← Ерриг къаьмнаш
Къилбаседа Кавказ · Дагестан
Къубчихой
Угъбуг · угъбуган
Къубчихой: Къубчи а, ЗирихгӀеран а истори, мотт, дешан говзалла, костюм а, Ӏадаташ а. Хьалхара динаш, Дербентца йолу зӀенаш а, ислам чӀагӀдар а, шерашкара низам а, Ӏилманан материалаш а.
Регионаш:Дагестан
Къубчи · Asħab, 2022 · CC0
Мотт
Къубчихойн (къубчи-аштинхойн)
Доьзал
Нахско-дагестанан доьзал · даргинийн га
Барам
Юкъараллалг барам башха ца хӀоттийна
Истори
Кубачи а, Зирихгеран а. Кубачи Дагестанан исбаьхьаллин пхьарийн историн юкъ ю. М. М. Маммаевс иза юкъерабӀешеран Зирихгеранца вовшахтосу, йозанан хаамаш меттигерчу иэсашца доьзнаш; меттиг а, терахьаш а талламхоша дийцадеш хилла.
Меттигерчу орамаш а, арахьара зӀенаш а. Бахархой а, исбаьхьалли а тӀаьхь-тӀаьхьа европин я Гергара Малхбален орамашкара схьайоьлла бохург тӀечӀагӀдина факт яц. Маммаевс чӀагӀдо меттигерчу тӀаьхьалонца догӀу хилар, хьешийн пхьархой дакъа лацарца а, исбаьхьаллин кепаш вовшахкъестарца а.
Юьртан ша-шахула урхалла. Чине совет юкъараллин гуламо харжаш, суьдан а, кхочушдаран а гӀуллакхаш биш бара. Батиртен дружинас юрт а, юкъараллин латтанаш а ларйора; цуьнан хӀоттамх лаьцна хаамашкахь суртхӀотторш а, дийцарш а вовшахтоьхна ду.
Пхьарийн экономика. Пхьархой тайп-тайпанчу операцешка специализаци йина бара. Кубачийша лулахойца цхьаьна болх бора: Амузгас туьраш дохьура, Харбукас герзонан чӀурамаш дора. Кийчдина сурт масийтта специалистан белхан жамӀ хила тарлора.
Артель а, комбинат а. 1924-чу шарахь коллективан артель кхоьллина, 1960-чу шарахь исбаьхьаллин комбинате хийцина. Советан производство серин суьрташ а, цхьаъ бен йоцу авторски белхаш а вовшахтуьйра.
ДӀаяздар а, ша-шах къастор а. 2021-чу шарахь Росстата Россехь 559 кубачихо къаьстина лоруш, царех 500 Дагестанехь. РогӀа даргинийн категоре чуйаьккхина. Иза юкъараллин дерриг дукхаллица нислуш яц, царех дукханаш даргинхой аьлла дӀаяздо.
ДӀасагӀоьртуш а, меттигерчу юкъараллаш а
Кубачи а, диаспора а. Историн юьхь-юкъ Дахадаевн кӀоштахь ю.
Ашты, Дирбаг а, Сулевкент а. Церан къамел кубачийн къамелца цхьаьна карахо, амма меттигерчу юкъараллех автоматически цхьа этносан тоба ца деш хила мега. Къамел, схьадалар а, ша-шах дӀаалар а къаьсташ ду.
Мотт
Кубачийн мотт даргинийн гаьнара нах-дагестанан доьзалан юкъа йогӀу. Таханлерачу классификацешкахь кубачи-аштин мотт къастош ю; «кубачийн диалект» бохург а литературехь гуш ду.
РАН ресурсо ша кубачийн, аштин а, сулевкент а меттанаш къастош ю. Моттан юкъаралла цхьатерра этносан ша-шах къастор маьӀна дац: аштинхой а, сулевкентхой а шайн меттигерчу башхаллашца ю.
Доьзалахь мотт дӀалуш ду, амма РАН ресурсо моттан хийцам болабалар билгалдоккху. Оьрсийн мотт дешарехь а, къаьмнашна юкъахь зӀенехь а леладо; йозанан практикаш цхьатеррачу ишколин литературин нормах къасто еза.
Ӏилманан библиографехь ю А. А. Магометовн 1963-чу шеран грамматика, Ф. О. Абакаровн 1996-чу шеран фольклоран таллам, 2002-чу шеран оьрсийн-кубачийн къамелан жайна. Зорбанаш дийначу къамел а, меттигерчу тексташ а Ӏалашъян гӀо до.
Дин а, динийн истори а
ХӀинцалера дин. Дин лелош болу кубачийша ламаст хилла суннийн ислам лелош бу. Шен лаамаш а, дине дог лозург а тайп-тайпана бу.
Хьалхара хетарш. Историн суртхӀоттош тӀехь хаза хӀаваъан Ӏадаташ, дитташ ларар, лардаран сурсаташ а, бӀаьрг кхачаран дуьхьало а гойту. И хаамаш масех заманашка йоьзна ю, хӀинцалера массо а бахархойн хетарш ца гойту.
Зороастрийн Ӏаткъам. Маммаевс Зирихгеран дӀабохкаран Ӏадатех юкъара бӀешерийн яздархойн хаамаш зороастрийн ламастца а, Иранца хилла зӀешца а боьзна. Иза историн интерпретаци ю, ткъа меттигера дин Ӏамош Ӏалашбина ца хилла.
Керсталлин хаамаш. Ӏилманан очерко хьалхара хаамашца а, дийцарашца а цуьнан цхьацца даржар хьахадо. Динийн барам а, вовшашца йолу йукъаметтиг а юкъара бӀешерийн тешамийн нийса дӀаяздар санна гайта ца мега.
Дербентан роль. Махлелоран, политикин а, оьздангаллин а зӀеша Кубачи бусалбанийн дешаран цхьаьна юкъаца вовшахтасар. Дин дӀаяхар тӀеман походашца бен ца хилла.
1126 шеран поход. Ал-Гарнатис дийцинарг тӀехь дербентан эмира Зирихгеран бахархой ислам тӀеэца а, ясакъ тӀелаца а вина. Кхин а ца хилла походах лаьцна дийцар тӀехь Ӏаламатийн мотиваш а ю.
XII бӀешарахь дешар. Маммаевс тидам бо ал-Гарнатис суртхӀоттийна Дербентехь шафиӀийн бакъоне Ӏаморехь зирихгеранаш дакъалацарна. Иза гойту бахархойн цхьа декъан хьалхара бусалбанийн зӀе.
XIII–XIV бӀешерийн доза. Маммаевн талламашкахь и зама Кубачехь ислам чӀагӀдарца боьзна. Хьалхара зӀеш а, тӀаьхьа дин чӀагӀдар а цхьа де ислам тӀеэцарца тӀе ца йоккху.
Кварталаш къастош. Дийцар тӀехь ду лакхара квартал лахарачул ворхӀ шо тӀаьхьа ислам тӀеэцна бохуш. Символин терахь а, бартца дӀадалар а дийцар нийса календаран дӀаяздар санна лело ца ло.
Яздара XIV бӀешеран. Бидахъ хуппе кешнашкахь йолу стела 783 шо хиджра, я 1381/82 шо тӀехь терахь тоьхна ю. Куфин яздарш а, декораци а бусалбанийн оьздангаллин хӀуманан тешаллаш ду.
Динан дешар. Мектебехь а, медресехь а Ӏамора Ӏаьрбийн йоза, Къуръан а, шариӀатан бух а. Ӏилма а, меттигера йозан Ӏадаташ а динан дахаран дӀасадалар лардора.
Терахьаш, дагалецар а, Ӏадаташ а. ВорхӀ а, шовзткъа а фольклорехь, ловзаран а, мардаран Ӏадаташкахь а карадо. Церан таллам гойту историн оьздангаллин чкъоьрнаш вовшахкхетар, ткъа цхьаъ ца хуьйцу тешамийн система хилар ца гойту.
Советийн Ӏедалан хьалхатохар. Динан учрежденешна йолу политико юкъараллин дешар а, практика а хуьйцура. Дин доьзалехь дӀасадалар кхечу хьолехь дӀахьора; иза массо а Дагестанан контекст ю.
XX бӀешеран чаккхе а, хӀинцалера зама а. Юкъараллин а, дешаран а меттахӀоттор ламасташкахь лаьцна къовсамашца дӀахьора. Бобровниковн таллам гойту регионан процессаш, ткъа кубачийн доьзал кхин а цхьатерра биографи ца гойту.
Таллуш долу хаамаш
Мотт
- Кубачийн мотт даргинийн гаьнара нах-дагестанан доьзалан юкъа йогӀу.
Декъар а, барам а
- ДӀаяздаран тептарш а, мотт лелочеран мах хадор а тайп-тайпанчу гайтамашка йоьзна ю.
Оьздангалла а, дахар а
- 1958-чу шеран Ӏабдулла Ӏабдурахмановн лаьцна ковчег РЭМехь Ӏаш ю, № 7115-1.
- Манаба Магомедован чӀагарг 1965-чу шарахь терахьдина, РЭМ 7553-3/1.
Истори
- Талламбина стелан цхьаъ 783-гӀа хиджран шарахь, я 1381/82-гӀа шарахь терахьдина.
ДӀасадекъа хронологи
Хьалхара юкъара бӀешераш
ЗирихгӀеран историн реконструкцешкахьЛокализаци а, хьалхара терахьаш а язйина а, материалан а материалашца къовсадо.Ислам чӀагӀдалале
Зороастрийн ӀаткъамМаммаевс иза цхьаьнатуху иранан зӀенашца а, дӀадахаран Ӏадатех долу хаамашца а.VIII–XIII бӀешераш
Дербентца зӀенашМаьхкалла, политикин а, динан а зӀенаш кхиадо.1126 шо
Дербентан эмиран тӀелатарАл-Гарнатис дӀало ЗирихгӀеран куьйгакӀела дахийта гӀертаран аьтто боцуш хилларг.XII бӀешо
Бусулбанийн бакъон ӀаморЗирихгӀеран нах Дербентехь дешарехь дакъа лоцу.XIII–XV бӀешераш
ТӀулг тӀехь болх баран исбаьхьалла кхиарДисина рельефаш, архитектурин деташ а, кашан тӀехь хӀолламаш а.XIII бӀешеран чаккхе–XIV бӀешеран йуьхьиг
Ислам чӀагӀдарИ муьр Маммаевс къасто; дехьавалар цхьана хенан хилла дац.1381/82 шо
Терахь тоьхна стелаТаллам бина хӀолламех цхьамма тӀехь хиджран 783 шеран терахь ду.Юккъера бӀешераш а, тӀаьхьа а
Чине а, Батирте аШен куьйга а, юкъараллин Ӏалашъяр а историн-этнографин белхашкахь сурт хӀоттийна.XIX бӀешо
Пхьарш арахьаАрахьа болх а, хийцам а Кубачин зӀенаш латтайо Кавказан гӀаланашца а, кхечу регионашца а.XIX бӀешеран шолгӀа дакъа
Округан администрациКубачи ДегӀастанан областан системехь юкъатоьхна.XIX бӀешо чекхдолуш–XX бӀешо
Каз зӀеран хийцамашЗӀеран пхьарнаш керла зӀеран тайпанаш а, исбаьхьаллин сацамаш а Ӏамо.XX бӀешо доладалале
Мектеб а, мадресе аДинан ишколаша Ӏаьрбийн грамота а, исламан Ӏилма а дӀало.1908 шо
Саид Магомедовн болх беран керла мурБӀаьргийн цамгар бахьнехь пхьарс шира хӀумнаш махках дала дехьаволу.1924 шо
Артель кхолларЮкъара ювелиран производство долало.1927 шо
ТӀаьххьара сурт хӀоттийна «шахан гайтар»Терахь ло музейн альбомо историн материалашца.1930-гӀа шераш
Артелан болх стабилизаци ярЗаказаш а, керла кепийн сурсаташ а шорло.1949 шо
Е. М. Шиллинган жайнаАрайолу «Кубачинцы и их культура».1958 шо
Ӏабдулла Ӏабдурахмановн лаьттаПроизведени РЭМ-ехь Ӏалашйо 7115-1 номераца.1960 шо
Исбаьхьаллин комбинатАртель исбаьхьаллин кечаран предприяте хийцина.1963 шо
Кубачийн мотт Ӏаморан грамматикаА. А. Магометовн болх арабоьлху.1965 шо
Манаба Магомедован куьггашАвторан произведени документехь ю РЭМ-ан коллекцехь.XX бӀешеран чаккхе
Динан меттахӀотторДегӀастанан юкъара процессо юкъараллин болх баран хьолаш хийцо.1996 шо
Фольклор талларФ. О. Абакаровас тексташ а, этнолокалан башхаллаш а зорбане лоцу.2002 шо
Оьрсийн-кубачийн къамелан жайнаАрайолу Ф. О. Абакарован арахецар.2006 шо
Терахьаш а, Ӏадаташ а талларМаммаевс анализеш ворхӀа а, шовзткъа а символика.2016 шо
Исбаьхьаллин историн керла талламДербент а, кубачийн Ӏадатан схьадалар а лецна белхаш зорбане хӀиттош ю.2021 шеран 1 октябрь
Бараман мурКъаьсттина лоруш ю Россиехь 559 кубачихо а, Дагестанехь 500 а; иза дерриге юкъаралла дац.2022 шеран 5 июль
Кубачин документальни суртАгӀонан тӀехь лелош ю Asħab сурт.2022 шо
XIV бӀешарахь хилла ши стела талларМаммаевс дустарш, орнамент а, терахьаш а вовшах туху.2025 шеран ноябрь–2026 шеран февраль
Цхьаьна музеян гайтамГайтина РЭМ а, Дагестанан Къоман музей а коллекцеш.2026 шеран май
Музеян онлайн-публикацешРЭМо зорбане хӀитто пхьарин эвлах а, Ӏадатан оьздангалах а лецна материалаш.
Кухни
Хинкал
КӀенан а, хьаьжкӀан а даьттанах дора; шуьраца, жижигаца а, чеснокан приправаца а хьалхадора. Доьзалашкахь кечдаран кепаш тайп-тайпана бара.ЧӀепалгаш а, чуьра хӀуманаш долу кхачанаш а
Жижиг, кӀалд, хӀоа, картол, гӀап а, заманахь кхуьу бецаш а леладора. Кхачанан сурсатийн гулам заманашца хуьйцура.Чорпаш а, шурийн кхача а
Историн суртхӀоттошкахь дуьйцу хьаьжкӀашца, дугаца а, чечаца а чорпаш, шурийн чорпаш, кашаш, нехча а, кӀалд а.
Адаташ а, гӀиллакхаш а
Зуда ца ялийна кегийрхойн барт
Дакъалацар доьзна дара тешам, вовшашна гӀо дар а, юкъараллин цхьаьнакхетар а Ӏамош. Музеян альбомо дуьйцу «шахан гайтар» а, иза тӀаьххьара 1927 шарахь ловзийна.ДӀадалар а, цӀахь гуламаш а
ПхьегӀаш а, исбаьхьаллин хӀуманаш а доьзалан дӀасадаларехь дакъалоцура. Музеян суртхӀоттош гойту цӀестан пхьегӀийн роль дӀадаларехь а, сийлахь чохь а.Пхьархалла дӀасаяр
ЦӀахь йолу пхьалгӀа чохь болх бар а, воккхачаьрга Ӏамор а пхьархалла доьзалца боьзна. Шен авторство юкъараллин гӀоьнца а, специализацица а цхьаьна дара.
Бедар
Зудчун костюман евзаш йолу дакъа, каз йолу юьхь, деха кӀайн кӀади ю, зезагаш тоьхна. Тайп-тайпана заманашкахь деши а, дарин тай а, прикреп а, тамбуран шов а, гладь а леладора. Тайпанаш хан а, гӀуллакх а тӀера доьзна дара.
Историн боьршачу стеган костюм юкъахь дара коч, хеча, бешмет, черкеска, папаха а, тӀехь а. Сийлахь зударийн хӀуманашна тӀетухура качарш; шира комплекташ массо а бахархочун дегӀара духар ца хилла.
Хелхарш
Аскайла а, тӀеман кечам а
Батирте Ӏилманан суртхӀоттошкахь тӀеман хьелашкара хелхарш хьахадо. Церан маьӀна кегийрхойн организацин историца боьзна, меттахӀоттор а, хӀинцалера кхоллар а къасто еза.Ӏидан гайтар
Музеян альбомо карахь кегийрхойн бартан костюмашца болу гӀуллакхаш карайо. Сценин кечдар массо а историн Ӏадат нийса меттахӀоттор ца ю.
Музыка
Ламастан музыка юкъахь эшараш а, хелхаран мелодеш а ю. Оьздангаллин справочник тӀехь зурна, тӀаьхь, чунгур а, гармонь а хьахийна. Меттигера эшаран лексика пхьархойн къинхьегамца а боьзна.
Ф. О. Абакарован «Кубачинский фольклор» гулам тӀехь меттигера тексташ а, гочдарш а ду. Иза таро ло цхьа ламастан къамел а, суртхӀоттор а Ӏамо.
Пхьархалла
Пхьархойн болх
Кубачийн пхьархоша гравировка, чернь, кечдар, филигрань, эмаль а, кхин техникаш а лелайо. Цхьа хӀума кечъян масех специализаци оьшура.ТӀулган хьаьрк
Юкъара бӀешерийн рельефаш а, кешнийн тӀулгаш а суртхӀотторш, ораматан орнамент а, Ӏаьрбийн эпиграфика а вовшахтуху. Цхьацца хӀолламан авторство а, схьадалар а Ӏилманчаша къовсадо.Ӏабдулла Ӏабдурахмановн лаьтта
РЭМ 7115-1, 1958 шо: дети, мехала доцу металл а, бархат а; документ тӀехь гравировка, чеканка, кечдар, дешица кечдар а, кхин операцеш а хьахийна.Манаба Магомедован болх
1965 шеран чӀурам, РЭМ 7553-3/1, детица а, ангалица а дина. Музейс гойту автор, терахь а, сай чӀогӀачу композицин башхаллаш а.
Дагалецаме меттигаш
Шира Кубачи
Террасашца дегӀа дар лам тӀиера чутаьӀначу рельефца догӀу. Шира кварталаш а, керла дегӀа дар а эвлахь хилла историн тайп-тайпана муьраш гойту.Бидахъ хуппе
Историн бусалба кешнашкахь ларйина исбаьхьаллин тӀегӀа лакхара стелаш. Талламхой вовшахтуху йозанаш, орнамент а, диллин техника а терахьаш таллархьама.Музейн гулдарш
РЭМ а, ДегӀастанан къоман музейн а экспонаташ тӀехь гулдаран документацица цхьаьна Ӏамо мегар ду предметаш. 2025–2026 шерашкара цхьаьна выставко гайтина оьздангаллин тайп-тайпана агӀонаш.
ЦӀераш: лелоран масалаш
Боьршанаш
Зударий
Нах а, оьздангаллин иэс а
СаӀид Магомедов
Кубачийн пхьар, художник а, антиквар а, РЭМ-ан ДегӀастанан коллекцеш кхолларехь дакъа лаьцна. Цуьнан биографи музейн тӀекхетаршкахула гуш ю.Ӏабдулла Ӏабдурахманов
ТӀаьхьенах схьаваьлла ювелир а, гравёр а. Цхьацца произведенийн авторталла музейн тептаршкахула чӀагӀйо, 1958 шеран лаьцна чоь а юкъахь.Манаба Магомедова
Металл тӀехь болх беш йолу художница, кубачийн Ӏадат шен лахаранца цхьаьнатоьхна. Дисина хӀумнаш тӀехула цуьнан болх терахь тоьхна кепашца Ӏамо мегар ду.Мисрихан Маммаев
ЗирихгӀеран-Кубачин историн а, исбаьхьаллин а талламхо. Цуьнан белхаш лерина ю исбаьхьаллин Ӏадатан схьадаларна а, цхьацца деташ тӀехь даьхна хӀолламашна а.
Медиа
Суртан галерей
Авторство а, лицензеш а суьртийн куьгтӀехь билгалдина.