← Ерриг къаьмнаш
Къилбаседа Кавказ · ГӀалгӀайчоь
ГӀалгӀай
ГӀалгӀай
ГӀалгӀай: истори, мотт, бӀеран архитектура, Ӏадаташ а, оьздангалла а. Меттигера хетарш, керсталлин Ӏаткъам, ислам даржар а, шера-шеран хронологи а, материалаш а.
ГӀалгӀайчоьнан тогӀешна тӀехь лаьмнийн сурт · сурт
Мотт
ГӀалгӀайн мотт (гӀалгӀай мотт)
Доьзал
Нах-дагӀастнан доьзал, нахин га
Барам
517 186 Россехь (2021 шеран багарбар)
Истори
ГӀалгӀай а, историн даймохк а. ГӀалгӀай Юкъерчу Кавказан бух болу къам. Историн бахархойн меттигаш ю Ассин а, Ӏармхин а ломан тогӀеш а, уьшца дӀасахьаьдна аренаш а. Тахана гӀалгӀай Ӏаш бу дукхах дерг ГӀалгӀайчохь, иштта Къилбаседа ХӀирийчохь, Россера кхин регионашкахь а, дозанал арахь а. Къоман барам республикин бахархойн барамца нислуш яц.
Мотт а, схьадалар а. ГӀалгӀай мотт нах-дагӀастнан доьзалан нахин гаьнца юкъадоьду. Иза гергарчех ю нохчийн а, бацбийн а, амма ша-шех лаьтта мотт ю. Меттан юкъараллас маьӀна дац таханлера къаьмнаш цхьаъ ца хуьлуш долу идентичносташ я цхьатерра истори а йолуш хилар.
Ломан юкъараллаш. БӀегӀанан ковнаш, латталелор, даьхнийлелор а, пхьоланаш а меттигера дахаран бух бара. Гергарлонан цхьаьнакхетарш а, латтанан юкъараллаш а вовшашна гӀоьнца, хийцамца а, юкъараллин зӀенашца а лаьттара. Материалан оьздангалла керстачаьрца вовшахкхетарца кхиира; бӀегӀанаш массо а заманахь гӀалгӀайн цхьаъ бен йоцу дахаран меттиг хилла яц.
Юкъара бӀешерийн зӀенаш. Тхаба-Ердас гойту меттигера гӀишлошъяран Ӏадатан а, Закавказьен керстанан зодчестван а вовшахкхетар. Килс дуккха чкъоьрнаш долуш ю, ткъа талламашкахь цхьацца гӀишлошъяран этапийн терахьаш къаьсташ ю. Иза цхьана шеран тӀехӀотто а, массо а къам цхьана хенахь керсталле даьккхина хиларан тешалла санна лара а ца тарло.
Автономи а, оьздангаллин хийцамаш а. 1924 шарахь кхоьллина ГӀалгӀайн автономин область, 1934 шарахь иза вовшахтоьхна Нохчийн автономин областаца; 1936 шарахь дуьйна хилла Нохч-ГӀалгӀайн АССР. Школин дешар, зорба а, йозанан литература а шоръялара советан политикин хьолехь, цуьнца цхьаьна репрессеш а, динан дахар нисбар а хилла.
Депортаци а, юхадерзар а. 1944 шеран 23 февралехь дӀайолайелла гӀалгӀай а, нохчий а ницкъала дӀакхалхар, дукхах дерг Кхазакхстане а, ГӀиргӀизстане а. Юкъара таӀзар нахана тӀелетара церан ша-шех бехке хилар ца хьоьжуш. Мацалла, цамгарш, новкъахь хала хьолаш а, спецпоселенияш а бахьнехь дуккха а нах хӀаллакхилла. 1957 шарахь автономи меттахӀоттор юхадерзаран некъ биллира; цӀенош а, бакъонаш а меттахӀоттор сиха ца хилира.
Таханлера республика а, конфликтийн хала тӀаьхье а. ГӀалгӀайн Республика кхолларан закон тӀеэцна 1992 шеран 4 июнехь. Цу шеран гуьйрехь Пригородни кӀоштахь хиллачу хӀирийн-гӀалгӀайн конфликто бахархой хӀаллакхилар, цӀенош йохийтар а, дуккха а нах ницкъала дӀакхалхар ацара. Оцу хӀоьмашна документех а, нахах долчу дахарех а тӀехьадевлла дӀаяздар деза, къоман билгалоно юкъара бехкедар ца деш.
Административан дозаннал арахьара оьздангалла. Литература, доьзалан дагалецамаш, дешар, профессионалан исбаьхьалла а, диаспорин зӀенаш а гӀалгӀайн таханлера дахаран дакъа ду. Литературин произведенис шен чухоам болу хилла заманан сурт лардан тарло, амма Ӏилманан таллам хийца ца ло: Идрис Базоркин «БӀешерийн боданех» роман дукхах дерг исбаьхьаллин текст санна доьшу.
Мотт
ГӀалгӀай мотт, гӀалгӀай мотт, нахин меттанашна юкъадоьду. Цуьнан аьзнан системехь мехала ду мукъазаьзнаш дехаре а, дикалле а башхаллаш, мукъазаьзнаш дукха хилар. Грамматикас юкъатосу цӀеран классаш а, эргативан конструкцеш а; типологин башхаллаш маьӀ-маьӀца йазйина Джоханна Николсан Ӏилманан грамматикехь.
Йозанан проекташкахь леладора Ӏаьрбийн график, ткъа 1920-гӀа шерашкахь латинан йоза кхиира. 1938 шарахь дуьйна леладо кириллица. Абатан истори меттан историх къасто деза: баьццара Ӏадат таханлерчу школин йозаннал дуккха а шира ю.
«Сердало» газетан хьалхара лоьмар 1923 шеран 1 майхь арадаьлла. Цхьацца интернет-справкашкахь тӀехьадевлла 1921 шеран билгалдаккхар кхузахь ца дехкина: лелийна редакцин ша-шех хаамаш. Газет гӀалгӀайн йозанан оьздангаллин уггаре мехала институтех цхьаъ хилира.
ГӀалгӀай мотт леладо доьзалехь, литературехь, дешарехь а, медиа а. Оьрсийн-гӀалгӀайн шинаметтан лелар шарбина ю; Россел арахь меттан лелор Ӏаш долчу махка а тӀехьадоьду. Меттан ларъяр доьзалехь дӀалуш, дешар, словарш а, хьехархой кечбар а юкъатосу.
Дин а, динийн истори а
Меттигаш лелош хилла эвланаш. Ислам дарже кхачале Ӏаламан ницкъийн культураш, сийлахь меттигаш ларар, дай а, юкъараллин Ӏуналой а ларар хилла. Тептарашкахь дуьлуш ду Дяла, Села, Тушоли, Мятцели. Сийлахь меттигаш а, Ӏадатан дезараш а лаьттан-Ӏуьрхаллин календарца а, юкъараллин хӀоттамца а доьзна дара. И Ӏадаташ хийцалуш хилла, цара цхьаъ ца хийцалуш «ширачу гӀалгӀайн дин» ца кхоллара.
Аренашкара тешаллаш. Б. К. Далгата 1891–1892 шерашкахь гӀалгӀашна юкъахь гӀирс гулбира, царна юкъахь Мецхальски юкъараллехь а. Цуьнан тергонаш гойту XIX бӀешо чаккхенгахь меттигера Ӏадаташ ларъяр. Цуьнан белхан цӀе лелайо шира шуьйра терминологи: гӀалгӀайн гӀирс шен-шен Ӏалашонца таханлерачу нохчашна тӀе ца тохалуш, вайне а иштта.
Керсталла а, Гуьржийчоьца йолу зӀенаш а. ЮккъерабӀешерийн керстан Ӏаткъаш ЧӀерий Кавказаца йолчу контакташкахь чудаьхкира. Ассин чӀожера Тхаба-Ерды и зӀенаш гойту уггаре коьрта хӀумнаш. Архитектурин хийцамаш а, гуьржийн йозанаш а таллам бо килсан схьадаларх лаьцна дийцарех къаьстина. Килс хиларг ца гойту массо лаьмнийн юкъараллехь цхьаъ Ӏебадалла цхьана хенахь чӀагӀдалар.
Дин хийцар цхьана хенахь ца хилар бахьана. Керстан элементаш, меттигера культураш, исламан Ӏадаташ цхьаьна хилла мегар дара. Албогачиеван таллам а, цуьнан академически рецензи а гойту тайп-тайпанчу юкъараллаша керла бакъонаш тайп-тайпанчу заманахь тӀеэцар. XIX бӀешеран православин миссин истори а юккъерабӀешерийн керстан Ӏаткъан историца ца нисло.
Ислам даржоран некъаш. Бусалбанийн Ӏаткъаш луларачу юкъараллешкара чудаьхкира, уггаре хьалха Кабарда, Нохчийчоь, ДегӀастан. МаьӀна дара махлелор, кхелхараш, хьехам, дешар, синмехаллин хьехархойн болх. XVIII а, XIX а бӀешерашкахь ислам мелла а чӀагӀлора: аренан а, лаьмнийн а юкъараллаша и некъ цхьана хенахь ца чекхбаьккхира. Массо гӀалгӀа дин тӀеэцна цхьаъ бакъ терахь гӀирсаша ца хӀотто.
Суфийн хьехархойн роль. XIX бӀешеран юкъе а, шолгӀачу декъехь а коьрта роль ловзийра Кунта-Хьаьжа Кишиева а, цуьнан къадарийн Ӏадатан тӀаьхьабозуша а. Къадарица цхьаьна даржийра накъшбандин Ӏадат а. Хьехархойн а, дешархойн а шен зӀенаш, меттигера юкъараллаш, хьажолла дар ислам дахаран дакъа дан гӀоьшца.
МазхӀаб, тарикъат, вирд. Бусулба гӀалгӀашна юкъахь дукхахберш суннийн ислам шафиӀийн мазхӀабан тӀехь бу. МазхӀаб бакъонан ишкол ю. Къадария а, накъшбандия а суфийн вежарийн тобанашна юкъадоьду, вирд цхьаъ хьехархочун тӀаьхьабозучеран гуо а билгалдоккху. И кхетам националан тобанашца ца деза, шен-шен динаш а ца лара деза.
Советийн Ӏедалан хьалхатохар а, дин дӀадалар а. Динан учрежденеш дӀакъовлар, синмехаллин Ӏелахойн хьалхатохар, динан дуьхьала политика юкъараллин дахаран хьал хийцира. Амма доьзалан хаарш дӀадалар а, суфийн зӀенаш а ларйира, махках дахарца а. Советийн заманахь динан дахар вуно ца дӀадаьлла.
XX бӀешеран чаккхенгара меттахӀоттор. Динан гӀуллакх а, дешар а йохкуш болу таронаш схьаелла. Маьждигаш, меттигера институташ, исламан дешаран центрашца йолу зӀенаш кхиира. Бусулбанашна юкъара дискуссеш гойтура чкъоьрийн, динан зийнарийн, Ӏадат кхетаран башхаллаш. XXI бӀешеран хьалхарчу декъера талламийн сурт ца гойту тахана массо институташ ца хийцалуш ю бохург.
Таханара Ӏадаташ. Ламаз, рамадан баттахь марха кхабар, Ӏида-байрам, Курбан-байрам бусулбанийн дахаран коьрта дакъош. Суфийн юкъараллехь зикран кепаш ларйо, назмаша синмехаллин чулацам гӀалгӀайн дошцара Ӏадатца вовшахтуху. Ӏадаташ кхочушдаран барам тайп-тайпана бу; националан принадлежность стага шен лааме тешар ца билгалдоккху.
Таллуш долу хаамаш
Мотт
- ГӀалгӀай мотт нах-дагӀастнан доьзалан нахин гаьнцара ша-шех лаьтта мотт.
- «Сердало» газетан хьалхара лоьмар 1923 шеран 1 майхь арадаьлла.
Декъар а, барам а
- 2021 шарахь дӀаяьккхинчу яздарехь Россехь дӀаязбина 517 186 гӀалгӀай.
Оьздангалла а, дахар а
- Музейн этнографин экспозицехь гайтина къоман духар, кечалш, кӀудалг а, пхьегӀирс а.
- Наьзамаш исламан чулацам а, меттигера фольклоран кепаш а вовшахтосу.
Истори
- ГӀалгӀайн автономин область кхоьллина 1924 шеран 7 июлехь.
- ГӀалгӀай а, нохчий а массийн депортаци дӀайолайелла 1944 шеран февралехь.
ДӀасадекъа хронологи
Юкъара бӀешераш
Лаьмнийн эвланаш а, тӀулган гӀишлошъяр аАссин а, Ӏармхин а историн тогӀенаш эвланийн а, хӀолламийн а юкъ ю. Билгалъяьхна бӀовнаш а, кӀелараш а тайп-тайпана терахьашца ю.Юкъара бӀешераш
Тхаба-Ерда керстан килсГӀишлошъяран муьраш гойту меттигера а, Кавказал дехьара а Ӏадаташ вовшахкхетар. Талламхоша килсан хьалхара декъаш терахьашца къаьста.Ислам даржале
Меттигера сийлахь меттигаш а, календарь аӀаламан а, юкъараллин а Ӏуналхой ларар тӀаьхьара этнографин йозанех хаало. Царах ширачу заманан нийса шеран хроника ян йиш яц.XVII–XVIII бӀешераш
Бусулбанашца йолу зӀенашБусулба лулахойн Ӏаткъам чӀагӀло махлелорца, кхелхарашца а, хьехамца а. Лаьмнийн а, аренан а юкъараллаша керла Ӏадаташ цхьаьна хенахь тӀе ца лоцура.1770 шо
Оьрсийн администрацица бартГӀалгӀайн юкъараллийн цхьа декъан Российца йолу зӀенаш къамелашца а, дуй бартца а кечйина. Тайп-тайпана меттигера юкъараллаш цхьаьна минотехь кхочушдина цхьаьна декъахо санна лара мегар дац.XIX бӀешеран хьалхара дакъа
Керстан мисси а, ислам даржар аПравославин мисси болх беш яра ислам даржарца цхьаьна. Оцу процессаша юккъера бӀешерийн керстан истори юха ца йира.XIX бӀешеран юкъ
Къадарийн хьехамКунта-Хьаьжа а, цуьнан тӀаьхьенаш а боккха роль ловзийна гӀалгӀашна юкъахь суфийн Ӏадат даржош.XIX бӀешеран шолгӀа дакъа
Наставникийн а, дешархойн а юкъараллашМеттигера динан зӀенаш кхоллалора. Вирдаша Ӏалашдора бухбиллинхойх лаьцна дагахь лаьцнарг а, зикран практика дӀаязъеш а.1861 шо
Гвелетехь ислам тӀеэцар: Ӏадатан терахьАлбогачиеван талламс гойту Гвелетан бахархойн ислам тӀеэцаран шуьйра даьржина терахь. Иза цу шарахь хьалхара массо Ӏадаташ сацаран маьӀна дац.1870-гӀа шераш
Чаха Ахриеван зорбанашГӀалгӀайн этнографан белхаша дешархой дийцаршца, верашца а, юкъараллин дахарца а бевзабора.1891–1892 шераш
Далгатан аренан йозанашТалламхочо тергалйира Ӏадаташ а, къамел дира меттигера Ӏадатан даьлчашца ломан ГӀалгӀайчохь.XIX бӀешеран чаккхе а, XX бӀешеран йуьхьиг а
Ӏадатан гӀиллакхийн цхьаьнадахарИслам даржарс цхьаьна хенахь массо хьалхара вераш ца дӀадаьккхира. Тайп-тайпана меттигашкахь Ӏалашдеш дара цхьацца меттигера а, керстан а элементаш.1902 шо
Ӏаьрбийн йозан абатан проектГӀалгӀайн йозанан талламша билгалйоккху Висангирей Джабагиеван проект. Йозанан проекташ цхьаьна ишколан нормел хьалха яра.1920-гӀа шераш
Латинан йозан кхиарКхоллалора абатан проекташ, дешаран материалаш а, йозанан зӀенан керла хьолаш а.1921 шо
Лаьмнийн АССР-ера ГӀалгӀайн гуоХьалхара советан автономи хьалха яра къаьстина ГӀалгӀайн автономин областа кхолларал.1923 шеран 1 май
«Сердало» газетан хьалхара номерГӀалгӀай газетан истори йолаелла, иза йозанан оьздангаллин коьрта институтех цхьаъ хилла.1924 шеран 7 июлехь
ГӀалгӀайн автономин областьВЦИК-ан декрето дӀаяьккхина Лаьмнийн АССР, кхоьллина къаьстина автономин областаш, царех ГӀалгӀайчо а.1928 шо
Заурбек Мальсаговн алфавитех лаьцна жайнаОьздангаллин болх а, йозанан унификаци а лаьцна публикацис гойту оцу заманан меттанийн дискуссеш.1929 шо
Халкъан эшарийн нотан йозаГӀалгӀай литературин юкъаралло зорба тоьхна пхе халкъан эшар, уьш Е. А. Колесниковс йаздина.1932 шо
Музыкин тӀаьхьен гулъярӀилманан экспедицис гулйина музыкин материалаш гӀалгӀай йоьрташкахь. Иштта йозанаш хилира фольклор тӀаьхьа Ӏаморна материалаш.1934 шо
Автономин областаш цхьаьнатохарГӀалгӀай а, Нохчийн а областаш цхьаьнатоьхна Нохч-ГӀалгӀай автономин область.1936 шо
Нохч-ГӀалгӀай АССР кхолларЦхьаьнатоьхна автономин областо республикин статус йаьккхина.1938 шо
Йоза кириллице дехьадаларКириллицин графика хилира хӀинцалера официалан гӀалгӀай йозанан бух.1930-гӀа шераш
Динна дуьхьала хӀиттинаршПачхьалкхан Ӏаткъам кхаьчна динан учрежденешна а, динан белхалошна а. Доьзалан дин дӀалуш дӀахьажар хьалха хӀоттийначу хьолашкахь дӀахьош хилла.1944 шеран 23 февралехь
ГӀалгӀай а, нохчий а дӀакхалхар доладарНКВД ницкъала дӀакхалха доладелла. Архиван сводкаша документашца гойту массо а этносан репрессин ход.1944–1956 шераш
Махкахь дахарКхазакхстанехь а, ГӀиргӀизстанехь а доьзалша леладора спецпоселенин режиман хьалха хӀоттор. ДӀакхалхар а, гергарнаш дайар а Ӏаткъам бина масийтта тӀаьхьене.1956 шеран 16 июлехь
Спецпоселенин хьалха хӀоттор дӀаяккхарУказас нохчий а, гӀалгӀай а мукъабаьхна административан тергонех, амма маьрша юхадерзаран бакъо а, дайна бахам а ца меттадаьхна.1957 шеран 9 январехь
Автономи меттаерзорМеттадаьккхина Нохч-ГӀалгӀай АССР. Кавказе массо а юхадерзаран керла мур доладелла.1950-гӀа шерийн чаккхе а, 1960-гӀа шераш а
Доьзалш юхадерзар а, дахар меттадаккхар аЮхаберзаршна хӀусаман а, мехкан а халалланаш хилла; депортацин тӀаьхьенаш дӀаяха формалан указ тоьарг ца хилла.1968 шо
«БӀешерийн боданех» романИдрис Базоркинн произведени хилла гӀалгӀай литературин коьрта жайнех цхьаъ а, хиллачу заманан исбаьхьаллин кхетам кхолларан ладаме кеп а.1977 шо
Джемалдин Яндиевн поэзи тӀеэцарДжемалдин Яндиев хилла ГӀалгӀайчоьнан хьалхара халкъан поэт. Цуьнан кхолларалло кхиийна ненан маттахь литературин Ӏадат.1980-гӀа шерийн чаккхе а, 1990-гӀа шераш а
Дин дахаран къаьстина некъБусулба дешаран а, йукъараллин публични болх баран а таронаш шорйина; дин а, пачхьалкхан институташ а юкъаметтигаш хийцаделла.1992 шеран 4 июнехь
ГӀалгӀай Республика кхолларТӀеэцна закон республика кхолларх лаьцна Российн Федерацин йукъахь. Иза административан-политикин билгало ю, халкъ кхоллаелла терахь аьлла дац.1992 шеран гуьйре
ХӀирийн-гӀалгӀайн довПригородни кӀоштахь герзца тӀемаш хилла, цаьрца нах байар, заложникаш лоцар, цӀенош хӀаллакдар а, бахархой массо а дӀакхалхар а хилла.1994 шеран 27 февралехь
ГӀалгӀайчоьнан Конституци тӀеэцарРеспубликин Конституци тӀеэцна массо а халкъан кхажтосарца. Официалан текст Ӏалашйо Президентан библиотекехь.1999 шо
Нохчийчоьра бевлла нах тӀеэцарГӀалгӀайчоьно тӀеэцна дукха ницкъала дӀакхалхийнарш. Церан хьал документашца гайтина ООН-ан УВКБ-с.2013 шо
«ГӀалгӀай» монографи«Халкъаш а, оьздангаллаш а» серехь зорба тоьхна историн, дахаран а, син оьздангаллин а коллективан таллам. Хьажорго гойту издан кӀоргга хаам.2021 шо
Халкъан переписан терахьПереписо гайтина Россиехь 517 186 гӀалгӀай. Иза терахь ду шайн къам билгалбаьхначу нах, ГӀалгӀайчоьнан бахархой а, дерриг дуьненан диаспора а дац.2023 шо
Музыкин оьздангаллин керла талламДзауровгӀеран а, ГогиевгӀеран а публикацис цхьаьнатухуш гайтина полевой а, архиван а материалаш, царех инструментех а, музыкантех а лаьцна хаамаш а.
Кухни
Дулх-хьалтам
Тоьжадина жижиг галнашца а, чеснокца а. Подача юкъатоьхна бульон; жижиган а, тестан а хӀоттам меттигера а, доьзалан а рецепте хьаьжжина.ЧӀапильгаш
Чутаттина йолу дуткъа кхачанаш, гӀарадаьллачу даьттаца йолчу кхачанийн цхьа тайпа. ЦӀе язъяр оьрсийн маттахь йолчу гӀирсашкахь тайп-тайпана ю.Сискал
ХӀушан бепиг я чӀурек, дегӀаман дааранца доьзна. Цуьнан меттиг дааран рационехь шурийн сурсатца, шеран зазанашца, кхечу кхачанашца цхьаьна карадеза.Шурийн кхача а, шеран сурсаташ а
Кухнехь коьрта ю нехча, кешнаш, даьтта, хӀушан а, ораматийн а сурсаташ. Ӏидан жижиган стол гойтуш яц историйн дааран массо а тайпанаш.
Адаташ а, гӀиллакхаш а
Эхь-эздел
Эхь, сий, лараме леларх лаьцна долу эзделан кхетам. Эздел гойту вовшахкхетаран а, жоьпаллин а идеал, ткъа массо доьзална цхьатерра ца хийцалуш йолу йозанан кодекс яц.Хьаша, воккханаш, вовшашна гӀо дар
Ширачу эзделехь лараме ю хьаша ларар, воккхачаьрга терго яр, гергарчарна а, луларчу нахана а гӀо дар. Леларан конкретан кепаш юкъараллин дахарца цхьаьна хийцало.Гергарло а, меттигера юкъаралла а
Тайпан принадлежность схьадаларх лаьцна дагахь латтадо. Гергарлойн тобанаш, юьртара юкъараллаш, таханлера доьзал тайп-тайпан функцеш кхочушдо; цара цхьаъ ца хийцалуш политикин система ца кхуллу.Ӏадат, шариӀат, барт бар
Ӏадатан бакъо а, динан бакъонаш а историн юкъахь вовшахкхетара. Бакъонан плюрализман таллламаша гойту Ӏадатан юкъаваккхархошна а, таханлерчу пачхьалкхан институташна а юкъара башхалла. Цигахь чӀир а, сага дӀаэцар а таханлерчу культурин тӀехӀиттина бакъонаш санна ца гойту.
Бедар
Боьршачу Ӏидан костюм юкъатоьхна бешмет, черкеска, тӀехьаж, куьйган тӀехьара; зударийн костюм деха коч, куьйган тӀехьара, кечалш. Музейн коллекцеша таро ло конкретан кепаш, кӀадиш, деталаш карадан, ткъа массо заманахь лелош йолу универсалан костюм яц.
ТӀехьажо гойтура хьал, хан, Ӏалашо, луларчу къаьмнашца йолу зӀенаш. XIX–XXI бӀешерашкахь динан Ӏедалан Ӏаткъам а хийцалора. Таханлера исламан дресс-код, историн регионан костюм, сценин тӀехьаж уьш къасто деза.
Лахарчу сурт диллина 2013-чу шарахь, ткъа иза гойту гӀалгӀай зударийн костюман таханлера экспозицин сурт. Иза юкъара бӀешерийн стагана тӀехь даьккхина сурт яц, йа хӀора деталь нийса терахьца билгалъяккхина тешалла дац. Автор а, лицензи а гойту суртан бухахь.
Къоман костюм
Хелхарш
Ловзар
ЦӀе йоьзна ду дезачу къамелца, хелхаршца, бегашца а, ловзарца а, маренца а. Иза шуьйрара йукъараллин практика ю, цхьа чӀогӀа билгалдаьккхина хелхар цӀе йолчул.ГӀиллакх а, концертан сцена а
Сценин хореографино харжа а, кхин а болх беш а ю халкъан боламаш. Доьзалехь я дезачу дийнахь фольклоран практика а, ансамблан постановка а цхьаьна хийцалуш тешаллаш дац.
Музыка
Музыкин культура юкъатосу иллийн турпалхойн-эпически эшарш, лирически а, Ӏадатан а жанраш. Нартийн дийцарш а, иллиш а дагахь лаьцначу сурташ а, эздел а Ӏалашдо, амма цара хиллачу хенаш тӀехь нийса летопись яц.
Историн музыкалан кепашна юкъахь талламхоша сурт хӀотто дечиган пандар а, аьргӀан тайпанаш а. Архиван сурташ а, кечдаран некъаш а тоьшалла ло историн музыкалан кепаш а, таханлера реконструкцеш а къасто.
Наьзамаш исламан а, меттигерачу дешан Ӏадатан а йоьзна син эшарш. Магометбашир Матиеван талламс сурт хӀотто солисташа хорца локхуш а, репертуар наставникашка хьажийна дагахь лаьцна а. Динан зикр Ӏаламат хелхар санна ма гайта.
Пхьархалла
ТӀулган архитектура
БӀовнаш, кӀелараш а, Ӏибадатдин меттигаш а гойту пхьаран тайп-тайпана гӀуллакхаш. ХӀоллам таллаш, цуьнан функци а, юхадешар а, меттигера Ӏадат а лара мегар ду.Истанг, кӀади а, кечал а
Этнографин гайтам Ӏалашдо истанган сурсаташ, духар а, дети кечал а. Пхьаран говзалла цӀен-лешна а, исбаьхьаллин культуран а дакъа дара.Металл а, цӀен-лешан гӀирс а
ЦӀестан кувгинаш, кӀеданаш, овгӀан гӀирс а, дечиган пхьегӀаш а гойту гӀирсан кеп цуьнан дендаран декхарца йоьзна хилар. Билгалдаьккхина схьадалар долу хӀума декоративан суьртал дукха хаамаш ло.
Дагалецаме меттигаш
ЭгӀикал
ТаргӀиман кӀоштара историн бӀовнаш йолу эвла. Ӏаш долу а, лардеш долу а гӀишлош цхьаьна культурин ландшафт кхуллу; эвлан истори доьзна ду доьзалийн дагахь лаьцначуьнца а, литературца а.Тхаба-Ерда
Ассин тогӀехь йолу юккъера бӀешерийн керстан килс. Цуьнан архитектура, йозанаш а, гӀишлошъяран муьраш а Ӏилманан талламийн предмет ю, цундела «ийман шарахь яьккхина» бохучу аттачу йозанах тоьаш дац.Джейрахь-Ассин музей-Ӏалашъяр
Учрежденис таллу а, Ӏалашдо а ломан ГӀалгӀайчоьнан историн-архитектурин тӀаьхье. ХӀолламаш ландшафтца а, цаьрга таллам бина документица а цхьаьна карахь лаца беза.ГӀалгӀайн пачхьалкхан мохкӀаморан музей
Наьсарен этнографин фондаш гойту дахар, духар, пхьархалла а, исбаьхьаллин культура а. Музейн коллекцеш таро ло юкъара сурт хӀоттор билгалчу хӀуманашца нисдан.
ЦӀераш
Боьршанаш
- Ваха (гӀалгӀайн)
- Дукаваха (гӀалгӀайн)
- Дика (гӀалгӀайн)
- Алхазур (гӀалгӀайн)
- Борза (гӀалгӀайн)
Зударий
- Яха (гӀалгӀайн)
- Яхийта (гӀалгӀайн)
- Дашо (гӀалгӀайн)
Нах а, оьздангаллин иэс а
Чах Ахриев
XIX а, XX бӀешеран юьххьера гӀалгӀайн этнограф а, серлонар а. Цуьнан вераш, дийцарш а, юкъараллин дахар а лелош болу белхаш лараме хьалхара йозанан материалаш ю.Заурбек Мальсагов
МеттаӀаморхо а, серлонар а, таханлера гӀалгӀайн йоза кхоллаяларца йоьзна. Цуьнан 1928 шеран болх культурин гӀишлошъяр а, абаташ цхьаьнадалор а карахь лаьцна.Идрис Базоркин
Йаздархо, «БӀешерийн боданех» роман автор. Къоман библиотекас Ӏалашдо цуьнан произведенеш, зорбанаш а, литературин тӀаьхье а.Джемалдин Яндиев, 1916–1979
ГӀалгӀайн маттахь йаздина поэт; цуьнан стихаш оьрсийн матте гочдина. Библиотекан архиван коллекцис юкъатосу куьйгайозанаш, документаш а, кхоллараллах лаьцна материалаш а.
Медиа
Суртан галерей
Иллюстрацеш порталан кхоьллина, уьш документальни сурташ яц.