт нахско-дагестанан доьзалан андийн гаьнара шен-шен мотт.
- Андийн меттанийн тобанахь масех шен-шен мотт ю.
Декъар а, барам а
- 2021 шеран ларар: Россехь 16 758 анди; Дагестанехь 16 245. Уьш авархойн категорин чу лоцуш ду.
Оьздангалла а, дахар а
- 1782 шеран кехатахь дипломатин совгӀат санна Ӏаьржа а, кӀайн а буркаш хьахийна.
Истори
- Сефербековс андийн ислам даржар XIII–XV бӀешарашка туху.
- Ботлихан кантон кхоьллина 1928 шеран 22 ноябрехь.
ДӀасадекъа хронологи
Ислам дин тIедалале хилла ламасташ
Ӏаламан культ а, ЦӀоб аМотт, фольклор а, Ӏадатан дӀаяздарш а тӀехь меттахӀоттайо.ЮккъерабӀешеран дийцарш
Керсталлин хаамашМеттигерчу хроникаша жӀаран ларамх лаьцна дагахь лаьцна; терахьашца ларда деза.XIII–XV бӀешераш
Юкъараллаш ислам дӀаэцарИштта шуьйра мур билгалдаьккхина Р. И. Сефербековн талламхь.XIV бӀешо
Академин очеркехь ислам чӀагӀдарГоттура терахь шуьйрачу муьраца уллохь карара ю.XV бӀешо
Ӏали-Мирза ал-АндиИсторин литературехь Ӏилманча а, къади а санна вевзаш ву.1562 шо
Мадрасара куьйгайозаЖайна дӀаяздаран тӀехь дӀаяздар динан дешарех тешалла до.XVII бӀешо
Лулахойн мехкашца йолу юкъаметтигашЙозан дийцарша дуьйцу андийн юкъараллаш шайн паргӀатонах лаьцна тӀом.XVIII бӀешо
Юьртан юкъараллин бартЖамаӀат а, векалш а Андин коллективан векалш санна болх бо.1782 шеран январь–апрель
ГӀизляргӀа кехатДийцарех, кехатан гочдарех а, ши бурка совгӀат дарех а дӀаяздина.XIX бӀешеран хьалхара дакъа
Маьхкадалар а, тӀеман дуьхьало аКавказан тӀом болчу хенахь юкъараллин юкъаметтигаш Российн администрацица хийцало.1845 шо
Анди чухула тӀеман экспедициАгларовс хьажадо хилларш имаматан а, российн эскарийн а дуьхьалонан дакъа санна.XIX бӀешеран шолгӀа дакъа
Керла административан системаЮьртабахамаш Дагестанан областан гуонан урхаллехь дакъа лоцу.XIX бӀешеран чаккхе
Бурочни промыселМатериалаша гойту сурсатийн гӀаравалар а, уьш регионан дозанал арахьа даккхар а.1906 шо
А. М. Дирран суртхӀотторАрахоьцу «Андийн меттан доца грамматикин очерк».1912 шо
Андихь дуьненан школаАкадемин очерко хаам бо хьалхара дуьненан школа дӀаелларан.1928 шеран 22 ноябрь
Ботлихан кантонКерла административан дакъа кхоллало.1929 шеран 3 июнь
Районе хийцарБотлихан кантонан районан статус ло.1930-гӀа шераш
Бурочни производство хийцарКавалерин роль охьаялар а, духар хийцар а Ӏаткъам бо дехарна.Советийн мур
Динан институташ дӀатесарДинан публични гӀуллакхан хьолаш хийцало.1957 шо
Рикванин меттан талламЯ. Г. Сулеймановс Рикванин хаамашца андийн мотт суртхӀотто.1963 шеран 1 февраль
Юьртабахаман район шорбарБотлихан, Ахвахан а, Гумбетан районан цхьа дакъа а цхьаьнатуху.1965 шеран 12 январь
Районан дозанаш меттахӀотторБотлихан район хьалхара мехка тӀе йухавогӀу.1965 шо
И. И. Церцвадзен болхАндийн меттан монографи арахоьцу.1980-гӀа шерийн чаккхе – 1990-гӀа шераш
Динан меттахӀотторДагестанан бусалбанийн юкъараллин гӀуллакх шорло.2002 шо
Историн-этнографин монографиАрахоьцу М. А. Агларовн андийн таллам.2010 шо
Гагатлин лекъАрахоьцу Х. С. Салимовн болх.2010 шо
Андийн маттахь туьйранашАрахоьцу талмажйина арахецар «Дуьненан къаьмнийн туьйранаш».2013 шо
Хьалхара динан хьекъалаш талларАрахоьцу Р. И. Сефербековн мифологин а, исламан а болх.2014 шо
«Алип мицъӀи»Андийн абатан цхьа таллар «Андин дешийн фонд» серехь.2016 шарахь дуьйна
Зилон меттан документациСамира Ферхеес таллам бо андийн грамматикин тайп-тайпанчу агӀонаш.2017 шо
Лаьмнийн культийн талламРамазановс а, Сефербековс а таллам бо малх а, догӀа а дехаран Ӏадаташ.2019 шо
«Андин дешийн фонд» хьажарМ. Ш. Халиловс хьажадо Р. М. Ибрагимовн жайнаш.2021 шеран 1 октябрь
Бараман мурАндийн тӀехьаралла гайтина 16 758 стагас Россехь, 16 245 стагас Дагестанехь.2024 шеран 31 август
Документальни панорамаFlandria12с сурт диллина Анди а, Гагатли а; сурт лелош ю агӀона тӀехь.
Кухни
Хинкал а доьзалан кхача а
Хинкал Агларовс дӀаяздина долчу дахаран дийцаршкахь хьахийна. Иза ю меттиган кхачанан оьздангаллин дакъа, доьзалашкахь кечдаран тайп-тайпана кепашца.Ӏадатан бепиг
Гагатлехь лекъаш хилча «панкъир» олуш долу кӀеда бепиг доьттура, бахархошна юкъахь декъаш а дара. Иза историн Ӏадат дуьйцуш ю.Ӏидан кхача
БӀаьстенан дезачу денойн хьалхара бешан кечдина йолу кхача; дезачу «дукхахаллин дитт» бепиган сурсаташца а, кхин а хьешашца а дуьзна.
Адаташ а, гӀиллакхаш а
Вовшашца гӀо дар а, хьеший тӀеэцар а
Гергарой а, лулахойн а юкъараллаш цхьаьна болх барца а, хьеший тӀеэцарца а латтайора. Юкъараллин сий доккха маьӀна дара.Юьртан гулам
ЖамаӀат а, векалш а юкъараллин гӀуллакхаш лелорехь дакъа лоцура. 1782 шеран кехато гойту арахьара дийцарехь коллективан векал хилар.Календарь а, Ӏалам а
ДогӀа дехаран Ӏадаташ гойтура бахам хенан-хӀоттаман тӀехь хилар. Меттигерчу тайп-тайпана кепаш юьрташца а, декъашхойн хӀоттамца а къаьстара.
Бедар
Лакхара-андийн зударийн духар къаьстара эрзах кепара «чухту» цӀе йолчу коьртан духарца, зезаган а, парчаца а кечдина, ткъа иштта доккха кӀайн кӀази кӀадица. Лахара-андийн кепаш къаьстара: цхьа тобанан сурт цуьнца массарна тӀе ца ло.
Бурка кӀадица тегна лакхара духар дара. КӀайн а, Ӏаьржа а кӀадаца дина сурсаташ, чохь йолу кӀадин дикалла а, кечдаран кепаш а къаьстара. Цуьнан бахаман а, историн а маьӀна герзх лардаран тӀеххьара тешалла ца деш тӀе ца ло.
Хелхарш
Къибдил
Шира андийн хелхар меттигерчу оьздангаллин сурт-сипаташкахь билгалдаьккхина. Таханлера сценин кхочушдар историн тӀехь дӀаяздина йолчу кепех къасто деза.Зикр
Ритман коллективан дагадаийтар динан Ӏадатехь ду. Йаззамехь иза дуьненан дезачу хелхарех къаьстина дуьйцу.
Музыка
Андийн музыкалан фольклор аварийн оьздангаллица чӀогӀа йоьзна ю, меттигерчу башхаллаш ларъеш. Эшаран Ӏадат доьзалан а, юкъараллин а дезачу денойн контекстехь хила.
Туьйраш, нийса дош а, самукъане дийцарш а зорбанехь оьздангаллехь доккха меттиг дӀалоцура. Андийн маттахь арахоьцу зорбанан арахецарша гӀо до тексташ ларъян а, берашка дӀакхачийта а.
Пхьархалла
Буркаш тӀаьхьашца деш
Буркаш яр кӀада кечъяр, тӀаьхьашца дар а, кечдар а тӀехь дара. Историн сурт-сипаташкахь гойту сурсатийн дикалла а, уьш шуьйра дӀасадаржадар а.Пхьархалла а, дипломати а
1782 шарахь андийн векалша ГӀизляргӀа Ӏаьржа а, кӀайн а буркаш хьажийра. Документаша тешалла до сурсатан мехала совгӀатан маьӀнех.Кванхидатлин туьха
Исторехь Кванхидатлехь меттигерчу туьха долчу материалашкара яаран туьха доккхура. Пхьархалло юкъараллин бахам тӀекхетора.
Дагалецаме меттигаш
Анди а, Гагатли а
Меттигерчу юкъараллин доккха историн центраш. ТӀехулара сурт гойту Андин бакъ йолу панорама, тӀаьхьа Гагатли а долуш.Бахарган
Хьалхара динан хьежамашца, бусалбанийн делкъелшца а, меттигерчу дийцаршца а йоьзна лараме лам.Муни а, Кванхидатль а
Лахара-андийн къамелан кепийн мехала центраш. Церан меттан башхаллаш лакхара-андийн кепех къаьстина карара ю.Мунин бӀов
Андийн чутаьӀначу тӀекхетаран къилбан неӀахь йолу историн лардаран гӀишло; шира некъийн а, мехкан чӀагӀдаран а тешалла.
ЦӀераш: лелоран масалаш
Боьршанаш
Зударий
Нах а, оьздангаллин иэс а
Ӏали-Мирза ал-Анди
XV бӀешеран Ӏилманча а, къади а, историн литературехь Андуникан весетца йоьзна.Мамайхан Агларов
Андийн историн, юкъараллин хӀоттаман а, оьздангаллин а талламхо, 2002 шеран историн-этнографин монографин автор.Расул Ибрагимов
«Андин дешин фонд» серехь берийн а, дешаран а арахецарийн автор, шен маттахь йозан Ӏадаташ кхиорехь дакъа лоцуш.
Медиа
Суртан галерей
Авторство а, лицензеш а суьртийн куьгтӀехь билгалдина.