← Ерриг къаьмнаш
Къилбаседа Кавказ · Дагестан
ЦӀахураш
Йыхбаш
ЦӀахураш: лакхара Самуран а, къилбаседа-малхбузен Азербайджанан а юкъараллин истори, мотт, оьздангалла а, бахар а. Хьалхара динаш, ислам даржар, ЦӀахуран мадраса, шерашкара хронологи а, Ӏилманан материалаш а.
ЦӀахур эвла · автор Цахурец · CC BY-SA 3.0
Мотт
ЦӀахурхойн мотт
Доьзал
Нахско-дагестанан доьзал · лезгинийн тоба
Барам
12 541 Россехь (2021); 13,4 эзар Азербайджанехь (2019)
Истори
Дуьненан шинне агӀорхьара къам. Цахураш Кавказан малхбален декъан корташнара къам бу. Церан историн бахар цаӀадош Самуран лакхара дакъа Дагестанехь а, Азербайджанан къилбаседа-малхбузе а. Таханлера пачхьалкхан доза къоман истори шина къаьстина декъе декъаш дац.
ЦӀераш а, шира Кавказ а. Шен цӀе: йыхбы. Арахьара цӀе Цахур эвланца доьзна. Шира Лакз а, Кавказан Албани а регионан историн контекст ю; церан бахархой таханлера цхьа къамца тӀаьхьа ца догӀу.
ЮккъерабӀешеран Ӏилманан центр. Ал-Казвинис XIII бӀешарахь Цахур юьйцира доккха центр санна, цу чохь хьехархо, суьдхо а, мадраса а аьлла. А. Н. Генкос гайтира, бахархойн шира тӀехдаьлла билгалдаккхар таханлерчу этносан картана тӀеэцаш лераме деш даккха деза.
Политикин истори. ТӀаьхьарчу юккъерабӀешерахь а, Керлачу заманахь а цахурийн юкъараллаш Цахуран, тӀаккха Элисуьнан султанатца доьзна дара. Резиденци Илису дӀайахьар а, ломаш тӀехула бахархой дӀакхалхар а ломара а, ломан кӀажарчу юкъараллин зӀенаш чӀагӀдора.
Кавказан тӀом. 1844 шарахь Даниел-бек Шамильца цхьаьнакхийтира. 1852 шарахь Ломан магӀалгӀан пхийтта эвла хӀаллакдира, бахархой ницкъала Приалазан аренашка дӀакхалхийра. 1861 шарахь юхабаха бакъо елира.
Эвлан юкъаралла. Векалийн гуламаш, къаной а, кадийш а урхаллехь дакъа лоцура. Юкъараллин институташ политикин хӀоттамца цхьаьна хийцалора.
Шиннан Ӏаламан зонан бахам. Аьхкенан ломан дежийлаш а, кӀоргга йовха къилбан басеш а вовшах тӀетухура. Даьхний лелор, латталелор а, шеран заманашкахула дӀа-схьа лелар а гергарло а, эвланаш а вовшахтесна латтайора.
Россехь барам. 2021 шеран 1 октябран бахархой дӀаязбаро 12 541 цахур ларар, царех 10 320 Дагестанехь. Этносан барам меттан буьйцуршца ца догӀу.
Азербайджанехь барам. 2019 шеран дӀаязбаран официалан таблицехь 13,4 эзар цахур билгалдаьккхина. Иза тӀаккха аьлла терахь ду. Иза массо къоман нийса ларар санна гайта а, российн дӀаязбарца цхьаьна тӀетохар а ца деза, шарашка тайп-тайпана шераш хиларх лаьцна аьлла доцуш.
ДӀасагӀоьртуш а, меттигерчу юкъараллаш а
Къилбаседан басе. Цахур, Гельмец, Мишлеш, Муслах а, лакхара Самуран кхин юьрташ а меттигерачу меттанийца а, юкъараллин историца а уьйуш ю. Къоман цIе цхьа Цахуран бахархошца бен доьзна дац.
Къилбан басе. Закаталин а, Кахан а кӀоштийн цахурийн юкъараллаша ламра юьрташца уьйраш ло. Сувагиль, Мамрух, Сабунчу а, кхин нах беха меттигаш а шайн меттигера гӀиллаккца ю.
Музейн шира терминологи. Гельмецан а, Курдулан а хьалхара суьрташ «лезгинийн» санна дӀаяздина хила тарло. Музейс кхетош-кхиош туху юкъараллин цахурийн тӀехьажар: историн куьг тӀеяздинарг таханлерачу маьӀнехь механически деша ца мега.
Мотт
Цахурийн мотт юкъадогӀу нахско-дагестанан доьзалан лезгинийн тобан. Цуьнан уггаре гергарниг рутулийн мотт лору; меттан гергарло цхьа къам я цхьа мотт хилар ца гойту.
Цахурийн эвланийн къамел цхьатерра дац. Г. Х. Ибрагимовн классификацехь цахин а, гельмецан а диалекташ билгалдаьхна; кхечу тептарашкахь меттигера къамелаш кхечу тайпана тобанашкахь тоьхна, Азербайджанера материалаш а юкъахь.
1934 шарахь А. Н. Генкос латинан абат хӀоттийра, 1938 шарахь цахурийн маттахь хьехар а, жайнаш арахоьцур а сацийра. 1980-гӀа шерийн чаккхенгахь – 1990-гӀа шерийн юьххьехь йоза кириллицан бух тӀехь юха а меттахӀоттийра.
Дагестанехь «Нур» газет арахоьцу, дешаран а, литературин а материалаш арадовлу. Мотт Ӏалашбар доьзалехь дӀалуш хиларх а, ишколехь Ӏаморах а, цӀахь арахь лело таронах а доьзна ду.
Дин а, динийн истори а
Исламал хьалхара тӀаьхье. Иза Ӏамадо мифашца, Ӏадаташца а, этнографин тептаршца а. Шира пантеонан юьззина хӀоттам девзаш дац.
Талораш а, сийлахь акхарой а. Абдал гойту таллархойн Ӏуналхо санна; кӀайн турашкахь лаьцна дийцарша талораш цамагарца а, эзделца а доьзна до.
Стиглара серлонаш а, шеран заманийн Ӏадаташ а. Азербайджанера юкъараллашкахь малх, бетт а, цӀе а ларар, бӀаьстенан Ӏиданаш а, хьалхара хьаьрса а юьйцина. Иза меттигера этнографин тешаллаш ду.
Керстанан контекст. Кавказан юккъерабӀешеран керстанан оьздангалла регионан историн ладаме ю. Амма цунах массо цахурийн цхьатерра керстанан мур хилар ца тӀедогӀу.
Ислам хьалха чудалар. М. Р. Сефербековс юьхьиг VII–IX бӀешерашца доьзна до, чӀагӀдар X–XII бӀешерашца. Иза процессашан муьрашка екъар ду, цхьа терахь тӀеэцаран дац.
Дин чӀагӀдалар муха хилла. ЮккъерабӀешеран тептарша гойту хьехархочун, суьдхочун а, хьехархойн а роль. Бакъо, дешар а, жайнаш гочдар а ислам юкъараллин дахарехь чӀагӀдора.
Низамийа мадраса. А. Р. Шихсаидовс цуьнан кхолларалла XI бӀешеран тӀаьххьарчу кхоалгӀачу декъе хьажийра, ал-Казвинин хаам Низам ал-Мулкан дахаран замаца дустар деш.
1075 шеран ламастан терахь. 2025 шарахь Цахурехь мадрасан 950 шо даздира. Юбилейн терахь тӀеэцна ламаст гойту; иза терахь тӀехь йолчу гӀишлотохаран йозан метта хӀуттуш яц.
Шафиийн ишкол. Ал-Казвинис юккъерабӀешеран Цахуран бахархой имам аш-Шафиин тӀаьхьенаш санна билгалбаьхна. Иза суннийн бакъонан ламастан хьалхара тешалла ду.
Сийлахь нах а, зияраташ а. Баба-молла Раджабах лаьцна дийцарша бусалбанийн сийлалла акхаройн Ӏуналлин хьалхарчу мотивашца вовшахтуху. Уьш историн фольклор санна Ӏамадо.
Календарь. Навруз бӀаьстенан керладаларца доьзна. Тептарашкахь ло сацо Ӏаьнан годе Ӏадат карадо; иза халкъан практика, тӀелаьцна йоцу исламан тӀедиллар.
Маьждиг а, цуьнан юхахьовзарш а. 1318 шеран хиджратера, аьлча а 1900–1901 шерашкара, йоза тӀехь йолу хӀинцалера гӀишлон юхахьовзарца доьзна. ГӀишлон истори юкъара бӀешерийн мадрасал историн тӀера къаьста.
Советийн зама. Динан учрежденешна тӀехьажорш хилла. 1952 шеран талламехь Цахуран маьждиган гӀишло школа санна лелош хилла.
ХӀинцалера динан дахар. Цахурашна динан историн ламаст: суннийн ислам. Динан институташ меттахӀоттор ДаггӀестанан юкъара контекстехь хуьлу, амма ша динан дахар а, меттигера практикаш а къаьста.
Таллуш долу хаамаш
Мотт
- Цахурийн мотт чубуьйлало лезгинийн тобанна, иза юкъадогӀу нахско-дагестанан доьзалан.
Декъар а, барам а
- Россехь 2021 шеран бахархой дӀаязбар: 12 541 цахур, царех 10 320 Дагестанехь.
- Азербайджанехь 2019 шеран бахархой дӀаязбар: 13,4 эзар цахур, тӀаккха аьлла терахь.
Оьздангалла а, дахар а
- Гельмецан историн суьрташа гойту цахурийн юкъараллин хелхаран оьздангалла.
Истори
- Цахуран мадраса XIII бӀешарахь ал-Казвинис юьйцина; цуьнан кхолларалла XI бӀешеран тӀаьххьарчу кхоалгӀачу декъца доьзна ду.
- Хиджран 1318 шеран йоза маьждиг 1900–1901 шерашкахь юхатохаран ду.
ДӀасадекъа хронологи
Ислам дӀадахале хилла тӀаьхье
Талоран а, Ӏаламан а кхетамашФольклора а, тӀаьхьара этнографин тептаршкара а меттахӀоттош ду.Хьалхара юкъара бӀешераш
Кавказан Албани а, Лакз аРегионан цӀераш таханлерачу этнонимашца нийса ца тасало.VII–IX бӀешераш
Ислам даржоран юьхьанцара мурДинех хьалхара чудахаран талламхойн муьрашка декъар.X–XII бӀешераш
Бусулба Ӏадат чӀагӀдарПроцесс масийтта бӀешарахь лаьтта, цхьа терахь тӀехь ца соцу.XI бӀешеран тӀаьхьара кхоалгӀа дакъа
Медресе кхолларТерахь ал-Казвинин Низам ал-Мулках долчу хаам тӀера схьадаьлла.XIII бӀешо
Ал-Казвинин тешаллаХьехар а, кхадий а, шафиитан бакъонийн ишкол а сурт хӀоттийна.ТӀаьхьара Юккъера бӀешераш
ЦӀахурийн политикин юкъараллашЮкъараллаш султански Ӏедалца а, лулара мехкашца а доьзна ду.XVII–XVIII бӀешераш
Илису а, ломан юкъараллаш аДукъ чухула политикин а, бахаман а уьйраш кхиадо.XIX бӀешеран хьалхара дакъа
Россера дӀаяхарСултанатан а, ломан юкъараллин а урхалла хийцало.1844 шо
Даниел-бек ШемалгӀеран агӀораКавказан тӀом юкъараллин политикин хьал хийцадо.1852 шо
ХIаллакьхилар а, ницкъала кхалхар аПхийтта ламра юьрташ хIаллакдина; бахархой аренашка кхалхийна.1861 шо
Юхавеан тIедилларЛамра юьрташка юхавеан тIадоьду.XIX бӀешеран чаккхе
Юьртабахам а, доьзалан бахам аЛамра баьццара аьрзошаш ламкIел юьрташца а, гергарчаьрца а уьйуш ю.1900–1901 шераш
Маьждиг юхаешар1318 шо хьиджрата яздинарг таханара гIишло тIе хьажийна.XX бӀешеран йуьхьиг
Музейхь хелхараш тIеяздарГельмецан суьрташа меттигера деза де кхуллуш ю.1913 шо
Адольф Дирран грамматикаЦахурийн маттах лаьцна хаам арахоьцу.1933 шо
А. Н. Генкон экспедициТалламхочо рутулийн а, цахурийн а материалашца болх бо.1934 шо
Латинан йозаА. Н. Генкос цахурийн абат кхуллу.1938 шо
Хьехар а, жайнаш арахоьцар а сацадоЙозан матто кхиоран хьалхара программа юкъахйолу.1941 шо
«ГIарбийн мотт а, кавказйовзар а»Генкон юккъерачу бIешерийн материалашкахь долу таллам арахоьцу.1952 шо
Маьждиг школе санна лелайоАрхитектурин талламо гIишлон керла лелор тIеяздо.1950-гӀа шераш
Школехь оьрсийн маттахь дешарДагестанехь школехь хьехаран мотт хуьйцу.1968 шо
Бедарш тIехь аренан талламДагестанера цахурийн юьрташкахь материал гулдина.1974 шо
Этнографин таллам арахоьцуБедарш тIехь долу материалаш Дагестанан этнографин гуламе чуйогIу.1976 шо
Маьждиган керла талламАрхитектор К. А. Калинина хIолламан план кхуллу.1990 шо
Къоман йозан юхадаларДагестанехь кириллицин абат официально тIелоцу.1990 шо
Г. Хь. Ибрагимован грамматика«Цахурийн мотт» монографи арайолу.1992 шо
Культурин-историн юкъараллаОьздангалла Ӏалашъяран Ӏалашца «Цахураш» юкъаралла кхуллу.1996 шо
Азербайджанехь латинан графикЦахурийн маттахь материалаш арахоьцар кхиадо.1999 шо
Типологин грамматикаА. Е. Кибрикан редакцехь коллективан болх арайолу.2009 шо
«Цахурийн фольклор»К. З. Омаханован гулам арахоьцу.2010 шо
Цахурийн-оьрсийн дошГ. Хь. Ибрагимован а, Ю. М. Нурмамедован а дош арайолу.2019 шо
Азербайджанан бахархой дIаяздарОфициальни таблицехь 13,4 эзар цахури билгалбохку.2021 шеран 1 октябрь
Россехь бахархой дIаяздаран хан12 541 цахури дIаяздина, царех 10 320 Дагестанехь.2022 шеран 28 декабрь
Меттахдаккхаран проекта экспертизаЦахуран маьждиган архитектура а, историн хаамаш а таллина.2025 шеран август
Медресан юбилейЦахурехь даздо Ан-Низамиян 950 шо тIедалар тIеэцначу иэсан терхьаца.
Кухни
Хинкал а, даьттаца беш болу кхачанаш а
Ламастан кухнехь мехала ду тесто, кӀа, жижиг а, шурийн сурсаташ а. Рецепташ а, кхачаш дӀадаларан кепаш а доьзалешкахь а, эвланашкахь а къаьста.БӀаьстенан кхача
Наврузахь кечдина хӀоьашца а, бӀарашца а беш болу кӀелхьараш, мерза кӀелхьараш а, чкъоьрашкара бепиг а кечдора. ЦӀераш а, кепаш а этнографин суртхӀоттамашкахь тӀечӀагӀдина.Шурин сурсаташ а, хьалхара кечамаш а
УьстагӀан шура, нехча, даьтта а, жижиган кечамаш а даьхнийн бахамца доьзна ду. Таханлера кухница лулара къаьмнийн бедаш а юкъатосу.
Адаташ а, гӀиллакхаш а
Гергарло а, вовшашна гIо дар а
Доьзалан а, ларца-белшца йолу уьйраш бахам, хьошалла а, халачу хьолехь гӀо дан а тӀехьадеш дара. Тухумаш жимачу гергарчийн тобанашна декъалора.Сейран деза де
Азербайджанан юкъараллашна тӀехь йолчу суртахь иза ломахь кегийчу нехан бӀаьстенан гулян ю. Меттигера Ӏадат массо а цӀахурийн эвлана тӀе автоматически тӀедала ца деза.Ловзар а, юкъаралла дакъалацар а
Дезачу дезачу цикло ломара а, ломах чухулара а эвлашкара гергарчийн цхьаьнатухура. Историн доьзалан нормаш таханлерачу бакъонашкара а, шен лаамех долчу харжамах а къасто деза.
Бедар
Ламастан зударийн духарна юкъахь «дугмаче» цӀе йолу корта тӀеюьллург, хьаьжкӀамаш тӀехь йолу кийчарш, ахчанаш, оьллинарш, тӀаьхь, пӀелгаш тӀехь йолу чӀагарш а, шийлаш а дара. Дакъош цхьаьнатохарца Азербайджанан а, ДегӀастанан а оьздангаллица йолу уьйраш гуш ду.
1968 шеран аренан талламчо ДегӀастанан цӀахурийн духар а, цуьнан хийцамаш а сурт хӀоттош ду. ТӀе а, цӀока а, уьстагӀан цӀока а коьрта материалаш дара; хан, хьал а, Ӏилла а духаран хӀоттамна Ӏаткъам бора.
Хелхарш
Гельмец: музейн тешалла
XX бӀешеран юьххьера сурташ тӀехь ловзу йоӀарийн сурт ду. Музейс билгалдоккху меттигера лезгинкан тайп-тайпана кепаш а, шира этникин куьг таӀорш а.Шиъ а, тобанашкахь а кхочушдар
Дезачу денийн хелхарш меттигерачу кепашкахь дара, цара азербайджанан оьздангаллица йукъаметтиг леладора. Сценан хӀоттор эвлара кхочушдаран сурт хӀотторца хийца ца ло.
Музыка
Музыкин оьздангаллехь тар, саз, зурна а, дошлой а леладора. Эшараш цӀахурийн а, азербайджанийн а меттанашкахь яра; дийцарш а, туьйранаш а ненан мотт дӀадаларехь гӀо дора.
К. З. Омаханован «ЦӀахурийн фольклор» а, ДегӀастанан фольклоран гуламан томаш а бартарахь долу тексташ Ӏалашдо. Церан жанрашна юкъахь туьйранаш а, Ӏадатан поэзи а ю.
Пхьархалла
ТӀе а, кӀади а
ЦӀахь духар кечдар даьхнийн сурсаташна тӀетовжара. Аренан материалашца таро ю кӀадиш а, уьш лелоран кепаш а билгалчу меттигерачу хьолехь Ӏамор.ТӀулган архитектура
ЦӀахуран маьждиго гойту ломан тӀулгаца, бӀогӀамашца а, аркашца а болх. Архитектурин кепаш гойту гӀишлояр дакъошкахь хилар.Йоза а, гочдар а
Медресех долчу хаамашна юкъахь бакъонийн сочиненеш гочдар а ду. Иза йозан оьздангаллин истори ю, XI бӀешарахь таханлера къоман абат хиларан тешалла дац.
Дагалецаме меттигаш
ЦӀахур
Лакхара Самуран историн юкъ. АгӀон тӀехь долу документан сурто гойту эвлан бакъйолу гӀишлош.ЦӀахуран Джума-маьждиг
Ӏалашбина гӀишлон тӀаьхьа хилла юхатохарш, тӀулган аркада а, суьртийн юкъаш а ю. Иза медресе кхоьллина хенаца массо а тӀех ца ло.Гельмец а, Мишлеш а
Меттигера меттан а, оьздангаллин а башхаллаш йолу цӀахурийн эвланаш. Гельмец этнографин музейн историн суьртийн коллекцехь гайтина.Сувагиль, Мамрух а, Сабунчу а
Къилбаседа-малхбузен Азербайджанан эвланаш цӀахурийн юкъараллин историн географина юкъадогӀу. Церан оьздангаллица меттигера кепаш лара деза.
ЦӀераш: лелоран масалаш
Боьршанаш
Зударий
Нах а, оьздангаллин иэс а
ЦӀахурара ХьаьжаӀали
XIX бӀешеран поэт-эшархо, цӀахурийн оьздангаллин Ӏилманан сурт хӀотторехь хьахийна.Мишлешара Гусейн
XIX бӀешеран поэзин Ӏадатан векал, бартарахь долу эшар а, автораллин кхолларалла а вовшахтухуш.К. З. Омаханов
ЦӀахурийн фольклоран а, ненан маттахь йолчу литературин произведенийн а арахецарийн автор.А. Н. Генко
КавказӀаморхо, 1933 шеран экспедицехь цӀахурийн оьздангалла а, церан историн Ӏаьрбийн маттахь долу материалаш а талламаш бина.
Медиа
Суртан галерей
Авторство а, лицензеш а суьртийн куьгтӀехь билгалдина.