Аварцаш

Меттиган динаш. Дуьненан динаш тӀедалале хилла Ӏаламан а, бахаман а гӀоьнчашна, сийлахь меттигашна, цӀа а, доьзал а лардаран хьокъехь ойланаш. Этнографаш гайтина догӀа дехаран Ӏадаташ, шеран-заман леламаш а, лардаран практикаш а. XIX–XX бӀешерийн тӀаьхьара тептарш ца таро ю ширачу заманан массо аварийн юкъараллин цхьаъ а, хийцалуш доцу дин меттахӀотто. Керстанан тӀаьхье. Юккъерачу бӀешерийн лаьмнийн Авари кхетамца йоьзна яра Кавказан керстанан дуьненаца, къаьсттина Гуьржийчоьца. Керстанан хилар гойту килсаша, дӀавоьллин иэсаша, жӀараша а, йозанаша а. Амма Сариран урхалчин дин, цхьацца эвлахь лелош долу Ӏадат а, массо бахархойн тешар а цхьаъ ца ю. Иэсаша хӀун дуьйцу. Датунан килс а, тӀулган суьрташ тӀехь керстанан мотиваш а юкъабузуш ю динан зӀенашан историн. ТӀулган суьрт Ӏамор деза терахь а, контекст а, юстар а: цхьа жӀар я лардаран билгало ша-шех массо юкъаралла дин тӀеэцаран нийса терахь ца ло. Цхьацца шира мотиваш дин хийцадаларх тӀаьхьа а дахаш хилла. Хьалхара бусалбанан Ӏаткъамаш. VII–IX бӀешерийн Ӏаьрбийн походаша Дербент а, кхин центраш а бусалбанан оьздангаллин мехала некъахой бина. Иза ца гойту массо аварийхой VII бӀешарахь ислам тӀеэцна бохург. Лаьмнийн кӀошташкахь керстанан, меттиган а, исламан а Ӏадаташ дукха хан йохуш вовшашца зӀенехь хилла. Ислам лаьмнашкахь муха даржийна. МаьӀна хилла лулара бусалбанан центраша, политикин барташа, махлелор, дешар а, хьехам а. ТӀеман дуьхьалонаш а, ницкъала дин тӀеэцар а цхьацца кӀошташкахь процессан дакъа хилла; массо исламизаци цхьаъ тӀеман толамца я цхьаъ машаран миссица тӀехӀоттор нийса дац. Хунзах, Гидатль а, къилбера юкъараллаш а хӀокху некъахь цхьана хенахь ца даьлла. Гидатль: нийса тешалла. Ӏилманан литературехь даладо хиджран 880 шеран эпиграфин терахь, 1475–1476 шерашна нийса, Гидатлехь ислам даржарца а, Хьаьжа Удуратан цӀарца а йоьзна.Иза цхьацца Ӏадатан терахь ю, массо къоман дин тӀеэцаран терахь ца ю. Суннизм а, динан дешар а. Бусулба аварийхойн юкъахь дукхахберш суннийн ислам шафиитан мазхьабан бу. Маьждигаша, ишколаша, теологаша а, куьйгайозанан гуламаша а гӀо дина Къуръан, Ӏаьрбийн мотт а, бакъо а Ӏаморе. Ӏаьрбийн йозанан оьздангалла а, аварийн вуьйш долу Ӏадат а цхьана хилла, вовшашна Ӏаткъам бина. Суфизм а, имамат а. XIX бӀешеран хьалхарчу декъехь накъшбандин зӀенаша гӀоле роль ловзийна лаьмнийн болам чохь. Тарикат исламан чохь долу синмехаллин вешийн юкъаралла ю, ша-шех дин дац. Имамат политикин а, бакъонан а институт а хилла. Цуьнан адатаца а, цхьацца юьртан юкъараллашца а йолу зӀе девнашца йолуш хила тарло. Советийн зама. Динан дешаран а, учрежденийн а бехкаша динах вуно мацалла ца дина. Хаар а, практикаш а доьзалша а, официалан боцу зӀенаша а дӀалуш хилла. Дин къовламан барам заманах а, меттиган хьолашка хьаьжжина хилла; революцил хьалхара а, хӀинцалера а динан дахар вовшах дӀахадийна бохург историн атташка йоккху. МеттахӀоттор а, хӀинцалера дахар а. 1980-гӀа шерийн чаккхенгара дуьйна а, 1990-гӀа шерашкахь а шорлуш хилла маьждигийн къовламан болх, дешар а, хьажол а. Кхоллалош хилла тайп-тайпана динан проекташ а, Ӏадатах лаьцна девнаш а. Тахана ислам маьӀна долуш ду дукхачу аварийхошна, амма ша-шех тешар а, Ӏадаташ кхочушдар а къомалца ша-шех ца билгалдо. Бахархойн цӀертесар кхузахь «тешаш болчу нахан процент» лараш ца леладо.