Гуьржийчоь

Гуьржийчоь, я Сакартвело, лаьтта Къилба Кавказехь, Ӏаьржа хӀордан берда а, ломан дукъашна а юкъахь. Цуьнан тӀаьхьо цхьаьнатуху шира эвланаш, Мцхетан а, Гелатин а керстанан архитектура, Сванетин бӀегӀаьннаш долу эвланаш, гуьржийн йоза, дуккха азера эшар а, винан Ӏадаташ а. Пачхьалкхан оьздангаллин дахар юкъахь ю гуьржийн регионан Ӏадаташ а, кхин дуккха йукъараллин тӀаьхье а.

3,9411 млн

2026 шеран 1 январехь Geostatца чохь болу бахархой; Абхази а, Къилбаседа Осети а доцуш

69 700 км²

майда тӀеэцначу дуьненайукъара дозанашкахь; чулоцу барам бахархойн статистикех къаьсташ

ЮНЕСКО-н Дуьненан тӀаьхьалон объекташ: кхоъ оьздангаллин а, цхьаъ Ӏаламан а

Географи маьӀнашца

Регионаш а нах беха меттигаш а

Гуьржийчоьнан территорин хӀоттам юкъатоху исс регион, шиъ автономни республика а коьрта шахьар Тбилиси а. Лахахь башха дӀаяздина чохь йолу муниципалитеташ а нах беха меттигаш а. Къилба Осети (Цхинвалин регион) башха карточкица гайтина, цуьнан статус а фактически урхалла а кхетадош.

Нах беха меттигаш: 4398
Мехкаш: 13

Справочникехь 4 398 нах беха меттиг ю. МогӀам талламбина 2026 шеран 28 октябрехь; юкъаяьхна кегий нах беха меттигаш а, бахархойн барамца ца къастош. Къовлашка чохь къоман йозан кеп Ӏалашйина, тӀадам тӀаьхьа муниципалитет гайтина. Оьрсийн цӀерийн дӀаяздар лерина лоха.

Коьрта шахьар, ша дӀаьха муниципалитетТбилисиЮкъ: Тбилиси

Автономин республикаАджариЮкъ: Батуми

РегионГуриЮкъ: Озургети

РегионИмеретиЮкъ: Кутаиси

РегионКахетиЮкъ: Телави

РегионКвемо-КартлиЮкъ: Рустави

РегионМцхета-МтианетиЮкъ: Мцхета

РегионРача-Лечхуми а, Квемо-Сванети аЮкъ: Амбролаури

РегионСамегрело-Земо-СванетиЮкъ: Зугдиди

РегионСамцхе-ДжавахетиЮкъ: Ахалцихе

РегионШида-КартлиЮкъ: Гори

Гуьржийчоьнан законашца автономин республикаАбхазиЮкъ: Сухуми

Статус къовсаме йолу мохкКъилба Осети (Цхинвалан регион)Юкъ: Цхинвал (Цхинвали)

Географи а, бахархой а

Гуьржийчоь Къилба Кавказехь ю, Ӏаьржа хӀордан малхбален берда йистехь. Къилбаседехь Большой Кавказ ю, къилбехь Малый Кавказан лаьмнийн системаш. Малхбузехь тӀекхета алсама тӀуьна хьал, малхбалехь климат декъа ю; локхалло чӀогӀа хийцадо Ӏаламан мохит. Пачхьалкх дозанаш ду Российца, Азербайджанца, Эрмалойчоьнца а, Туркойчоьнца а. 69 700 км² майда пачхьалкхан дуьненахь тӀеэцначу дозанашна йоьзна ю. Geostat 2026 шеран 1 январан бахархойн мах хадор 3 941,1 эзар стаг ю, Абхази а, Къилба ХӀирийчоь а чу ца лоцуш. Цундела оцу гайтамийн цхьаьнаэшна бахархойн луьсталла схьаэца аьтто боцуш декъа дан. Geostat 2026 шеран 24 апрелан арахецар 2024 шеран переписан жамӀаш лоруш ю; 2025 шеран йуьххьенан мах хадор а юха хадор хилла. Переписан бахархойн барам а, 1 январан шеран мах хадор а тайп-тайпанчу терахьашка йоьзна ю. Тбилиси 2026 шеран йуьххьехь 1 369,4 эзар бахархо ву аьлла мах хадор хилла.

Пачхьалкх а, территорин контекст а

Пачхьалкхан официальни цӀе Конституцехь: Гуьржийчоь, гуьржийн маттахь საქართველო. Коьрта гӀала Тбилиси. Абхазин конституцин статус а, цуьнан фактан урхалла а къасто деза. Абхази а, Къилба ХӀирийчоь а Гуьржийчоьнан центран Ӏедалан эффектан контролан арахь ду. 2025 шеран ООН-ан докладехь иза 1990-гӀа шерашкара а, 2008-гӀа шеран а тӀеман девнашца доьзна ду; циггахь билгалдаьхна Россоша оцу мехкийн маршо къобалдар а, российн эскарш циггахь хилар а. Пачхьалкхан дуьненайукъара къобалдина дозанаш а, агӀон тӀехь статистикин фактан чулоцу барам а къаьстина билгалдаьхна.

Къаьмнех лаьцна йоьзна йаззамаш

Гуьржий

ქართველები · Картвелеби · 3 304 075 Гуьржийчохь (2024 шеран багарбар)

Гуьржийн; ткъа кхин а мегрелийн а, сванийн а царахьара юкъарлонашкахь

Азербайджанаш

Azərbaycanlılar · Азербайджанаш · 9436,1 эзар стаг Азербайджанехь (2019 шеран барт)

Азербайджанийн мотт: къилбаседан а, къилбан а варианташ

Эрмалой

Հայեր · Хайер · 2 875 697 Эрмалойчохь (2022 шеран багарбар)

Эрмалойн: малхбаленэрмалойн а малхбузенэрмалойн а литературин нормаш

ХӀирий

Ирон · Дигорон · 485 646 Россехь (2021 шеран багарбар)

ХӀирийн: иронан а дигорон а

Регионан оьздангаллин Ӏадаташ

Картли а, Кахети а: Малхбален Гуьржийчоь: Мцхета, Тбилиси а, кахетин винан Ӏадаташ а. Историн областаш таханлерачу административан дакъошца цхьатерра дац.
Имерети а, Гури а: Малхбузен Гуьржийчоь: Кутаисин а, Гелатин а тӀаьхьало, эшаран а, кхачанан а регионан кепаш.
Самегрело а, Сванети а: Мегрелийн а, сванийн а шаьш шена йолу гергарчу картвелийн меттанаш ю. Регионан а, меттан а декъадалар шен ша-шах дерзор ца дожадо.
Аджари: Къилба-малхбузен Гуьржийчоьнан Ӏаьржа хӀордан а, лаьмнийн а дакъош; Батуми, меттигера кхачанан а, музыкалан а Ӏадаташ.
Къилбаседа-малхбален лаьмнийн областаш: Тушети, Хевсурети, Пшави а, уллерачу чоьташкахь а лоьху меттигера бахаман а, Ӏадатан оьздангаллин а кепаш. Царах Ӏаморна чӀогӀа мехала ю конкретни йукъараллин контекст.

Меттанаш а, йоза а

Гуьржийн мотт: пачхьалкхан а, литературин а мотт

Гуьржийн мотт картвелийн доьзалех ду, шен йоза а ду. Таханлерачу йукъарадешаран а, хӀорадненан а йозан практико мхедрули лелайо. Меттан пачхьалкхан статус Конституцица чӀагӀдина.

Мегрелийн а, сванийн а

Мегрелийн а, сванийн а гуьржийн моттца гергарчу картвелийн меттанаш ю, литературин гуьржийн меттан меттигера вариантийн цӀераш бен дац уьш. Мегрелийн мотт дукхах дерг малхбузехь даьржина ду, сванийн мотт историн Сванетица доьзна ду. Меттан классификаци этносийн ша-шах дерзорех къасто еза.

Лазийн мотт а, картвелийн гергарло а

Лазийн мотт мегрелийнчунна чӀогӀа гергара ду. Цуьнан буьйранхойн доккха дакъа Туркойчоьнан къилбаседа-малхбалехь Ӏаш ду; Гуьржийчоьнан Ӏаьржа хӀордан йисттехь жима йукъараллаш ю. Цундела диъ картвелийн мотт Гуьржийчоьнан диъ пачхьалкхан мотт маьӀна ца ло.

Абхазийн а, кхечу йукъараллин меттанаш а

Гуьржийчоьнан Конституцин 2-гӀа статьяхь пачхьалкхан мотт гуьржийн мотт бу, ткъа Абхазин Автономин Республикехь абхазийн мотт а. И конституцин хьал территорин фактан урхалла ца гойту. Пачхьалкхехь иштта эрмалойн, азербайджанийн, оьрсийн, хӀирийн а, кхечу йукъараллин меттанаш а лелайо.

Юкъараллаш а, статистикин чулоцу объект а

Гуьржийчоь дуккха къаьмнаш йолуш ю. Хьажоргийн исписко гойту порталан карайо статьяш, бахархойн йуьззина хӀоттам ца гойтуш. Юкъараллех лаьцна хаамаш массо а стагна хьажамаш а, динан тешам а мах хадор ца ю.

Азербайджанаш а, эрмалой а: Пачхьалкхан доккха йукъараллаш, шайн меттан, дешаран а, динан а Ӏадаташца.
Оьрсий, хӀирий, езидаш а, кхечу бахархой а: Къоман декъадалар, гражданалла, ненан мотт а, дин а иза адаман тайп-тайпана амалш ю.
Переписан территорин чулоцу барам: Geostatца зорбатохарш Абхази а, Къилба Осети а ца лоцу. Уьш ца лело мегар ду массо абхазийн я хӀирийн бахархойн барам мах хадорна.

Гуьржийчоьнан истори

Чулацам

Текстан барам

100%

Коьрта 1 · Герг 1,8 млн шо хьалха а, неолит а

Дманиси а, хьалхара винан Ӏадат а

Дманисин карийначаьрца ширачу адамийн а, дийнатийн а даьӀахкаш а, герг 1,8 миллион шо хьалхара тӀулгийн гӀирсаш а ду. Уьш мехала ю Африкел арахь адамийн хьалхара даржаран талламан; уьш таханлера гуьржий олий, иза анахронизм хир дара.

Кхин талламан некъ Шулаверис-Гора а, Гадачрили-Гора а неолитан эвланашца доьзна ду. Керамикин химин анализ а, контекстийн терахь хӀоттор а бахьнехь 2017 шеран PNAS статьяш тӀехь авторашна герг 6000-5800 шо вайн эрал хьалха винан кегашца уьйр тасдина. Иза археологин тешалла ду, бархӀ эзар шарахь таханлера рецепташ хийца ца хиларан тешалла дац.

АгӀо 1 тӀера 1коьрта чохь 1

ТӀехьажам къастадо шира пачхьалкхаш, юккъерабӀешеран цхьаьнакхетна пачхьалкх а, таханлера Гуьржийчоь а. Тайп-тайпанчу муьрийн дозанаш а, политикин цӀераш а цхьаьна ца догӀу.

Мцхета, Гелати а Верхни Сванети

Гуьржийчохь ЮНЕСКО-н Дуьненан тӀаьхьалонан объект йиъ ю: Мцхетан историн иэсаш, Гелати килс, Верхни Сванети а Колхидан догӀанан хьуьнаш а хьуьнан-хитӀехулара меттигаш а. Уьш ца деза иэсан доцу тӀаьхьалонан могӀамца а «Дуьненан иэс» программица а иэша. Мцхетан объектаца Джвари, Светицховели а Самтавро а юкъаяьхна. Уьш тайп-тайпана заманийн ансамбльш ю, цхьа шеран тӀегӀа ца ю. Кутаисин генахь йолу Гелати 1106 шарахь кхоьллина; килс гӀараяьлла шен архитектурица, мозаикашца, фрескашца а шен академи историца а. Верхни Сванети гойту Ушгулин йукъараллехь йолу Чажаши цӀе йолу ларъян йолу оьздангаллин ландшафтца. БӀаьвнаш долу цӀенош цхьаьнатоьхна дахаран а лардаран а функцеш. Цхьа объект могӀам чутохар маьӀна дац Сванети массо а цхьатерра лардаран статус йолуш ю аьлла.

Колхидан хьуьнаш а ларъян йолу меттигаш а

ЮНЕСКО-н Ӏаламан объект «Колхидан догӀанан хьуьнаш а хьуьнан-хитӀехулара меттигаш а» юкъатоху Iаьржа хӀордан тӀехулара малхбален бердан тӀехь йолу ворхӀ дакъа. Цуьнан юкъахь ю Аджари, Гури а Самегрело-Земо-Сванети хьуьнаш а хьуьнан-хитӀехулара экосистемаш а. Уьш тропикийн джунгли яц, тӀегӀан юкъара асанан догӀанан хьуьнаш ю, реликтан а эндемикан а кепашца. Боржоми-Харагаули лардо Жима Кавказан лаьмнийн-хьуьнан ландшафташ; къоман парк 1995 шарахь кхоьллина. Тушитин ларъян йолу меттигаш цхьаьнатоху лаьмнийн чоьхьарийн Ӏаламан а оьздангаллин а тӀаьхьало. Заповедникан, къоман паркан а ларъян йолу ландшафтан а ражонаш тайп-тайпана ю. Шеран заманан тӀекхочуш хилар, регистрацин бакъонаш а лаьмнийн некъийн хьал а хийцало. Карара хьолаш дӀахьажа деза цхьаьна меттиган администрацица, регионера даимлера амал ца лараш.

Динш а оьздангаллин тайп-тайпаналла а

Конституцис къобал до Гуьржийн апостолан автокефалан православин килсан башха историн роль а, тешаман а динан а маршо гаранти йо. Этникин принадлежность а стаган бинчу тешар а цхьаьна меттиге хӀотто мегар долу кхетам бац. Пачхьалкхан динан йукъараллешна юкъахь ю православин, бусалбанаш, Эрмалойн апостолан килсан тӀаьхьабозурш, католикаш, жуьгтий а кхин тобанаш а. Перепись тӀеэцна принадлежность лоруш ю, динан практикин тӀегӀа яц. 2024 шеран переписан шерашца жамӀашца Общественни вещателан публикацехь дин, къам а ненан мотт а башха гайтина.

Йоза а литература а

Гуьржийн йозан кхо система: мргвловани, иштта асомтаврули аьлла а евзаш, нусхури а мхедрули а. Церан функцеш тайп-тайпана ю: мхедрули таханлера дахаран а дешаран а практикехь леладо, хьалхара системаш килсан а пхьаран а юкъарчохь дахаш ду. 2016 шарахь и дахаш долу оьздангалла ЮНЕСКО-н иэсан доцу тӀаьхьалонан могӀам чуяьккхина. Шота Руставели поэма «Тигран цӀокан тӀехь волу витязь» XII-XIII бӀешерийн дозанехь кхоьллина. Поэман куьйгайозан гулам 2013 шарахь «Дуьненан иэс» цӀе йолу дуьненайукъара реестр чуяьккхина. Произведенин хан а Ӏалашбина йолу йозан хан а къасто деза: куьйгайозан Ӏадат бӀешерашкахь кхолладелла.

Дукхаазон эшар

Гуьржийн дукхаазон эшаран юкъахь тайп-тайпана меттигера Ӏадаташ ю, цхьа цхьаьнатоьхна музыкин шаблон яц. ЮНЕСКО-с иза 2001 шарахь барта а иэсан доцу тӀаьхьалонан шедевр аьлла кхайкхина; Репрезентативан могӀам чу 2008 шарахь яьккхина. Традицин полифонин талламийн центр къастош ю лаьтташ йолу басца, азонийн контрастан боламца а церан цхьаьнакхетаршца а формаш. Малхбален а малхбузен а областехь дукхаазон кхолларан тайп-тайпана некъаш ю; дуьненан эшар а килсан эшар а шайн башхаллаш а йолуш ю. ЮНЕСКО-н официальни агӀохь ю Ӏадатан азца вевзаш хила материал.

Регионан кухни

Гуьржийн кухни меттигера Ӏадатех кхоллало. Имеретин хачапури аджарски кепара кеманан кепехь йолчух къаьста; лаьмнийн хинкалин кепаш оцу бепиган кечаман массо а некъаш тӀех ца до. Самцхе-Джавахетехь шайн кепара жижиган а даьттан бепиган а кечамаш карадо. ГӀараевлла бепигашна юкъахь ю боттолгца кечдина пахали, хьаьжкӀашца лобио а боттолгца соусца сациви а. ХӀоттам, тӀедалар а Ӏидан контекст а областе а доьзале а тайп-тайпана ю. Цхьа меню пачхьалкхан массо а бахархочунна тӀедиллина санна сурт отто нийса дац.

Квеври а винан кхолларан истори а

Квеври боккха лайн пхьегӀа ю, вино кхаба, латто а Ӏалашъян а леладо. Ӏадат юкъатоху пхьегӀийн кхоллар, кемин тӀехь болх а доьзалехь а йукъараллехь а хаарш дӀадалар а. 2013 шарахь метод ЮНЕСКО-н иэсан доцу тӀаьхьалонан могӀам чуяьккхина. 2017 шеран PNAS археологин статья тӀехь карайо неолитан керамикехь винан химин лар. Авторш башха дийцадо неолитан карийначара а тӀаьхьа лаьттан бухара пхьегӀашна а юкъара меттигаш. Цундела винан кхолларан шира тешаллаш автоматица VI эзар шо вайн эрал хьалха дуьйна таханлера квеври метод даим лелоран тешалла аьлла ца оьшу.

Университеташ, музейш а тӀаьхьало таллар а

Тбилисин университет 1918 шарахь дӀаелла Иване Джавахишвилин а цуьнан накъостийн а инициативица. Официальни историс гойту январан 26 де ширачу календарица; таханлера иэсан де февралан 8 тӀевоьду. Хьалхара ректор Петре Меликишвили хилла. Гуьржийчоьнан Къоман музей таллам бо археологин тӀаьхьалонна, Дманиси а юкъатоьхна. Къоман архив публикаци йо тӀаьхьара историн документаш а сурташ а, университетан проекташ таллам бо картвелийн меттанаш а дукхаазон эшар а. Оцу учрежденеш тайп-тайпана материалаш ло: хӀумнаш карийнарш, документаш, меттанийн сурт а кхолларан йозанаш а.

Медиа

Гуьржийчоьнан лекха лаьмнийн ландшафташ

Гуьржийчоьнан лекха лаьмнийн тогӀенийн мотив тӀехь ландшафт · сурт ХӀокху хӀолламийн бакъ сурташ а, архиван фотографиш а учрежденеш тӀе хьажоргашца карайо.

Шатлакхан илли

Тависуплеба («Маршо»)

Гуьржийн

Давид Маградзен дешнаш. Захария Палиашвилин музыка, Иосиф Кечакмадзен гимнан обработка. Гимн тӀеэцна 2004 шарахь; карара правовой бух къаьстина гайтина.

«თავისუფლება» цӀе «Маршо» аьлла гочйо. Текст а, музыка а чӀагӀйина Гуьржийчоьнан пачхьалкхан символех лаьцна 2018 шеран 14 ноябран Органикан законан № 4 а, № 5 а тӀетоьхначу тӀаьхьехь. Официалан текст а, нотан тӀетоьхнарг а первоисточник тӀе хьажоргаца тӀекхочу.

Хронологи

Хилламаш: 18 / 18

Герг 1,8 млн шо хьалха: Дманисин карийнаш Хьалхара адамийн а, дийнатийн а даьӀахкаш, тӀулган алаташ.
Герг 6000-5800 в. э. хьалха: Неолитан вино дар Шулаверис-Гора а, Гадачрили-Гора а талламашкахь карийначу археологин контекстийн терахьаш.
IV бӀешо: Картлера керсталла Малхбален гуьржийн пачхьалкхехь паччахьан Ӏедало керсталла тӀеэцар.
XI бӀешеран йуьххье: Баграт III-гӀачун заманахь цхьаьнакхетар Цхьаьнакхетна юккъерабӀешеран пачхьалкх кхоллар.
1106: Гелати кхоллар Монастырь а, хин болу дешаран центр а.
1783: Георгиевски трактат Российн протекторат Картли-Кахети тӀехь.
1801: Картли-Кахети Российн империн юкъатохар Малхбален гуьржийн пачхьалкхехь монархи чекхъялар.
1918: Университет а, Хьалхара республика а Тбилисин университет дӀаеллар; 26 майхь маршо кхайкхийнар.
1921: Конституци а, советийн дакъазабар а 21 февралехь Конституци тӀеэцна; 25 февралехь ЦӀен эскаро Тбилиси дӀалаьцна.
1937: Политикин репресси Сандро Ахметелин а, Петре Оцхелин а тоьпаш тохар архиван гайтамехь гайтина.
1991: Маршо меттахӀоттор 31 мартан референдум а, 9 апрелан акт а.
1994: Дуьненан тӀаьхьалон хьалхара объекташ Мцхета а, хӀинца Гелати монастыро гойту объект а.
1995: Гуьржийчоьнан Конституци 24 августехь тӀеэцна.
1996: Лакхара Сванети ЮНЕСКОн испискехь БӀерийн архитектура а, Чажашин оьздангаллин ландшафт а.
2008: ТӀом а, бахархой дӀакхелхинар а Таханлера тӀаьхье ООНан докладехь карайо.
2013: Дийна а, куьйга йаздина а традицеш тӀеэцар Квеври метод материалан боцу тӀаьхьалон испискехь юкъатоьхна, Руставели куьйга йаздина гулам «Дуьненан иэс» реестре юкъатоьхна.
2016: Кхоъ йозанан система Гуьржийн йозанан дийна оьздангалла ЮНЕСКОн материалан боцу тӀаьхьалон испискехь юкъатоьхна.
2021: Колхидан хьун а, хьун-баьрзаш а Ӏаламан объект Дуьненан тӀаьхьалон испискехь юкъатоьхна.