← Ерриг къаьмнаш
Къилбаседа Кавказ · Нохчийчоь
Нохчий
Нохчий
Нохчий: Къилбаседа-Малхбален Кавказан къоман истори а мотт а, культура, Ӏадаташ а ислам даржар а. Шерашкара хронологи а материалашка хьажоргаш а.
Кезеной-Ам Ӏаман мотивца пейзаж · сурт
Мотт
Нохчийн (нохчийн мотт)
Доьзал
Нах-дагӀастнан доьзал, нахин га
Барам
1 674 854 Россехь (2021 шеран багарбар)
Истори
Нохчий а, историн даймохк а. Нохчий, шеш нохчий олуш, Къилбаседа-Малхбален Кавказан коренан къаьмнех цхьаъ бу. Церан истори АргӀун, Сунжа, Терк бассейнийн лаьмнашца, лаьмнийн кӀажошца, аренашца йоьзна ю. Мотт нахско-дагестански доьзалан нахски гаьнна ю; гӀалгӀайца а, бацойца а мотт гергар хилар цу къаьмнийн цхьаалла ца гойту.
Хьалхара даьлла легендарийн терахьаш доцуш. Этносан юкъаралла историн агӀора меттигерчу юкъарлех кхолладелла. Археологин культураш хӀинцалера къамца шеш-ша тӀе ца ло. Цундела цхьаьна бронзан бӀешеран культурин хьалхара даьлла терахь кхузахь «нохчийн даьлла де» санна ца леладо. Хьалхара даьлла дийцарш а, тухумаш а культурин дагахьлатта санна мехала ду, амма цаьрца йозан а, археологин а тешаллаш дустар деза.
Юкъарлеш а, лулахойца йолу зӀенаш а. Лаьмнийн а, аренин а эвланаш бахаман хийцамца а, кхалхаршца а йоьзна яра. Тайпаш я тейпаш олуш гергарлонан тобанаш территорин юкъарлешца цхьаьна дара. Церан хӀоттам хийцалуш дара; тайпийн а, тукхумийн а схема массо а заманан хийцалуш доцу урхаллин система санна ца лара мегар ду. XIX бӀешеран Лаудаевн материал шен заманан тешалла санна пайде ду.
XVIII бӀешеран чаккхе а, XIX бӀешо а. Шейх Мансуран болам, тӀаккха нохчийн юкъарлеш Шемаллин имаматехь дакъалацар империн тӀехьадахарна дуьхьала тӀом исламан институташ чӀагӀдаларца вовшахтоьхна. ТӀом эвланаш харцдарца а, бахархой кхалхарца а даьлла. Ислам тӀеэцар цу боламхойл хьалха долийна; тӀеман истори массо а ислам тӀеэцаран процесс ца гойту.
Советийн автономи. 1922 шеран 30 ноябрехь Нохчийн автономин область кхоьллина. 1934 шарахь иза ГӀалгӀайн автономин областаца вовшахтоьхна. И хийцамаш административан институтийн историн ю, къам кхолладаларан а доцуш. Архиван урхаллин документан гуламо меттигерчу дахар а, автономи кхолладалар а тӀаьхьадилла таро ло.
Депортаци а, цӀабирзар а. 1944 шеран февралехь советийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а ницкъаца дӀакхайкхийна, дукхах дерг Кхазакхстане а, ГӀиргӀизстане а. Массо а этносан репресси берашна, къанбеллачарна, фронтовикийн доьзалшна тӀехьаделира. Некъ, мацалла, цамгарш, спецпоселенин режим дукха нах баларна бахьна даьлла. 1957 шарахь автономи меттахӀотторо цӀабирзар некъ биллина, иза масийтта шарахь даьлла, цӀенош а, латта а ца тоарца даьлла.
XX бӀешеран чаккхе а, диаспора а. 1994–1996 шерийн тӀемаш а, 1999 шарахь доладелла керла тӀеман девнаш а маьрша бахархой балар, цӀенош харцдар, ницкъаца кхалхар, культурин мехала хӀуманаш дайарца даьлла. Цхьацца доьзалш регионал а, Россел а арахь охьахевшина. ХӀинцалера нохчийн зезам гӀалин дахар, дешар, тайп-тайпана доьзалан а, динан а практикаш юкъатоьхна; иза тӀеман историца я «къоман цхьа амалца» тӀе ца ло.
Мотт
Нохчийн мотт нахско-дагестански доьзалан нахски гаьнна ю. Уггаре гергарло гӀалгӀайн моттца ю; бацойн мотт а нахски меттанех ду. Уьш шеш-ша долу меттанаш ду, цхьаьна хӀинцалера литературин меттан диалекташ а бац.
Литературин норма аренин диалект тӀехь ю. Лаьмнийн а, территорин а тайпанаш Ӏалашйина, царех шароевски, чеберлоевски, итумкалински, аккински; кистински диалект Гуьржийчоьнан Панкиси чӀож чохь ду. Диалектийн башхаллаш меттан тӀаьхьенан дакъа ду.
Йозан Ӏадатехь Ӏаьрбийн график лелина; XIX бӀешарахь кириллицин проекташ а кхоьллина. 1925–1938 шерашкахь латинан бух лелина, 1938 шарахь дуьйна хӀинцалера кириллица чӀагӀйина. Нохчийн мотт доьзалехь, литературехь, дешарехь, СМИ-йхь леладо. Шиметтаналла а, диаспоран меттанаш а и сурт тӀехйоккху.
Дин а, динийн истори а
Исламал хьалхара динаш. Этографхоша дӀаяздора Ӏаламан ницкъаш, сийлахь меттигаш а, дай а ларар, Ӏожаллин дуьненан хьокъехь ойланаш. ДӀаяздинчу цӀерашна юкъахь ду Дела, Села а, Тушоли а. ХӀара хаамаш дукхах дерг тӀаьхьара дӀаяздаршкахь а, нахин Ӏадаташ юстарца а тӀекхаьчна. Уьш Ӏаьтто ца ло ширачу заманан массо а нохчийн цхьаъ, хийца ца луш долу динан система меттахӀотто.
Хьалхара тешаллаш ешаран хьесап. Б. К. Далгатан болх чӀогӀа лаьцна 1891–1892 шерашкара лаьмнийн ГӀалгӀайчу боьлхуьйтуш. Ширачу литературехь «нохчий» олуш цӀе хӀинца а гӀалгӀай а чулоцуш хилла. Цундела цо сурт хӀоттийна гӀалгӀайн Ӏид я сийлахь меттиг кхетам боцуш нохчийн аьлла дӀаэца ца деза. Тахана хӀара материалаш лелош дӀаяздаран меттиг а, историн терминологи а лоруш.
Керстанан Ӏаткъам. Юккъерчу Кавказан, Аланин а, Гуьржийчоьнан а чухулара зӀенаш керстанан ойланаш а, Ӏадатан элементаш а далора. Церан ларш дийцарашкахь а, динан лексикехь а билгалдаьхна. Цхьацца юкъараллаш керста дин тӀеэцар массо а къам цхьана хенахь керста дин лелош хилла бохург ца гойту. Вевзаш волу Тхаба-Ердин килс таханлерачу ГӀалгӀайчохь лаьтта, Нохчийчохь аьлла дац.
Ислам даржоран хьесап. Лараме некъаш бара бусалбачу лархошца, дукхах дерг ДегӀастаца, зӀенаш: махлелор, дешар, хьехам а, юьртара юкъараллин зӀенаш а. Ӏилманчаша хьалхара этапийн тайп-тайпана терахьаш юьйцуш. Массо а даржоран хьокъехь болчу белхашкахь гойту XVI бӀешеран чаккхе а, XVII бӀешо а, Термаолан а, Берса-шайхан а гӀуллакх. Процесс цхьатерра ца хилла, тӀаьхьа а лаьмнийн юкъараллашкахь дӀахӀоьттина. Массо а нохчийн ислам тӀеэцаран Ӏилмано тешалла дина цхьа терахь дац.
XVIII а, XIX бӀешеран хьалхара агӀо а. Шайх Мансуран хьехам а, имамат кхоллар а исламан юкъаралла а, шариӀатан институташ а чӀагӀъяран гӀо дира. Иза хилла дӀаболабелла болчу исламизацин керла этап. Меттигера Ӏадаташ, адат а, динан бакъо а вовшашца зӀенаш таро йолуш а, вовшашца къовсам болуш а хилла. Имаматехь юкъараллин политикин дакъалацар массо а вехарг волчу стагана ша лично динан тешам хилар автоматически ца гойту.
Суннизм, мазхьаб а, суфизм а. Нохчийн динан Ӏадатехь дукхах дерг суннийн ислам шафиӀин мазхьабан ю. Мазхьаб бакъонан ишкол ю, накъшбанди а, къадири а исламан чуьра суфийн вежарий бу. ХӀара кхеттамаш динан дахаран тайп-тайпана тӀегӀанашка йоьзна ю. Вирд цхьацца синмехаллин хьехархочун тӀаьхьаберш гулбар; иза тайпаца автоматически цхьаъ ца деза.
Кунта-Хьаьжа а, къадири а. Кунта-Хьаьжа Кишиев хьажолла вахначул тӀаьхьа къадирин Ӏамат даржийра; цуьнан Ӏаткъам 1860-гӀа шерийн юьххьехь чӀогӀа гойтуш хилира. Цуьнан хьехамо нравственни кхачар тӀом дӀахьош ца хиларца зӀе йора. Лараме меттиг дӀалора коллективни зикр Дела дагадаитар. Хьехархочун лацар а, махках ваккхар а тӀаьхьаберш юкъараллаш хилар ца сацийра. Цуьнан вина шо Ӏилманан литературехь тайп-тайпана гойту.
Советийн мур а, меттахӀоттор а. Динан дуьхьалонан политико дӀатесна динан гӀуллакххойн а, динан учрежденийн а болх. Цуьнца цхьаьна доьзалехь тешам дӀалуш а, суфийн зӀенаш а лаьттира, махках баьхначу хенахь а. 1980-гӀа шерийн чаккхенгара дӀаболабелира къайлаха доцуш динан меттахӀоттор. 1990-гӀа шерашкахь динан норма а, тайп-тайпана бусалба некъийн вовшашца йолу зӀенаш а хьокъехь къовсамаш а чӀагӀделира. Уьш тайп-тайпана къаьмнийн юкъара башхаллаш санна гайта ца деза.
Тахана тешам. Ислам дукхачу нохчийн культурин а, юкъараллин а дахаран лараме дакъа ду. Ламаз, рамадан чохь марха кхерчор, Ӏидан а, Къурбан-Ӏидан а бусалба практикин бух ло; суфийн юкъараллашкахь зикр а, хьехархой ларар а лаьтта. Этникин принадлежность стагана ша динан тешам автоматически ца гойту. Этникин переписица тешаш болчу нахан процент цигахь ца гойту: иза динан практика ца юсту.
Таллуш долу хаамаш
Мотт
- Нохчийн мотт нахски гаьнна ю нахско-дагестански доьзалан.
- ХӀинцалера официалан йоза кириллицин бух тӀехь ду.
Декъар а, барам а
- 2021 шарахь дӀаяьккхинчу яздарехь Россехь 1 674 854 нохчий лоруш ду. Иза этносан барам бу, республикин бахархойн барам а бац.
- Нохчийн кистински диалект Гуьржийчоьнан Панкиси чӀож чохь ду.
Оьздангалла а, дахар а
- Товшанна кӀелара чепалгаш регионан материалан доцу тӀаьхьенан реестре чуяхана.
- Истанг кӀудал ковер ю; цуьнан цхьа тайпа кечдар беснаш тӀе хӀоттор ю.
Истори
- 1944 шарахь нохчий а, гӀалгӀай а дӀакхайкхийнарг архиван сводкашкахь тӀехьадиллина ду.
- 1957 шарахь автономи меттахӀотторо дукха нах цӀабирзина некъ биллина.
ДӀасадекъа хронологи
Юкъара бӀешераш
Меттиган юкъарлош а, динан зӀенаш аЛаьмнийн а, ломан кӀажнийн а бахархойн истори йоьзна ю лулара кавказан юкъарлошца. Таханлера этнонимаш массо а шира юкъарлошна тӀе мехала ца яло.Ислам даржале
Меттиган динашӀаламан ницкъашна, дайна а, сийлахь меттигашна а ларар тӀаьхьара этнографин яззамашкахь девза. Церан шира хронологи шарахь тӀехьа билгалъяккха ца ло.Юкъара бӀешо а, керлачу хенан хьалхара мур а
Керстанан ӀаткъамашГуьржийчоьца а, кхечу керстанан лулахойца а зӀенаш динан кхетамехь тӀаьхьа хӀиттина. Массо а халкъ цхьана хенахь керста дин тӀеэцар материалашца тӀечӀагӀдина дац.XVI бӀешо чаккхе а, XVII бӀешо а
Проповедникаш а, ислам даржор аТалламашкахь къаьсттина билгалдоккху Термаолан а, Берса-шайхан а болх. Цхьацца юкъарлош дин тӀеэцар мелла а хилира; хьалхара терахьаш марзо тема ю.XVII–XVIII бӀешераш
Ислам даржоран цхьана хенахь доцуш хиларДегӀастанан зӀенаш, дешар а, проповедь а ислам чӀагӀдаре гӀодира. Ломан а, аренан а юкъарлош оцу новкъа тайп-тайпана хенахь бовлура.1785 шо
Шайх Мансуран боламУшурман проповедь болам бух хилира, цо динан лехамаш а, российн тӀехьадахарна дуьхьало а цхьаьнатухура.1785–1791 шераш
Болам Нохчийчоьнал а дехьа бовлуМансуран болх къилбаседакавказан барамехь дара. И мур нохчийн массо а исламан историн юьхьиг санна тӀеэца ца мега.XIX бӀешеран хьалхара дакъа
Накшбандийски ӀадатСуфийн зӀенаш динан зӀенаш чӀагӀдора. Накшбандия исламан чуьра верас ю, къаьсттина дин яц.1830–1850-гӀа шераш
Нохчийн юкъарлош а, имамат аШемалин имамат шариатан институташ даржоран тӀехьажара. Цуьнан меттиган Ӏадатца а, цхьацца юкъарлошца а йолу зӀенаш чолхе дара.1850-гӀа шераш
Кунта-Хьаьжин проповедь йолаярКъадарийн хьехам хьехархочун а, цуьнан тӀаьхьахӀиттинчеран а чухула даржира. Цу чохь доккха меттиг дӀалоцура син механика а, тобанашкахь зикр а.1859 шо
Имамат дӀаяларШемаль схьаваккхарца чекхйелира Къилбаседа-Малхбален Кавказехь имаматан тӀом. Иза массо а кавказан тӀемийн чаккхенан терахь яц, нохчийн халкъ схьаяларан терахь а яц.1861 шо
Кунта-Хьаьжин проповедь карлайаккхарХьалхавеанчу наставника тӀаьхьа къадирийн юкъараллаш сиха шоръелира. Цо тӀом сацабан дехар имаматан хьалхара тӀеман-политикин программах къаьсташ бара.1860-гӀа шераш
Наставника ссылке хьажор а, юкъараллин дахар аКунта-Хьаьжин лацар а, ссылке хьажор а цуьнан Ӏилма дӀасадаларан новкъарло ца хилира. ТӀаьхьахӀиттинчара юкъараллин зӀенаш а, зикр а Ӏалашдира.1862 шо
Кириллицин йозанан проектӀаьрбийн графиках цхьаьна нохчийн меттиг кириллицца дӀаяздаран проекташ а кхиира. ХӀинцалера абат тӀаьхьа кхолладелла.1872 шо
Умалат Лаудаевн «Нохчийн тайпа»Нохчийн авторо историн а, этнографин а хьокъехь язйина хьалхара белхашкахь цхьаъ зорбане даьлла. Цу чохь долу дийцарш талламе документан терахьех къасто еза.1891–1892 шераш
Далгатан аренан талламДиннийн а, Ӏадатийн а дӀаяздарш ладаме материал хилира. Аренан белхан доккха дакъа гӀалгӀашна юкъахь бина, иза текст лелош лара деза.1922 шеран 30 ноябрь
Нохчийн автономин область кхолларРСФСРан хӀоттамехь автономин область кхоьллина. Архиван гулам цуьнан кхолларалан а, юкъараллин дахаран а документаш зорбане лоцу.1925 шо
Латинан графике дехьаваларЛатинан абат меттан политикин рогӀехьчу этапехь нохчийн йозанан бух хилира.1934 шо
Автономин областаш цхьаьнатохарНохчийн а, ГӀалгӀайн а автономин областаш цхьаьнатоьхна. Оцу административан процессехь къаьстина этносийн идентичносташ ца дӀаяьхна.1936 шо
Нохч-ГӀалгӀайн АССРЦхьаьнатоьхна автономиян автономин республикин статус еллера. Советски модернизаци политикин репрессишца цхьаьна дара.1930-гӀа шераш
Дин дахаран новкъарлонашДинна дуьхьала политико диндархой, дешар а, юкъараллин учрежденеш а цара тӀелетара. Дин дӀасадалар тӀера ца сецира.1938 шо
ХӀинцалера кириллицин бухНохчийн йоза кириллице дехьадаьккхина, иза хӀинцалерачу официалан йозанан бух хилира.1940 шо
Ансамблан хьалхара гастролин некъНохч-ГӀалгӀайн эшаран а, хелхаран а ансамбль Москвахь а, кхечу гӀаланашкахь а ловзийра. Сценин исбаьхьалла фольклоран тӀаьхьенан керла гайтаран некъ хилира.1941–1945 шераш
Нохчий тӀеман тӀехь дакъалацарНохчий ЦӀен эскарехь гӀуллакх дира. Сталинградан тӀеман гӀарабевллачу декъашхойх цхьаъ, Ханпаша Нурадилов, Советски Союзан Турпалхо хилира.1944 шеран 23 февралехь
Депортаци йолаярНКВД нохчий а, гӀалгӀай а ницкъала дӀакхалхабала буьйлабелира. Этносийн репресси гражданашна тӀелетара, церан шен бехкам ца хьоьжуш.1944–1956 шераш
Спецпоселени тӀехь дахарДоьзалш Казахстанехь а, ГӀиргӀизстанехь а бехкамашца Ӏаш бара. Гергарчарна а, шен цӀенна а доцург коллективан дагахь латтаран коьрта тема хилира.1956 шо
Спецпоселенин хьалха хӀоттор дӀаяккхарСпецпоселени режим дӀаяккхар ша-шех массо а бакъонаш сиха меттахӀотто а, маьрша цӀаверза а ца гойтура.1957 шеран 9 январехь
Автономи меттаерзорНохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттор массо а цӀаверзаран бакъонийн бух кхоьллира. Баккъалла дӀакхалхар постепенно хуьлура.1950-гӀа шерийн чаккхе а, 1960-гӀа шераш а
ЦӀаверзар а, оьздангаллин дахар аДоьзалш а, эвланаш а меттахӀоттайора, литература, дешар а, сцена а кхиора. Депортаци тӀаьхьа а Ӏаьршан чкъоьрийн дахаран зилбара тӀе Ӏаткъам бора.1972 шо
Абузар Айдамировн историн прозаЦуьнан роман гучуяккхар хиллачу хенах литературин кхетаман ладаме билгало хилира. Музейн материалаш яздархочун кхолларалла халкъан дагахь латтарца доьзна до.1980-гӀа шерийн чаккхе а, 1990-гӀа шерийн юьхьиг а
Дин кхиаран аьттоЮкъараллин диндешар а, юкъараллин гӀуллакх а юха а болабелира. Советски динна бехкам кхин а тайп-тайпана диннийн хьоланца хийцира.1994–1996 шераш
Хьалхара нохчийн тӀомТӀеман гӀуллакхашца цхьаьна адаман бакъонийн массо а тайпана кхелхарш, маьрша бахархойн хӀаллакхилар а, харцдарш а дара.1999 шарахь дуьйна
Керла конфликт а, бахархой дӀакхалхар аТӀом юхаболабалар бахархойн массо а тайпана дӀакхалхарца хилира; УВКБ ООН дӀабевллачу доьзалийн хьал документашца чӀагӀдира.2000-гӀа шераш
МеттахӀоттор а, доьзалан дагахь латтар аГӀалин а, оьздангаллин а инфраструктура меттахӀоттор тӀемийн тӀаьхьеца цхьаьна дара. Доьзалан дагалецамаш а, диаспоран зилбара а халкъан историн дакъа ду.2021 шо
Россехь дӀаяздаран терахь2021 шарахь бина ВПН-2020-чохь Россехь 1 674 854 нохчий дӀаяздина. Иза Нохчийчоьнан бахархой а, дуьненахь массо а халкъан барам а яц.2026 шо
Дийна оьздангаллин тӀаьхье дӀаязъярРегионан реестро чепалгаш яран, истанг а, дечиг-пондар а яран технологиш зорбане лоцу. Реестре чуяккхаран терахь оьздангаллин Ӏадат кхоллаелла терахь яц.
Кухни
Жижиг-галнаш
Шедаш дина жижиг галнашца, бульонца а, чеснокца а ло. Галнешийн форма а, лоран хӀоттам а доьзалехь тайп-тайпана хуьлу; цхьаъ тӀедезаш долу рецепт яц.ЧӀепалгаш
КӀеда, гоьрга кхачанаш, чухула нехча а, цхьацца хенахь баьӀаш а. Уьш декъа таба тӀехь кхачадо, даьттаца хьокху. ГӀабаьӀан чухула хӀоттам хингалшийн чухула хӀоттамца ца деза.Хингалш
КӀеда кхачанаш, чухула гӀабаьӀа. ЦӀахь деш дерг мерзаллаца, формаца а, кечдаран хьесапца а тайп-тайпана хуьлу; иза дийна кулинарин Ӏадат дакъа ду.Шурийн а, ораматийн а кхача
Жижиг а, даьттанах деш долу кхачанаш а ца Ӏаш, дахаран кхачанехь лараме ду шурийн сурсаташ, баьӀаш а, шеран заманан ораматаш а. Ӏидан кхача массо а историн рацион гойтуш дац.
Адаташ а, гӀиллакхаш а
Нохчалла
ХӀара кхетам цхьаьнатуху сий, шен дашо жоьпалла, собар а, кхечу наха ларар а хьокъехь ойланаш. Иза этикин идеал санна сурт хӀоттош ю; иза цхьаъ йозанан бакъо яц, массо а стагана леларан сурт а дац.Хьошалла а, воккханиг ларар а
Этикето чулоцу хьаша ларар а, чкъоьрийн юкъара зӀенаш а. Леларан формаш доьзале а, хьоле а йоьзна ю. Ӏадатийн историн сурт хӀоттор таханлерачу дахаран тӀедезаш долчу бакъонашкара къасто деза.Тайп а, меттигера юкъаралла а
Тайпан принадлежность тухуман а, схьадаларан дагалецаман а гӀо до. Меттигера юкъаралла, гергарло а, таханлера доьзал а вовшашца хийцалуш кхеттамаш яц.Ӏадат, динан норма а, бартбар а
Адат а, шариӀат а историн юкъара зӀенаш лелош хилла. Конфликташ нисдарехь воккханиг а, динан авторитеташ а юкъахь хилла. Юьртара ницкъаш историн институт санна сурт хӀотто деза, таханлерачу нохчийна тӀедезаш долу норма санна аьлла дац.
Бедар
XIX бӀешеран чаккхен а, XX бӀешеран юьххьен а музейн комплекташ гойту бешмет а, черкеска а, доьхк а, папаха а, башлык а тӀехь волу стаган костюм. Черкескин накха тӀехь йолу газарш юьххьехь тӀедаран дакъош дӀасахьажаран зӀенашца йоьзна хилла. Иштта элементаш Кавказан кхечу къаьмнашкахь а даржийна; уьш массо а нохчийн бен ца лара деза.
Зударийн деза костюм йоьхна платье, коьрта тӀехула лелайо кӀади, а также украшенеш юкъаяхара; музейн описанешкахь тӀехула лелайо цӀе гӀабали. ХӀоттам а, кӀади а хенан, хьолан, бахаман а, бедаршан Ӏалашон а тӀехьажара. Сценин костюм массо а заманан даьллачу бедаршан нийса копи яц.
Куьйга бурка хенан хӀуманах ларйора, новкъахь тӀехула лелайора. Цуьнан кечдар шен тӀехь шершан къахьегар дезаш дара. Музейн Ӏадатехь билгалдоккху зударийн доккха роль оцу говзаллехь.
Къоман костюм
Хелхарш
Социалан а, зударийн а хелхар
Нохчийн Ӏадатехь ю шиъ-шиъ, тобанашкахь а, шен цхьаъ а хелхаран кепаш. Зударийн хелхарехь хелхар цхьана хенахь къамел а, эздел гайтар а ю. Юкъара цӀе «лезгинка» массо а меттиган башхаллаш гойтуш яц, цхьа хелхар бен доцуш а маьӀна дац.Халкъан Ӏадат а, сцена а
Сценин ансамблаш фольклор концертан кечдаре хийцадо. «Вайнах» ансамблан истори гойту эшар, инструменталан музыка а, хореографи а цхьаьнакхетар; цуьнан хьалхара гастролин новкъа 1940 шарахь хилира.
Музыка
Вокальни тӀаьхье юкъаяхара турпалхойн-эпически иллий а, лирически эшарш а. Инструменталан мелодеш ладогӀарна я хелхарна тӀехьаяха а хир ю. Инструментийн схьадаларх лаьцна дийцараш фольклор ю, документальни хроника яц.
Дечиг-пондар дечиг корпус йолу Ӏадатан струнни тӀехӀитто инструмент; реестрехь ю кхо струн йолу вариант. Ӏалашйо исполнительски практика бен яц, корпус, грифа а, резонаторан дакъош а кечдаран технологи а.
Музыкальни культура цхьа инструмент тӀехь чекхйолуш яц: музейн материалашкахь ю зурна, свирель, ударни а, смычкови а инструменташ. Церан хӀоттам а, даржар а хийцалуш дара. Богослужебни зикр дуьххьара дин практика санна кхета деза, ша аз, ритм а, болам а лелош хилча а.
Пхьархалла
Истанг
Ӏадатан куьйга ковёр цхьа бесар болуш я бесара аппликацица кечдина хила мега. Кечдар юкъаяхара шерш а, куьйга а болх; сурсаташ лелош дара дахарехь а, цӀа кечдарехь а. Реестро технологи а, цуьнан таханлера лелорхой а дӀаяздо.Металл а, дечиг а
Музейн коллекцешкахь Ӏалашдо герз, украшенеш, дечиг пхьегӀа а, инструменташ а. Оцу хӀуманаш гойту лулахойца говзалла а, материалаш а дӀа-схьаэцар. Художественни орнамент билгалдаьккхина терахь йолу хӀуманаш тӀехь Ӏамор деза.ТӀулгах дар
Веха а, лардаран а бӀегӀаш, склепаш а, чӀагӀдина кӀотарш а ломан тӀаьхьенан доккха дакъа ду. Терахь билгалъяккхар билгалдаьккхина хӀоллам Ӏамор деза; массо а бӀегӀаш цхьа бӀешо тӀехьатоха ца мега.
Дагалецаме меттигаш
Орган чухе
Нохчийчоьнан ломан историн ландшафт бӀегӀан кӀотаршца а, тӀулган гӀишлошца а. Иза тайп-тайпана меттиган юкъарлошна дагалецаман меттиг ю, цхьа заманахь дехкина цхьа объект яц.Ушкалойн бӀегӀаш
Ши бӀегӀа, Орган чухена тӀулган рельефе юкъатоьхна. Церан латтар гойту лардаран архитектура Ӏаламан хьолех кхетар.Абузар Айдамировн литературни-мемориальни музей
Мескета юртара музей йоьзна йаздархочун дахарца а, кхолларалца а. Цигахь халкъан истори гойту литератураца, шен хӀуманашца а, нахах лаьцна дагалецамца а, тӀеман хӀолламашца бен яц.
ЦӀераш
Боьршанаш
- Ваха (нохчийн)
- Дукхаваха (нохчийн)
- Дика (нохчийн)
- Канта (нохчийн)
- Алхазур (нохчийн)
- Куьра (нохчийн)
- Мартаг (нохчийн; майра)
- Бехо (нохчийн; тӀемло)
Зударий
- Яха (нохчийн)
- Яхийта (нохчийн)
- Деши (нохчийн)
- Дети (нохчийн)
- Зезаг (нохчийн)
- Седа (нохчийн)
- Кхокха (нохчийн)
- Лаина (нохчийн)
Нах а, оьздангаллин иэс а
Шайх Мансур, Ушурма
Дин проповедник а, XVIII бӀешо чаккхенан болам а. Цуьнан болх ислам даржора а, империн тӀехьадахарна дуьхьало а историн дакъа ду.Кунта-Хьаьжа Кишиев
Дин хьехархо, нохчашна юкъахь къадарийн Ӏадат даржорехь доккха роль ловзархо. РАН энциклопедис къаьсттина карайо цуьнан хьехам а, махках ваьккхинчул тӀаьхьара дахар а.Ханпаша Нурадилов
Нохчо, ЦӀен эскаран пулемётчик, Советски Союзан Турпалхо, Сталинградан тӀеман декъашхо. Цуьнан дагалецам Ӏалашдо музейн экспозицешкахь а, учрежденийн цӀерашкахь а.Махмуд Эсамбаев, 1924–2000
Хелхархо а, хореограф а, СССР-н халкъан артист. Цуьнан дуьненан къаьмнийн хелхарийн программас иза Кавказал а дехьа девзаш вира.Абузар Айдамиров
Нохчийн йаздархо, халкъан дагалецамца йоьзна историн прозан автор. Цуьнан кхолларална лерина ю къаьсттина литературни-мемориальни музей.
Медиа
Суртан галерей
Иллюстрацеш порталан кхоьллина, уьш документальни сурташ яц.