ГӀалгӀайчоь

Ингушетийн Республика йукъайогӀу Къилбаседа-Кавказан федералан гуоне. Цуьнан Ӏаламан ландшафтехь гайтина аренаш, ломан кӀажош а, Йоккха Кавказан къилбаседа басера ломан чутаьӀнаш а. Ломан дакъа Ассин а, Ӏармхин а бассейнашца йоьзна йу; республикин коьрта гӀали Магас аренан декъехь йу. Росстатан хаамашца, Банк Российс гайтинарг, 2025 шеран 1 январехь бахархой 534,5 эзар стаг бара. Лаьттан майда Росстатан 2025 шеран гуламехь гайтина 3,1 эзар км² санна. Шина терахье а гергга билгалйина; бахархойн мах хадор де билгалйоккхуш терахьца цхьаьна Ӏалашйина. ; . Таханлера бахам чулоцу махлелор, гӀишлошъяр, йуьртан бахам а, промышленни производство а. Регионан экономика а, гӀаланийн дахар а ломан йартийн историн тӀаьхьенца цхьаьна ду.

Лаьмнийн ГӀалгӀайчоьнан гӀарабевлла бӀегӀий-комплексашна йукъахь Вовнушки, Таргим, Эрзи, Хамхи а ю. Церан дустар гойту тӀулган эвлаш тайп-тайпанчу рельефан тӀехь муха лелаш хилар. Георгий Настенкон документан суьрташ зорба тоьхна 2013 шеран республикин порталан материалехь. . Эгикал лаьтта Ассин атагӀан чуьра басе тӀехь, цуо Ӏалашдо историн гӀишлошан комплекс. БӀегӀий-эвлашна йукъахь даьхна а, тӀеман а гӀишлош яра; церан вовшах латтар гӀо до меттигерчу йукъараллашан хӀоттам кхета. Килсашца, сийлахь меттигашца, дӀабохкаран иэсашца цхьаьна уьш кхуллу лаьмнийн ГӀалгӀайчоьнан оьздангаллин ландшафт. ; . Тхаба-Ерда тӀехь талламхой къастадо гӀишло яр, юха хӀоттор, лелор цхьа могӀа этапашкахь. Архитектурин деталаш гойту Кавказан тайп-тайпанчу областашкара Ӏадаташ вовшахкхетар. Иэсан Ӏилманан сурт хӀотторо къастадо Ӏалашбина йолу хьалхара элементаш тӀаьхьара зиерах а, меттахӀотторех а. Пачхьалкхан Ӏаламан заповедник «Эрзи» кхоьллина 2000 шеран 21 декабран сацамца, болх бан йолийна 2001 шарахь. Цуо Ӏалашдо Коьрта Кавказан дукъан къилбаседан басен Ӏаламан комплексаш. Цуьнан майда 35 292 гектар ю. Иштта дирекцин куьйгакӀелахь йолу федералан заказник «ГӀалгӀайчоьнан» шен башха майда ю; церан майданаш вовшахтоха а, сумма заповедникан шен майда санна гайта а нийса дац. Джейрах-Ассин музей-заповедникан а, «Эрзи» Ӏаламан заповедникан а тайп-тайпана цӀераш, тӀедилларш, урхаллин меженаш ю. Музей-заповедникан материалаш лерина историн-оьздангаллин объекташ талларан а, Ӏалашдаран а, ткъа Ӏаламан Ӏалашдаран учрежденис болх бо Ӏаламан комплексашца. ; .

ГӀалгӀайчохь динаш кхетара историн йукъатоьхна меттигера культш, керста динан иэсаш а, ислам даржар а. Тхаба-Ерды керста динан архитектурин ладаме тешко ю. ТӀаьхьара заманашкахь ислам кхин а тӀаьхь-тӀаьхьа чӀагӀделира, тайп-тайпана юкъарлонашкахь цхьаьна хенахь ца хилира. ГӀалгӀайн динан дахарехь боккха меттиг дӀалоцу суннийн исламо а, суфийн Ӏадаташа а. М. Б. Долгиева ислам даржар лору деха историн процесс санна, ткъа массо а бахархой цхьаьна хенахь дин тӀеэцар санна вац. Таханлера бахархойн шайн лаамаш цара схьадаларца бен ца дӀадахало. ; .

ТӀулгах гӀишлош яр, дечиг а, металл а кечдар, кӀада а, цӀока а кечдар бахаман ладаме дакъа дара. Пхьарша гӀирсаш а, тӀеман гӀирсаш а йора, дечиган пхьарша дааран гӀирсаш, ткъа кӀада кечдар бедар а, кӀуда а ярца доьзна дара. ГӀалгӀайн пачхьалкхан мохкбовзаран музейн этнографин залехь гайтина къоман костюмаш, детийн качарш, бӀевнан комплексийн макеташ а, прикладни исбаьхьаллин белхаш а. Музейн атрибуци гӀо до историн хӀумнаш, таханлера белхаш а, реконструкцеш а къасто. ГӀалгӀайн йоза кхиарца цхьаьна дешаргш, зорбанан арахецараш кхоллар а, абат къовсам бар а хилира. З. К. Мальсаговн 1928 шеран брошюра оцу процессал хьалхара документ ю. Таханлера мотт Ӏамадо академин грамматикашкахь а, лингвистин проекташкахь а. ; .

ГӀалгӀайн Ӏадатан даар лаьттан лелорца а, даьхний лелорца а, бӀарашца а, шурица а доьзна ду. ГӀарадаьллачу кхачанех цхьаъ чапильгаш чуьра хӀума долу дуткъа бепиг. З. М.-Т. Дзарахован этнографин суртхӀоттохь хьахийна творогца, картолца а, буьццалца а долу тайпанаш; деллачул тӀаьхьа бепигаш даьттаца хьокху. «Кхотор» бепигийн таллам боцуш, кхачанан символин агӀо а лору. Даар доьзалан а, юкъарлан а хиллачу гӀуллакхца доьзна ду, ткъа рецепташ а, дааран бакъонаш а хенаца, меттигаца а, доьзалца а хийцало. Этнографин суртхӀотто Ӏадат дӀатотту, ткъа массо а таханлерчу бахархошна тӀедеъна цхьа рецепт яц.