Азербайджанаш

Ислам дӀасагӀоттош хилла динан хьал. Ислам дӀасагӀоттояле регионера тайп-тайпанчу декъашкахь хилла меттигерчу культш, зороастрийн а, керстан а Ӏадаташ. Дисина кавказан-албанин керстан тептарш къаьстчу меттан а, килсан а историн тӀехьа догӀу. Уьш ширачу азербайджанийн маттахь йолчу тексташна тӀехьа йаздан ца мега. Материалийн историн географи. Юккъерчу бӀешерийн Азербайджан, Арран а, таханлера Азербайджанан Республика а дозанашца цхьаьна ца догӀу. Босвортс уьш къаьстина карайо. Цхьана областан ислам дӀасагӀотторан хаамаш массо а хӀинцалера къомах дӀасагӀоттош болчу меттиге дӀасаяздан ца мега. Зороастризм а, сийлахь цӀе а. Историн Азербайджан областехь, хӀинцалера Иранан мехка тӀехь, Адур-Гушнасп лараме зороастрийн сийлахь меттиг хилла. Цуьнан истори къаьстчу динан хьолан тӀехьа догӀу; цо гойтуш дац таханлера азербайджанийн массо а дайша цхьа дина лелош хилла бохтар. Мотт а, динан хийцамаш а. Юккъерчу бӀешерийн материалийн иранан азари таханлерчу туьркийн азербайджанийн меттера къаьста. Мотт хийцаран процесс бӀешерашкахь дӀахьо хилла, ислам дӀасагӀотторца цхьаьна ца хилла. Меттанаш къасто гӀо до таханлера идентичность ширачу бахархошна тӀехьа ца язъяре. Ислам мичара схьадеара. Ӏаьрбийн тӀеман походаш, халифатан Ӏедал хӀоттор а, VII бӀешерахь дуьйна бусалбанийн тобанаш дӀасагӀоттор а ислам дӀасагӀотторан хьал кхоьллира. Политикин толам а, бахархой ислам дӀасагӀоттор а цхьа а хиллам бац: динан хийцамаш мелла а-мелла а хуьлуш хилла. ГӀаланаш, йукъараллаш а, дешар а. Маьждигаш, динан дешар а, доьзалан йукъаметтигаш а бахархой исламан оьздангаллин хьолашна чулоцуш хилла. Араксан къилбаседехьа а, къилбехьа а болчу областийн юккъерчу бӀешерийн истори къаьста; цхьана походан терахь массо а къоман ислам дӀасагӀотторан де тӀехьа ца догӀу. ОгӀузийн дӀасагӀоттор. Туьркийн меттанаш дӀасагӀоттор а, ислам дӀасагӀоттор а цхьаьнакхетош ду, амма хенан цхьаьна ца догӀу. ОгӀузийн тобанаш дӀасагӀотторомотт а, политикин хьал а хийцара, ислам цигахь хӀинца а хиллашехь. Таханлера конфессионалан карта ширачу юккъерчу бӀешерашка дӀасаязъян ца мега. Орденан суннийн хьосташ. Сафи ад-Дин суннийн суфийн хьехархочун Захид Гилянин дешархо хилла. Хьалхара Сефевийя оцу хьолашкахь кхоллаелла; цуьнан тӀаьхьара шиӀийн агӀо историн хийцамийн жам хилла, кхоллаеллачу хенара ца хийцалуш долу билгало хилла яц. Суфийн зӀенаш а, Сефевидаш а. Сефевидийн болам Ардебилан динан орденера кхиъна. Цуьнан динаш а, политикин Ӏалашонаш а хийцалуш хилла; хьалхара болам тӀаьхьара официалан доктринца массо а аггӀорца цхьаьнатоха ца мега. Джунайд а, керла тӀаьхьабозурш а. XV бӀешерахь Джунайда Анатолера а, Шемера а туркменийн тӀаьхьабозурш тӀеозош хилла. Цуьнца Ӏалин ларам а, орденан политикин претензеш а чӀагӀъелла. Оцо гӀо до кхеташ, суфийн зӀенаш муха хинволчу династин тӀетовжам хилла. Житийни материалийн критика. Ибн Баззазан «Сафват ас-сафа», 1358 шо гергга чекхъяьккхина, дукхах дерг Сафи ад-Динан Ӏаламаташ а, хьехамаш а дуьйцу. ТӀаьхьара редакцеш династин интересаш гойтуш хилла; житийни дийцар кхечу материалашца дустар деза. ШиӀизм чӀагӀдар. 1501 шарахь Шахь ИсмаӀила шен пачхьалкхан пачхьалкхан дин шиӀизм кхайкхийра. Шийтта имаман шиӀизм чӀагӀдар Ӏедал, хьехам, дешар а, ницкъбар а чулоцуш хилла; иза тӀаьхьешка дӀахьо хилла, суннийн хилар ца дӀадаьккхина. Суннийн йукъараллаш. Регионехь суннийн Ӏадаташ дӀахьо хилла, Ӏусманан-сефевидийн къовсаман хьолашкахь а. Политикин дозанаш, дӀасагӀоттор а, меттигерчу истори а динан дахарна Ӏаткъам бора. Массо а азербайджанаш исламан цхьана ӀаргӀан тӀаьхьабозурш санна сурт отто нийса дац. Мухаррам, Ӏашура а, зиярат а. ШиӀийн йукъараллашна имам Хьусайнан иэс лараме ду. Иэсан поэзи, гуламаш а, сийлахь меттигаштӀехьа некъбар а меттигерчу кепашкахь ду. Таханлера полевой таллламаш гойту йукъараллашкахь шаьш чохь хийцамаш а, къовсамаш а, цхьа а тӀехӀоттош долу Ӏадат а дац. Атешгях а, хӀиндийн хаьжий а. Сурахан комплекс цӀеран ларамца а, хӀиндийн махлелоран-хаьжийн зӀенашца а дуьзна. Цуьнан суртхӀоттошкахь зороастрийш, хӀиндусаш а, сикхаш а билгалдаьхна. ТӀаьхьара гӀишлош а, хьешийн Ӏадаташ а массо а азербайджанийн цхьана шира динан нийса тешалла санна лара ца мега. XIX бӀешеран дуьненан ойла. Серлонан белхалоша йукъараллин а, динан а низамашкахь къовсам бора. Мирза Фатали Ахундзаде дуьненан критика а, реформан проекташ а кхиош хилла. Цуьнан ойланаш къаьстчу автора позици ю, массо а йукъаралла динах ца тешарг хиларна тешалла дац. Советийн цамгарш а, тӀаьхьалонца дӀахьар а. Динан дуьхьала кампанеша гучу болу Ӏибадат а, Ӏадаташ а цамгаршца дӀахьо хилла. Цуьнца цхьаьна доьзалан а, меттигерчу а Ӏадаташ дӀахьо а, хийцалуш а хилла. СССР дӀаяьлча динан дахар гучу айъяр цуьнга хьалха динах массо а дӀадаларг хиларна маьӀна дац. Таханлера динан дахар. Азербайджанашна юкъахь шиӀийш, суннийш а, дуьненан нах а бу; Ӏадаташкара дакъалацар тайп-тайпана ду. Азербайджанан Республика дуьненан пачхьалкх ю. Динан къоман статистикин гайтамаш тӀедӀа таллам боцуш массо а дуьненан этносан азербайджанийн конфессионалан хӀоттам санна гайта ца мега. Новруз а, къоман календарь а. Новруз бӀаьстенан керладаларца, доьзалан гуламашца а, беркатан лаамашца а дуьзна. Иза тайп-тайпанчу къаьмнаш а, динан йукъараллаш а ловзайо. ЦӀе я кхечу билгалонаш хиларо таханлерчу Ӏидан декъахочун дин ша тӀехьа ца гойту.