Лезгий

Ислам дӀадалале хьалхара динаш. Аренан талламхоша Ӏаламан ницкъех, лардаран лелорех а, синошкахь а долу дийцарш Ӏалашдо. МеттахӀоттор тӀаьхьара йаззамаш, Ӏадаташ а, мотт а тӀе а тесна деш ду: иза шира лезгинийн шуьйра а, хийцалуш доцу «катехизис» луш яц. Малх, бутт а, хӀаваан гӀуллакхаш а. Самур тогӀенан лезгинашкахь стиглара серлонийн шерадаккхар, Гъуцар а, Алпан а суьрташ дӀаяздина. Ӏилманан меттахӀотторехь церан функцеш стиглаца, стелаца а, аьттоца а йоьзна ю. ТӀаьхьара дийцаршкахь уьш суьрташ исламан хьаналашца юкъагӀерта. Меттигашкара Ӏадатийн башхаллаш. 2014-чу шарахь гулйина Карчаг тогӀенан материалаш гойту мифологин персонажийн а, бусалбанийн кхетамийн а шен башхаллаш. Цхьана эвлара дӀаяздар массо а жамӀаш тӀе а, массо а заманашка а дӀаязъян ца мега. Юьхьанцара юккъерачу бӀешерийн регионехь керсталла. Кавказан Албани а, Малхбален Кавказ а керстан миссионийн а, тайп-тайпанчу динаш цхьаьна хиларан а меттиг яра. И регионан тешаллаша ца гойту таханара лезгинийн массо а дай цхьаьна конфесси дӀахӀоьттина хилар. Ӏаьрбийн походаш а, ислам даржоран юьхьанцара мур а. VIII бӀешеран тӀеман кампанеша Лакз а, Самур тогӀе а хӀиттина. 738-чу шарахь Марванан эскарша Билистан гуо лацар тӀаьхьа хилла долу гӀуллакх ду; гӀап схьаэцар ша схьаэцча массо а эвлан ислам дӀаэцаран терахь ца хӀоттадо. Ислам дӀаэцаран цхьа терахь ца хиларх лаьцна. Талламхоша Къилба Дагестан ислам даржоран хьалхара зоне юкъатуху, Ӏаьрбийн муьрера дӀа а долалуш. Дин чӀагӀдар, маьждигаш кхоллар а, динан бакъонийн тӀеэцар а массо а меттигашкахь цхьатерра доцу, деха процесс яра. Абу Муслим меттигерачу дагалецамашкахь. «Та’рих Абу Муслим» хроникас ислам даржор а, маьждигаш а динан турпалхочун гӀуллакхца боьзна. Мискинджара список 1845–1846 шерашкахь дӀаяздина. Спискан терахь, произведени кхолларан хан а, гайтина гӀуллакхийн историн бакъдолу хилар а тайп-тайпана хӀуманаш юю. Маьждиг, Ӏилманча а, дешархо а. Мектебаша а, медресеша а Ӏаьрбийн йоза а, динан Ӏилманаш а хьоьхура. Ӏилмано эвланашна юкъахь а, Дагестанал арахь а зӀенаш дӀаелла; Ӏаьрбийн а, ненан мотт а тайп-тайпанчу функцешкахь дара. Суннийн Ӏадат. Дукхаха болчу бусалба лезгинашна суннийн ислам хасъю, иза историн агӀора шафиӀийн бакъонан ишколца боьзна бу. Этникин схьадаларша стагана динан даггараллин цхьа тӀегӀа ца хӀоттадо. Мискинджа а, шиӀийн жамӀа а. Мискинджахь шиӀийн Ӏадат Ӏалашлу. Иза лезгинийн динан тайп-тайпаналлин дакъа ду. Цуьнан истори Къилба Дагестанан Иранца долчу зӀенашца юкъа а тесна карарг ца деза, ткъа схьадаларан меттигера дийцарш къаьстина талла деза. Суфизм а, Магомед Ярагский а. Вини-Ярагара 1771–1838 шерашкахь вехна волу теолог накъшбандийн Ӏадатан боккха хьехархо а, Дагестанан а, Нохчийчоьнан а имамийн динан авторитет а хилла. Цуьнан гӀуллакх къоман юьхьанцара ислам дӀаэцарца боьзна бац, иза бусалбанийн историн керлачу муьрехь ду. Советийн мур а, динан дагалецамаш а. Динна дуьхьала политикас институташ а, публикан дешар а дӀатесна, амма доьзалехь хаарш дӀалуш а, меттигера Ӏадаташ а дӀахьуш дара. Советан тӀаьхьара динан дахар меттахӀоттор тайп-тайпанчу некъашца а, чоьхьара къовсамашца а долу чолхе процесс санна талладо. Зиярат а, сийлахь меттигаш а. Шалбуздаг бусалбанийн зияратан ладаме меттиг ю. Музейн материалаша иза меттигера динан дахарца юкъа а тесна сурт хӀотто. Тахана дин. Лезгинийн мотт динан къамелахь а, серлонан йаззамашкахь а леладо. 1990-чу шерийн юьххьера исламан литература арахецаран меттахӀотторо ненан маттахь дешаран таронаш шорйина. Бусулба стаган дахар публикан Ӏадатца бен боьзна бац, ша стага шен харжамца а боьзна бу.