Къилбаседа ХӀирийчоь Алани

Къилбаседа ХӀирийчоь Алани цхьаьнатуху Йоккха Кавказан къилбаседа басен аренаш а, ломан чӀаьжнаш а. Владикавказ, Дигори а, Даргавс а гойту цуьнан историн тайп-тайпана агӀонаш: гӀалин дахар, Ӏаламан ландшафташ, аланийн тӀаьхье а, ломан йукъараллин оьздангалла а. ХӀирийн мотт индоевропин доьзалан иранан гаьнца ю.

Лаьмнийн аре, тӀулгийн хикхо а баьрзаш а лекха дукъаш а долуш — Лаьмнийн Дигори: Урухийн лакхенашкара суьртаца лаьцна пейзаж · сурт · Исбаьхьаллин сурт

678,8 эзар.

бахархой 2025 шеран 1 январехь, Росстатан округлённый мах хадабо Российн Банкан профилехь

8 эзар.

квадратан километр, округлённая площадь территории

пачхьалкхан меттигаш: хӀирийн а, оьрсийн а

Географи маьӀнашца

ГӀаланаш, эвланаш а, кӀошташ а

Къилбаседа ХӀирийчоь-Аланехь бархӀ административан кӀошт ю. Владикавказ ша-шешца гӀалин гуо кхуллу. Алагир, Ардон, Беслан, Дигора, Моздок гӀаланаш дӀаяздина йолчу кӀошташца доьзна ду.

Нах беха меттигаш: 223
Мехкаш: 9

Нах беха меттигийн исписка 2026 шеран 8 сентябрехь. Тайп-тайпана муниципалан кхолламийн цхьатера цӀераш йолу нах беха меттигаш къаьстина гайтина. Цхьабосса бахархой боцу кегийра нах беха меттигаш а йукъатоьхна; бахархойн барамх лаьцна хӀокху чохь хаам ца делла.

ГӀалин гуоДзæуджыхъæуЮкъ: Дзæуджыхъæу

КӀоштАлагиран кӀоштЮкъ: Алагир

КӀоштАрдонан кӀоштЮкъ: Ардон

КӀоштДигоран кӀоштЮкъ: Дигора

КӀоштИрафан кӀоштЮкъ: Чикола юрт

КӀоштКировн кӀоштЮкъ: Эльхотово юрт

КӀоштМоздокан кӀоштЮкъ: Моздок

КӀоштАьтту бердан кӀоштЮкъ: Беслан

КӀоштГӀалин йистан кӀоштЮкъ: Октябрьски юрт

Географи а, бахархой а

Республика юкъаяьлла Йоккха Кавказан къилбаседа басехь. Аренан дакъа а, лаьмнашна хьалхара меттигаш а кӀоргера лаьмнийн тогӀенашца уллехь ю. Терк чекхболу Владикавказ чухула; лаьмнийн Дигори доьзна Урухан бассейнца. Ӏаламан хьолаш лекхалца хийцало: Ӏаьттинчу аренашкара хьуьнгашка, баьццара меттигашка а, лекха лаьмнашка а кхаччалц. Майда ю гергга 8 эзар км². 2025 шеран 1 январехь бахархой гергга 678,8 эзар стаг лараделла. Шина терахье а гонахьдина, уьш 2026 шеран нийса таханлера статистика санна ца гайта. Юьртабахам, промышленность а, гӀалин экономика а туристийн маьӀна тӀетуху лаьмнийн тогӀенашна. Кавказан дукъ чухула долу зӀенаш регионан хьолан ладаме ду.

Къаьмнаш а, цаьрца доьзна материалаш а

ХӀирий

Ирон · Дигорон · 485 646 Россехь (2021 шеран багарбар)

ХӀирийн: иронан а дигорон а

ГӀалгӀай

ГӀалгӀай · 517 186 Россехь (2021 шеран багарбар)

ГӀалгӀайн мотт (гӀалгӀай мотт)

Меттанийн а, меттигера ламастийн а

Ирон ламаст: Ирон диалект бух тӀехь ду хӀирийн меттан уггаре даьржина литературин норман. Цуьнан лелорхой Ӏаш бу ХӀирийчоьнан тайп-тайпанчу кӀошташкахь а, цуьнан арахьа а.
Дигори ламаст: Дигори диалектан шен литературин норма ю. Дигори меттан а, оьздангаллин а ламаст дуьххьара дӀа Къилбаседа ХӀирийчоьнан малхбузен декъаца доьзна ду.
Лаьмнийн чӀожан юкъараллаш: Историн территорин юкъараллаш а, хӀинцалера административан кӀошташ а цхьаьна ца догӀу. АгӀонан йа эвлан декъахь хилар меттан а, этносан а ша-шен вовшахтохарца хийца ца ло.

Меттанаш: статус а, йозан гӀиллакхаш а

ХӀирийн мотт

ХӀирийн мотт юкъадоьду малхбален иранан тобанан иранан гаьнашка, индоевропин меттанийн. Иза Ӏалашйо аланийн меттан ламастца историн зӀе. Коьрта диалекташ ирон а, дигори а фонетикехь, дошамехь а, грамматикехь а къаьста. Дигори шен литературин норма ю. ХӀинцалера йоза кириллицин бух тӀехь ду, абатехь леладо Æ/æ элп.

Пачхьалкхан меттанаш

Республикин Конституцис чӀагӀдо хӀирийн а, оьрсийн а меттанийн пачхьалкхан статус. Оьрсийн мотт леладо дешарехь, гӀуллакхдархь а, къаьмнашна юкъахь зӀенехь а хӀирийн меттанца цхьаьна. Конкретни доьзалан йа нах беха меттиган меттан практика цхьа этносан категорица ца билгалйоккху.

Мотт Ӏамор

В. И. Абаевн историн-этимологин дошамо гӀо до хӀирийн лексикин схьадалар а, кхечу меттанашца йолу зӀенаш а Ӏамош. Цифран верси кхуллу иранан меттанийн а, теоретикин лингвистикин а специалисташ. Меттан а, цуьнан диалектийн а хаамаш дуьненна тӀехь берриг хӀирийн дукхаллах къасто деза.

Бахархой а, оьздангаллин тайп-тайпаналла а

Юкъараллин истореш регионан истори тӀехйоккху. Къаьмнийн карточкашкара гайтамаш Къилбаседа ХӀирийчоьнан бахархойн статистика ца хуьлу.

ХӀирий: Республикин коьрта къам. Цуьнан мотт а, оьздангаллин истори а Къилбаседа ХӀирийчоьнан арахьа а гайтина.
Оьрсий, гӀалгӀай а, кхин бахархой а: Республика дуккха къаьмнаш йолуш ю. ГӀалин а, эвлан а юкъараллин истори кхелхашца, махлелорца, пачхьалкхан политикица а, дозанаш хийцаярца а доьзна ду.
ГӀалин а, эвлан а дахар: Регионан бахархойн юкъара дукхалла юкъатуху берриг даим беха бахархой, къам ца хьоьжуш. Иза хӀирийн къоман дукхалла яц.

Къилбаседа ХӀирийчоьнан истори

Чулацам

Текстан барам

100%

Коьрта 1 · Шира зама

Кобанан оьздангалла а, археологин тӀаьхье а

Кобанан шира хӀуманаш Юккъера Кавказан археологин юкъахь гӀарадаьлла меттиг дӀалоцу. Кобанан кашан тӀера борзанан хӀуманаш регионан хьалхарчу музейн гулдамашна юкъадевлира. 1893 шарахь кхоьллина Теркан областан музей хӀинцалера Къоман музейн хьалхаралхо ю.

Археологин оьздангалла билгалйоккху карийнача хӀуманийн комплексца а, Ӏадаташца а, хӀинцалера къамца а ца йоккху. Ширачу бахархойн истори юхаметтахӀоттайо иэсаш, йозанан тешаллаш а, меттан хаамаш а вовшахтоьхна.

АгӀо 1 тӀера 1коьрта чохь 1

Доца историн тешар. Терахьаш а, маьӀнашдахар а Ӏилманан а, хьалхара материалашца а таллар; таханлера дозанаш шира пачхьалкхашка ца дӀахьо.

Даргавс а, Ӏаламан тӀаьхье а

Даргавсан некрополь федеральни маьӀна долу хӀоллам а, 1978 шарахь дуьйна Национальни музейн филиал а ю. Склепан архитектура а, музейн карийнарш а таро ло дӀабохкаран хӀоттам а, меттигерчу юкъараллин материальни оьздангалла а Ӏамо. Некрополе вахар дӀабохкаран меттиге ларам барца доьзна ду. «Алани» национальни парк кхоьллина 1998 шеран 18 февралехь лаьмнийн Дигорехь. Цуьнан ландшафташ доьзна Урухан а, Ахсинтан а хьалхарчу меттигашца. Маршрутех, Ӏалам ларъяран бакъонех а, мехкан тӀекхочух а лаьцна хаамаш новкъа валале дирекцехь талла деза. Къилбаседа-ХӀирийн пачхьалкхан Ӏаламан заповедник а, «Алани» национальни парк а цхьаьнатоьхна дирекци куьйгакӀелара тайп-тайпана тӀеххьара ларъян лоцу мехкаш ю. Ларъяран тайпа а, вахаран хьолаш а цхьана мехкара вукху тӀе ца дӀахьо.

Динан гӀиллакхаш

Къилбаседа ХӀирийчоьнан динан дахар юкъатуху православи, ислам а, меттигерчу хӀирийн Ӏадатан практикаш а. Ирон йа дигорон меттан гӀиллакхе вахар стаган динах автоматически ца хьоьху. С. А. Штыркован талламаш гойту традиционалистийн боламаш схьадаьхначу тӀаьхьенех а, таханлерачу идентичностехь динан меттигех а лаьцна керла маьӀнаш схьаэцаран некъ. Святилищаш, доӀанийн гуламаш а, доьзалан Ӏадаташ а историн а, таханлерачу контексташца а ю. ХӀора культан нийса ханнах лаьцна йевзаш йолу алапаш материалаш талларан метта ца хӀутту.

Эпос, литература а, музейн коллекцеш а

ХӀирийн нартский дийцарш юкъадогӀу Кавказан нартский эпосан шуьйрачу дуьненах. Уьш Ӏамо зуьгаран дош санна, сюжетийн варианташца, йаздаран историца а, литературин хийцамца а. Эпически дийцар хиллачу хилламх лаьцна нийса хроника йа археологин хӀоллам цхьана къоман тӀехьатохар гойту тешалла ца хуьлу. Национальни музей а, цуьнан филиалаш а лардо археологин карийнарш, этнографин хӀуманаш, исбаьхьаллин а, литературин а материалаш. Музейн зӀено юкъатуху Коста Хетагуровна лерина учрежденеш, царех Нарера цӀа-музей а. Костюм, кечалш, металлан сурсаташ а, дахаран пхьегӀаш а боккъонца долчу хӀуманашца а, цаьргара схьадаларца а Ӏамо. Даргавсехь карийнарш лаьцна хаамаш тайп-тайпана муьрийн кӀадиш а, пхьаран говзаллаш а дустархьама гӀо до. Сценин костюм йа генерированни сурт ширачу духарг документальни фиксаци санна гайта ца мега.

Кхача а, дааран оьздангалла а

ЧIепалгаш, жижиганш, шура йоцу кхачанаш а, ламасташца лелош долу йий а цхьаьнакхетош ду хIусамехь а, Iадатехь а. Этнографин суртхIоттошкахь доккха меттиг дIалоцуш ду дезачу хIуманаш тIехь кхоъ чIепалг кхабаран. Кхачанан рецепташ а, хIоттам а дозуш ду бахьанаца, меттигаца а, доьзалан Iадатаца а. Кхачанан бIохьамашна юкъахь ду декхарш дIадекъар, воккхаверг ларар а, дуIа дар а. ЧIепалгийн дукхалла а, уьш кхабаран низам а дозуш ду ламастан тамаца; дезачу а, маршо кхайкхаран а меттигаш къаьсташ ду. Кхо чIепалган символикин цхьаъ бен йоцу гIарадаьлла тидам барг ца беза массо а заманашка а, доьзалашка а.

Медиа

Къилбаседа ХӀирийчоьнан лаьмнийн ландшафташ

Дигорин лаьмнийн а, Урух тӀера хьалхарчу меттигийн а мотивашца хӀоттийна сурт. Иза исбаьхьаллин маьӀнадалар ду, а · сурт ХӀолламийн боккъонца долу суьрташ лахахь музейн материалашкахь тӀекхочу.

Шатлакхан илли

Къилбаседа ХӀирийчоь Алани Республикин пачхьалкхан шатлакхар

Оьрсийн · оьрсийн верси

Шатлакхар тӀеэцна Лакхара Советан 1994 шеран 24 ноябран сацамца. Пачхьалкхан символех лаьцна хаамаш зорба тоьхна республикин официальни порталехь.

ЧӀагӀдина текст а, пачхьалкхан шатлакхарах лаьцна хаамаш а тӀекхочу официальни порталехь «Официальни текст» хьажоргаца.

Хронологи

Хилламаш: 13 / 13

III-V бӀешо: Къилбаседа Кавказан хьалхара аланаш: М. П. Абрамован монографехь таллина мур.
XIV-XIX бӀешо: Даргавсан некрополь хиларан мур музейн терахьашца, XIX бӀешеран хьалхарчу кхаа декъе кхаччалц.
1784: Терк тӀехь Владикавказ гӀап йиллар.
1893: Теркан областан музей йиллар, Национальни музейн хьалхаралг.
1924 шеран 7 июль: Къилбаседа-ХӀирийн автономин область кхоллар.
1925: Къилбаседа-ХӀирийн Ӏилманан-талламан институт кхоллар.
1936 шеран декабрь: Автономин область Къилбаседа-ХӀирийн АССР тӀе хийцар.
1944: ГӀалгӀай дӀакхайкхар а, дӀаяьккхинчу Нохч-ГӀалгӀайн АССРн мехкаш дӀадекъар а.
1992 шеран октябрь-ноябрь: ХӀирийн-гӀалгӀайн герзца долу дов, маьрша бахархойн юкъахь белларш а, новкъа бовлар а.
1994 шеран 12 ноябрь: Республикин Конституци тӀеэцар.
1994 шеран 24 ноябрь: Лакхара Советан сацамца пачхьалкхан шатлакхар тӀеэцар.
1998 шеран 18 февраль: «Алани» национальни парк кхоллар.
2004 шеран 1-3 сентябрь: Бесланехь № 1 ишкол схьалацар а, заложникаш балар а.