Азербайджан

Азербайджан лаьтта Къилба Кавказехь, Каспийн хӀордан малхбузен берда тӀехь. Цуьнан Ӏаламан а, оьздангаллин а ландшафташ юкъахь ю Йоккха а, Жимма а Кавказ, Кура-Араксан чутаьӀна меттиг, Гирканан хьуьнаш, Бакун Шира гӀала, Гобустанан тӀулган сурт, Шеки а, Хыналыг ломан эвла а. Мугам, ашуган поэзи, ковран кехат далар а, пхьаран Ӏадаташ а пачхьалкхан тӀаьхьенан тайп-тайпанчу агӀонаш ло.

10,2624 млн

бахархой 2026 шеран 1 январехь, Пачхьалкхан статистикин комитетан официальни мах хадор

86,6 эзар км²

майда Пачхьалкхан статистикин комитетан хаамашца, Каспийн хӀордан чохь долу гӀайренашца

ЮНЕСКО-н Дуьненан тӀаьхьенан объекташ: диъ оьздангаллин а, цхьа Ӏаламан а

Географи маьӀнашца

Регионаш а нах беха меттигаш а

Азербайджанан административан хӀоттам юкъатоьхна кӀошташ, республикин куьйгакӀелара гӀаланаш а, Нахичеванан Автономин Республика а. Лоьхуьн атта хилийта кӀошташ 14 экономикин зонера тобанашкахь билгалйаьхна.

Нах беха меттигаш: 4586
Мехкаш: 14

Справочника чохь 4 586 нах беха меттиг ю: 79 гӀала, 263 поселок а, 4 244 юрт а. 2024 шеран административан декъадаларан могӀам 2026 шеран 28 октябрехь тӀечӀагӀдина. Скобкашкахь къоман йоза Ӏалашбина, тӀаьхьа кӀошт йа гӀалин мохк билгалбаьккхина. Оьрсийн маттахь цӀераш йаздар лоьхуьн гӀо до. Экономикин кӀошташ административан кӀоштех къаьстина гайтина.

Коьрта гӀала а, экономикин кӀошт аБакоЮкъ: Бако

Автономин республикаНахичеванан Автономин РеспубликаЮкъ: Нахичевань

Экономикин кӀоштАбшерон-Хызы

Экономикин кӀоштЛаьмнийн-Ширванан

Экономикин кӀоштГянджа-Дашкесан

Экономикин кӀоштКарабахан

Экономикин кӀоштГазах-Товуз

Экономикин кӀоштГуба-Хачмаз

Экономикин кӀоштЛенкорань-Астара

Экономикин кӀоштЮккъера-Аранан

Экономикин кӀоштМиль-Муган

Экономикин кӀоштШеки-Загатала

Экономикин кӀоштМалхбален-Зангезуран

Экономикин кӀоштШирван-Сальян

Географи а, бахархой а

Азербайджан Къилба Кавказехь, Каспий хӀордан малхбузен берда тӀехь ю. Коьрта Ӏаламан областаш ю Йоккха а Жимма Кавказ, Кура-Араксан лахенаш а Талышан лаьмнаш а. Рельефан башхаллаш а Каспийна герга хилар а меттигера климатан хьолашна Ӏаткъам бо. Официалан таблицан 1.15 тӀехь 2026 шеран 1 январехь бахархой 10 262,4 эзар стаг лараделла, царна юкъахь 2 356,2 эзар Бакохь. Пачхьалкхан майда 86,6 эзар км² санна гайтина, Каспий хӀордан гӀайренашца цхьаьна. Иза терахьца билгалйина статистикин мах хадар ю, 2026 шеран керла бахархой дӀаяздаран жамӀаш ца хуьлу. Нахчыванан Автономин Республика Азербайджанан юкъахь ю, цуьнан башха конституцин статус ю. Административан кӀошташ, статистикин экономикин регионаш а историн-культурин областаш а тайп-тайпана функцеш кхочуш до, уьш вовшашца хийцалург ца хуьлу карташ ю.

Къаьмнех лаьцна йоьзна йаззамаш

Азербайджанаш

Azərbaycanlılar · Азербайджанаш · 9436,1 эзар стаг Азербайджанехь (2019 шеран барт)

Азербайджанийн мотт: къилбаседан а, къилбан а варианташ

Лезгий

Лезгияр · 488 608 Россехь (2021); 167,6 эзар Азербайджанехь (2019)

Лезгийн · лезги чӀал

Аварцаш

МагӀарулал · 1 012 074 Россехь (2021 шеран хьисап)

Аварийн (магӀарул мацӀ)

ЦӀахураш

Йыхбаш · 12 541 Россехь (2021); 13,4 эзар Азербайджанехь (2019)

ЦӀахурхойн мотт

Рутулаш

Мыхабыр (Рутул); меттигера ша-шах шайх олу цӀераш · 34 259 Россехь (2021 шеран ларар)

Рутулаш

Оьздангаллин а, Ӏаламан а областаш

Бако а, Абшерон а: Каспийн берд, коьрта шахьран агломераци, Шира гӀала а, нефть, газ а, чӀурал вулканизм а йоьзна ландшафташ а.
Шеки а, къилбаседа-малхбузе а: Лаьмнийн кӀажаршкара гӀаланаш, тхуьй тӀедалар, ханан гӀала а, пхьаран Ӏадаташ а. Хыналыг а, «Кёч-Йолу» маршрут а ЦӀен Кавказан къаьстина оьздангаллин ландшафт кхуллу.
Кура-Араксинан арена: Лаьмнийн системийн юкъара аренаш а, тогӀенаш а. Физикин-географин областаш административан кӀошташкара а, статистикин экономикин регионашкара а къаьста.
Ленкорань а, Талышан лаьмнаш а: Пачхьалкхан къилба-малхбале, тӀуьна хьун ландшафташца а, талышийн оьздангаллин-меттан Ӏадатаца а.
Нахчыванан Автономин Республика: Азербайджанан хӀоттамера автономин республика, пачхьалкхан коьрта махкара къаьстина. Цуьнан бакъонан статус Конституцин къаьстина главаца хӀоттийна.

Меттанаш а, оьздангаллин тайп-тайпаналла а

Азербайджанийн

Азербайджанийн мотт туьркийн доьзалан огузийн гаьнара ю. Пачхьалкхан статус Конституцин 21-гӀа статьясца хӀоттийна. Гергарчу туьркийн меттанаш, иранан оьздангаллин Ӏаткъам а, хӀинцалера пачхьалкхан декъаалла а тайп-тайпана хӀуманаш ду.

Лезгийн а, Кавказан кхин меттанаш а

Лезгийн мотт нахско-дагестанан меттанашна юкъадогӀу. Пачхьалкхехь Ӏаш бу суьйлийн, цахурийн, рутулийн, хыналыгийн, удинийн а, кхин а йукъараллаш а, уьш шайн меттан Ӏадаташца ю. Переписехь йукъараллин цӀераш а, лингвистикин классификаци а цхьаъ хӀума яц.

Талышан а, татийн а тайпанаш

Талышан мотт къилбаседа-малхбузен иранан меттанашна юкъадогӀу. Татийн а, жуьгтийн-татийн а тайпанаш а иранан меттанийн Ӏилманан юкъахь карара йу, шайн йукъараллин Ӏадаташ лоруш. Уьш азербайджанийн меттанца цхьаьна меттан гаьнара тӀетохар а, цхьа къам цӀераш санна лара а ца деза.

Удинийн мотт а, хьалхара йозанан Ӏадат а

Кавказан-албанийн палимпсестийн талламхоша хьажадо оцу керстанан текстийн меттан а, хӀинцалера удинийн меттан а йукъаметтиг. Иза ю меттанийн юстарца бинчу талламан жамӀ, иза ца гойту шира пачхьалкх а, цхьа хӀинцалера къам а цхьаъ хилар.

Кхечу юкъараллаш а, статистикин чулоцу область а

Хьажоргаша гойту порталан тӀекхочу йаззамаш. Къоман хӀоттам гайтина 2019 шеран бахархой багарбарца, иза, Пачхьалкхстатан билгалдаккхарца, ца чулоцуш дара оцу хенахь Азербайджанан Ӏедалан контролан арахь долчу мехкийн бахархой. Хаамаш 2020 а, 2023 а шерийн хилламнал хьалха ду, тахана массо а юкъараллин хӀоттам ца гойту.

Лезгий, талышаш а, суьйлий а: 2019 шеран перепись, официальни гуонаха бинчу таблицашкахь: 167,6; 87,6 а, 48,6 эзар стаг а тӀаьхьеца. И гайтамаш 2026 шеран мах хадор яц.
Таташ, оьрсий, жуьгтий а, кхин йукъараллаш а: Официальни таблицехь къаьстина этносийн категореш билгалйоху. Къоман декъаалла динан я меттан декъааллица цхьаъ яц.
Удий, хыналыгхой а, кхин жима тобанаш а: Шайшохь леринийн категореш а, оьздангаллин Ӏадаташ а. Жима терахьашца болх беш, гуонаха бинчу а, переписан методикин а маьӀна лара мегар долуш ду.

Азербайджанан истори

Чулацам

Текстан барам

100%

Коьрта 1 · Исторел хьалхара зама а, тӀаьхьара муьраш а

Гобустанан тӀулгаш тӀера исбаьхьалла

Гобустанехь Ӏалашйо тӀулгаш тӀера суьрташ, эвланийн лараш, хьехаш а, дӀабохкаран меттигаш а. И хӀолламаш тайп-тайпана муьрашкара ду, цара таро ло адамийн гӀуллакх, Ӏаламан хьал а, меттиг лелор а Ӏамор. Суьрташ цхьаьна йукъараллин цхьаьна хенан кхоллам яц.

ЮНЕСКО-с къастайо оьздангаллин ландшафтан кхо участок а, 6 эзар сов хьаьрк а. Уьш археологин контекстехь лара деза, цхьаьна хӀинцалера къамна автоматически тӀетохар ца деза. Ӏалашйина Дуьненан тӀаьхьенан объектан а, заповедникан шуьйрачу махкан а тайп-тайпана дозанаш ду.

АгӀо 1 тӀера 1коьрта чохь 1

Историн тешко археологин оьздангаллаш, Кавказан Албани, юккъерабӀешеран латтанаш, 1918-1920 шерийн республика а, таханара пачхьалкх а къастайо. Географи а, политикин цӀераш а хийцалуш дара.

Дуьненан тӀаьхьалон пхи объект

Азербайджанехь гайтина ЮНЕСКОн Дуьненан тӀаьхьалон диъ культурин а цхьа Ӏаламан а объект. Уьш ю Бакун Шира гӀала, Гобустан, Шекин историн юкъ, Хыналыган культурин ландшафт «Кёч-Йолу» маршрутца а «Гиркански хьун» трансгранични объекта азербайджанан дакъош а. Баку юкъатоьхна 2000 шарахь, Гобустан 2007-гӀачохь, Шеки 2019-гӀачохь, Хыналыг 2023-гӀачохь. Гиркански хьун хьалха Иранан майданаца юкъатоьхна 2019 шарахь, ткъа азербайджанан дакъош тӀетоьхна 2023-гӀачохь. Хьалхара испискан юкъатохар коьрта испискан юкъатохарца цхьаьна ца хуьлу. Мугам, куьзганаш далар а кхин дийна ламасташ а къаьстина конвенцица карайо, иза материаланза тӀаьхьалон ю.

Хыналыг а, «Кёч-Йолу» маршрут а

Объекто цхьаьнатуху лекхачу лаьмнашкахь йолу эвла, аьхкенан а, Ӏаьнан а дежийлаш, а 200 километр гергга деха сезонан маршрут. Цундела цуьнан чулацам цхьа эвлан архитектурел шуьйра бу. Лекхачу а, лахарачу а асанийн юкъехь йолу вертикалан дежийлан даьхнийн Ӏадато цхьаьнатуху тайп-тайпана локхаллин асанаш а, латта лелоран кепаш а. Дежийлаш, хенан стоянкаш, террасаш, хилаьтташ а, некъаш а кхуллу дийна оьздангаллин система. Объект Ӏалашъяр гӀишлош тоярца бен доьзна дац, меттигерчу юкъараллин бахаман практикаш дӀахьош а ду.

Гирканан хьуьнаш а, чӀуранан вулканаш а

Гирканан шуьйрагӀа гӀаш долу хьуьнаш Каспий тӀиера Азербайджанан а, Иранан а мехкашкахула дӀахьо. Цуьнан Ӏаламан мехалла доьзна ду хьун экосистемийн дехачу историца, кӀезиг хуьлу кепашца а, Ӏаламан меттигийн тайп-тайпанашца а. Хьун экосистемин хан цхьацца диттан ханца нислуш яц. Кхин цхьа билгала ландшафт доьзна ду чӀуранан вулканизмаца. NASA Earth Observatory карахь ду Абшеронан генахь долу гӀайренаш, уьш кхуллу чӀуранан эккхарша, тӀаккха эрозица хийцаделла. Иштта геологин процессаш къаьсташ ду шайна лава эккхаран Ӏадатан процессашах. Цхьацца меттигийн тӀекхочуш хилар а, хьажаран бакъонаш а некъа дахале хьалха талла деза. АгӀонехь юьллу исбаьхьаллин сурт; иза маршрутан схема я цхьа вулкан документалан сурт а хилла ца Ӏа.

Динш а, дуьненан пачхьалкх а

Конституцис Азербайджан дуьненан республика санна билгалйоккху. 18-гӀа статья дин пачхьалкхах къастош ю, законан хьалха диншна юкъара нийсалла чӀагӀйо. И норманаш къасто деза бахархойн шаьш дог-ойланах а, динан практикин социологин мах хадорех а. Регионан историн хьолан чухула дӀахьо исламан, керстанан, жуьгтийн а, кхин а Ӏадаташ. Бакура Ширачу гӀалан иэсаш а, хьалхара керстанан куьйгайозанаш а гойту тайп-тайпана муьраш а, оьздангаллин зӀенаш а. Цхьа къам долчу массо а бахархошна цхьатерра дин тӀелацар нийса дац.

Поэзи а, йозанан Ӏадаташ а

Гянджаца доьзна ву Низами Гянджеви, юкъара бӀешерийн поэт, шен произведенеш гӀажарийн маттахь кхоллархо. Цуьнан «Хамсе» цикл евзаш ю куьйгайозанашца а, гочдарашца а. Авторан дахаран географи, произведенийн мотт а, тӀаьхьенан тахана а маьӀна а къаьстина гӀуллакхаш ду. Ашугийн исбаьхьалло цхьаьнатуху поэзи, дицар, эшар а, инструменталан музыка а. ЮНЕСКОс билгалдоккху исполнени регионан башхаллаш а, пачхьалкхан тайп-тайпана юкъараллаш Ӏадат дӀасаязъярехь дакъалацар а. Байн оьздангалла а, жайнин литература а цхьаьнатуху, историн дагахь латторан тайп-тайпана кепаш Ӏалашдеш.

Мугам а, ашугийн исбаьхьалла а

Мугам музыкалан Ӏадат ду, чӀогӀа дакъа лоцу импровизацис. Исполненис цхьаьнатуху эшархо а, тар, кеманча а, тӀаьдаран инструмент а ловзархой а. Дийна версеш дӀасало маьӀначу шех Ӏамочуьнга. ЮНЕСКОс Ӏадат 2003 шарахь кхайкхина, 2008 шарахь Репрезентативан тептар тӀе язйина. Ашугийн исбаьхьалла, 2009 шарахь тептар тӀе язйина, цхьаьнатуху поэзин дош, дицар, хелхаран элементаш а, музыка а, дукха хьолахь сазца. Регионан варианташ а, исполнителан ша-шешан маьӀна а Ӏадатан дакъа ду.

Кузанаш, кялагаи а, цӀестан пхьархалла а

Азербайджанан кузаш даран гӀуллакхаш чулоцу тӀехь месаш долу а, месаш доцу а сурсаташ, тайп-тайпана техникаш а, меттигерчу орнаментан Ӏадаташ а. Хьуьнарш дӀасало практикаца а, доьзалан дешарца а. ЮНЕСКОн материалан боцу тӀаьхьенан тептар тӀе язйина 2010 шарахь. Кялагаи шовданан зударийн куьйгаш. Цуьнан кхоллар доьзна ду кузаш даларца, басарца а, дечиган штампца сурт тӀе хӀотторца а; евзаш йолу центраш Шеки а, Баскал а ю. Кялагаин исбаьхьалла а, символика а тептар тӀе язйина 2014 шарахь. Лагичан цӀестан пхьархалла, 2015 шарахь язйина, чулоцу пхьегӀаш кхоллар, кечдар а, киччар а. Хьуьнар доьзалашкахь а, дешархочуьнгахь а дӀасало. Тайп-тайпана пхьархаллин шайн материалаш а, белхан кепаш а ю.

Плов, долма а, чай оьздангалла а

Азербайджанан пловаш къаьсташ ю кечдаран кепаца, сурсатийн цхьаьнакхетарца а, тӀедаларца а. Сюзмя кепехь рис кечдо тӀаьхьа ша-шешан кӀур баьлла, ткъа жижиг я кхин дакъа къаьстина тӀедала мегар ду. Цхьа Ӏидан рецепт гойтуш яц массо а дегӀан кухнин тайп-тайпаналла. Долман Ӏадатан чулоцу гӀашкахь я стоьмашкахь чуьйнаш кечдар а, цхьаьна даар а. ЮНЕСКОс сурт хӀоттош ю меттигерчу варианташ, доьзалашкахь хаарш дӀасадалар а, хьешан оьздангаллин юкъараллин маьӀна а; язъяр 2017 шарахь хилла. Иза къобалдар ю билгала оьздангаллин практикин, регионан массо а терачу даарийн бакъо яц.

Университет, архиваш а, тӀаьхье Ӏамор а

Бакура пачхьалкхан университет кхолларх лаьцна закон тӀеэцна 1919 шеран 1 сентябрехь. Дешаран меттиган историс гойту дешаран кхиар Хьалхара республикин муьрехь а, тӀаьхьара хийцамаш а. Юридически кхолларан терахь къасто деза дешар доладаран терахьах. Таханлера тӀаьхье Ӏамор цхьаьнатуху археологи, меттанийн Ӏамор, архиван белхаш а, Ӏаламан Ӏилманаш а. DeLiCaTe дуьненайукъара проекто Ӏамо Кавказан хьалхара йозанан Ӏадаташ, ткъа NASAн спутникан материалаш гӀо до чӀуранан вулканийн гӀайренийн хийцамаш тергамехь латто. Азербайджанан къоман кузин музей пхьархаллин оьздангаллин материалан кепашца вевзаш хила мегар долу меттигех цхьаъ. Белхан хан а, хьажаран бакъонаш а официалан сайтехь талла деза.

Бахархойн лелар а, материалашца болх а

Карабахан конфликт тайп-тайпана юкъараллашка тӀекхаьчна. ВКЪКХ ООН историн докладе а, МККК тешаллаша а гойту маьждиг дитар а, доьзалшна дехачу хьолехь Ӏаткъам бар а. Терахьаш а, лараран категореш а лаьцна ду: бежнаш, чохь дӀабаьхнарш а, лаьтта бахархой а цхьа статистически тоба ца хуьлу. 2023 шеран 2 октябран ООН хаамс фиксирует эрмалойн бахархойн дукхаха долу дакъа Карабахара дӀадахар а, нахана праваш ларъян езар а. Иза леладо билгалчу миссина а, хенана а, цундела иза тахана регионера бахархойн нийса ларам бан ца мега. 2019 шеран ларарехь шен маьӀна долу билгалдаккхар ду мехкан дӀалоцу меттигах лаьцна. Цуьнан этносийн тобанех лаьцна хаамаш историн статистически срез санна йелла, 2020-2023 шерашкара хилламнаш тӀаьхьа бахархойн хӀоттам мах хадор санна ца йелла.

Медиа

Азербайджанан латтан-вулканийн ландшафташ

Азербайджанан латтан-вулканийн ландшафтийн мотивца сурт · суртхӀоттор. Иэсийн боккъула сурташ а, спутникан сурташ а материалашкахь тӀекхочу.

Шатлакхан илли

Azərbaycan marşı («Азербайджанан марш»)

Азербайджанийн

Музыка Узеир Гаджибейлин, дешнаш Ахмед Джавадан. Шатлакхан илли тӀечӀагӀдина 1992 шеран 27 майхь; текст а, музыка а тӀечӀагӀдина 2018 шеран 2 ноябран № 1333-VKQ Конституцин законаца.

Пачхьалкхан символикийн официальни агӀо зорба туху «Азербайджанан маршан» текст а, иза тӀечӀагӀдаран истори а. Шатлакхан илли лелоран бакъонаш хӀиттийна 2019 шеран 19 февралан № 1512-VQ законаца. Официальни текст тӀекхочу хьалхара хьостан тӀе хьажоргца.

Хронологи

Хилламаш: 24 / 24

Шира зама а, Юккъера бӀешераш а: Гобустанан тӀулга тӀера исбаьхьалла Масийтта археологин муьран иэсаш.
V-VIII бӀешераш: Кавказан хьалхара йоза Кавказан Албанин куьйгайозанаш регионан кхечу йозан Ӏадаташца цхьаьна таллам бо.
XII бӀешо: Низами Гянджеви Гянджаца йоьзна поэт, гӀажарийн маттахь йолчу «Пхеа» циклан автор.
XV бӀешо: Ширваншахийн гӀала Бакохан Шира гӀалан коьрта иэсех цхьаъ.
XVIII-XIX бӀешераш: Шекин махлелоран зазакхалла Туьташлелор, совдегархойн цӀенош а, ханан гӀала а.
1879: Branobel кхоллар Компани дакъалецира Бакохан нефтан промышленность кхиорехь.
1918: Маршо кхайкхар 28 май: Хьалхара республикин историн доладалар.
1919: Бакохь университет кхоллар Закон тӀеэцна 1 сентябрехь.
1920: Хьалхара республикин чаккхе Апрелехь веира ЦӀен эскар.
1991: Маршо меттахӀоттор Конституцин акт тӀеэцна 18 октябрехь.
1992: Пачхьалкхан шатлакхан илли тӀечӀагӀдар 27 майхь тӀечӀагӀдина «Азербайджанан марш».
2000: Бакохан Шира гӀала ЮНЕСКО-н Дуьненан тӀаьхьенан исписке юкъатохар.
2007: Гобустан ЮНЕСКО-н испискехь ТӀулга тӀера исбаьхьаллин оьздангаллин ландшафт къобалдар.
2008: Азербайджанан мугӀам Вовшахтоьхна Векалийн исписке; хьалхара кхайкхар 2003 шарахь.
2009: Ашугийн исбаьхьалла ЮНЕСКО-н материальни доцу тӀаьхьенан исписке вовшахтоьхна.
2010: Кузан кехат далар Материальни доцу тӀаьхьенан исписке вовшахтоьхна.
2014: Кялагаи Дайин шёлкан куьйгашлийлин исбаьхьалла а, символика а къобалдина.
2015: Лагичан цӀаста пхьархалла Материальни доцу тӀаьхьенан исписке вовшахтоьхна.
2017: Долман Ӏадат Кечдар а, цхьаьна даар а вовшахтохар.
2019: Шекин историн юкъ Дуьненан тӀаьхьенан исписке вовшахтоьхна.
2022: Чайн оьздангалла Азербайджан а, Туркойчоь а цхьаьна вовшахтохар.
2023: Хыналыг а, «Кёч-Йолу» а Оьздангаллин ландшафт а, даьхний лелоран маршрут а вовшахтохар.
2023: Гирканан хьуьнаш Дуьненан тӀаьхьенан объекта азербайджанийн дакъош тӀе шорбар.
2023: Карабахехь ООН-ан мисси 1 октябрехь веана эрмалойн бахархой шуьйра дӀабаьллачул тӀаьхьа.