ХӀирий

Шира динан пласташ. Традиционни культурехь вовшахтоьхна иранан тӀаьхье а, кавказан зӀенаш а. Лаьттан лелор, даьхнийн лелор, гергара иэс а, сийлахь меттиган кхетамаш а тайп-тайпана Ӏадаташ кхоьллина. ТӀаьхьара йаззамашца массо а шира аланийн цхьаъ а, хийцалуш доцу дина меттахӀотто аьтто бац. Хуыцау а, лараме тӀелаьцна гӀоьнчаш а. Дин доьхуш лериначу Ӏадатехь маьӀна долуш бу Хуыцау, Уастырджи, Уацилла, Фалвара кхин а сийлахь сурташ. Церан функцеш а, маьӀнаш а тайп-тайпана ю. Уастырджи цӀеран историн зӀе сийлахь Георгийца лараме ю, амма цунах лаьцна массо а халкъан кхетамаш цуо чекх ца йоху. Керсталла дар. Аланин керстан институташ кхолладалар Византин миссица а, X бӀешо долалуш лулара Абхазин паччахьаллин гӀоьнца а дуьзна ду. Цхьацца кехатийн а, хиллачу хӀуманийн а терахьаш къовсаме ду: таллламашкахь 916–917 а, 922 а шераш карадо. Цхьа шо массо а бахархой сиха керсталле даьлла терахь яц. Килсанаш а, керсталла дарг ца цхьатерра хилар а. Килсанаш далор а, епископан кафедра а керсталла чӀогӀа хилар гойту. Йаззаман тешаллаша, цуьнца цхьаьна, меттигерчу Ӏадаташ ларъяр гойту. Ӏедалхо керсталле далар, епархи хилар а, юьртара бахархойн доьналла дина кхетам а тайп-тайпана хаттарш ду. Юкъара бӀешерийн Алани йоьхначул тӀаьхьа. ТӀеман бохамаша хьалхара институташ гӀелйира, амма керстан цӀераш, Ӏиданаш а, Ӏадатан элементаш а ца дайра. Уьш меттигерчу культашца цхьаьна даха дӀадевлира. Гуьржийн килсан юкъарчу зӀенаш а, керла миссеш а оцу традице тӀе Ӏаткъам бира. XVIII а, XIX бӀешерийн миссеш а. ХӀирийн динан комиссис, мозгӀарийн болх, гочдарш а, ишколаш а православин практика а, йозан дешар а даржо гӀо дира. Миссионерство оьрсийн хилар чӀагӀлуш долчу хьолехь кхиира, цундела цуьнан динан, дешаран а, политикин а аггӀонаш вовшахтоьхна ду. Ислам даржар XVII а, XVIII бӀешерера дуьйна лулара Кхабардаца зӀенаш, масала элийн юкъаметтигаш а, гергара зӀенаш а, мехала некъ хилира. XIX бӀешарахь исламан практика цхьацца юкъарлонашкахь чӀагӀъелира. Оцу процессе массо а хӀирий ца хьакхабира, цхьа диалектан дозанашца нийса ца нисъелира. Бусулба юкъарлонаш. ХӀирийн бусулбанаш дукхах дерш суннийн традицин тӀехь бу. Исторехь ислам гӀоле гуш ду Дигорин цхьацца декъехь а, кхин цхьацца хӀирийн юкъарлонашкахь а. «Массо а дигорхой бусулбанаш бу, массо а иронхой керстанаш бу» бохучу формуло бакъдолу тайп-тайпаналла нийса ца гойту. Куывд, дзуарш а, сийлахь меттигаш а. Дин доьхуш лерина куывд, дзуарш ларар а, юкъара Ӏиданаш а динан практика юкъара дахарца вовшахтосу. Сийлахь меттиг юьртан, чӀажан я кхин а шуьйра маьӀна долуш хила тарло. Цуьнан таханлера гӀишло юкъара бӀешерера дуьйна хийца а ца хуьлуш ларъян тарлош яц. Советийн зама. Динан дуьхьалонан политико динан институтийн юкъара болх дозабора. Доьзалан а, юкъара Ӏадаташ а ларйира, керла маьӀна а лоьра. Дуьненан культура кхиар доьзалшкахь цхьатерра динех дӀакхетар маьӀна дацар. Таханлера тайп-тайпаналла. ХӀирийша шаьш православин, бусулбанаш, традицион динан тӀаьхьенаш я дуьненан нах санна билгалдаккха тарло. Цхьаболчара килсан декъахь хилар традицион Ӏадаташца вовшахтосу. Традицион динан цӀераш а, дозанаш а чоьхьара къовсаман а, Ӏилманан талламан а предмет ю. Динан истори ешаран некъ. «Язычество», «монотеизм», «синкретизм» а, «халкъан дин» а бохучу цӀераша тайп-тайпана талламийн а, конфессионалан а некъаш гойту. Царах цхьаъ а кхузахь массо а хӀирийн тӀелаца дезаш долу ша-ша билгалдаккхар санна тӀе ца тоха. Меттигерчу хаттарчохь массо а халкъан статистика хийца ца ло.