Нохчийчоь

Нохчийчоь йу Къилбаседа Кавказехь, Теркан аренашна а, Йоккха Кавказан ломан чӀаьжнашна а йукъахь. Цуьнан истори цхьаьнатуху шира эвланаш, бӀегӀанийн комплексаш, нохчийн меттан а, литературин а Ӏадат, Соьлжа-ГӀалин кхиар, депортацин а, тӀемийн а зийнарг. ХӀинцалера республикин йукъадоьду гӀаланаш, аренан эвланаш а, ломан эвланаш а.

Лаьмнийн Ӏам буьрса басешна йукъахь, кӀайн известнякан гайтамашца — Кезеной-Ам Ӏаман мотивца пейзаж · сурт · Исбаьхьаллин сурт

1,58 млн

бахархой 2025 шеран 1 январехь, Росстатан гергга хьаьрк

16,2 эзар

квадратан километр, республикин майда

пачхьалкхан меттанаш: нохчийн а, оьрсийн а

Географи маьӀнашца

ГӀаланаш, эвланаш а, кӀошташ а

2026 шеран дуьйна Нохчийн Республикин муниципалан хӀоттам тӀехь ю 15 муниципалан гуо а, шиъ гӀалин гуо а: Соьлжа-ГӀала а, Орга а. Карточкаш тӀехь къаьстина дӀаяздина гӀаланаш, эвланаш, станицаш а, поселкаш а. Галанчожан а, Чеберлоян а административан кӀошташ гойту муниципалан гуонашкахь къаьстина.

Нах беха меттигаш: 373
Мехкаш: 19

Нах беха меттигийн исписка 2026 шеран 8 сентябрехь. Цхьатера цӀераш йолу тайп-тайпанчу муниципалан кхолламийн нах беха меттигаш къаьстина гойту. Цу тӀехь ю лаьтта нах боцу кегийра нах беха меттигаш а; нахалкхочух лаьцна хаамаш кхузахь ца ло. Муниципалан гуонийн цӀераш ло 2026 шеран дуьйна лелаш долчу хӀоттаман тӀехь. Административан кӀошташ а, муниципалан гуонаш а къаьсташ ду.

ГӀалин гуоСоьлжа-ГӀалаЮкъ: Соьлжа-ГӀала

ГӀалин гуоОргаЮкъ: Орга

Муниципалан гуоТӀехьа-Мартанан муниципалан гуоЮкъ: Ӏашхой-Марта

Муниципалан гуоВеданан муниципалан гуоЮкъ: Ведана эвла

Муниципалан гуоСоьлжа-ГӀалин муниципалан гуоЮкъ: Толстой-Юрт юрт

Муниципалан гуоГуьмсен муниципалан гуоЮкъ: Гуьмсе

Муниципалан гуоИтон-Кхаьлланан муниципалан гуоЮкъ: Итум-Кали юрт

Муниципалан гуоКурчалойн муниципалан гуоЮкъ: Курчалой

Муниципалан гуоТеркан-тӀехьара муниципалан гуоЮкъ: Знаменски юрт

Муниципалан гуоНевран муниципалан гуоЮкъ: Наурски

Муниципалан гуоНожи-Юьртан муниципалан гуоЮкъ: эвла Ножай-Юрт

Муниципалан гуоСерноводскан муниципалан гуоЮкъ: Эна-Хишка

Муниципалан гуоХьалха-Мартанан муниципалан гуоЮкъ: Хьалха-Марта

Муниципалан гуоШелан муниципалан гуоЮкъ: Шела

Муниципалан гуоШаройн муниципалан гуоЮкъ: Химой юрт

Муниципалан гуоШуьйтан муниципалан гуоЮкъ: Шуьйта юрт

Муниципалан гуоШелковскан муниципалан гуоЮкъ: Шелковски

Административан кӀоштГаланчожан кӀошт

Административан кӀоштЧеберлоян кӀошт

Географи а, бахархой а

Нохчийн Республика Къилбаседа-Кавказан федеральни гуо чохь ю. Цуьнан мохк чулоцу аренан а, ломан кӀажан а меттигаш, ткъа иштта Йоккха Кавказан къилбаседа басера ломан чутаьӀенаш. Майда 16,2 эзар км² ю. Коьрта гӀала Соьлжа-ГӀала Сунжа эрк тӀехь ю. Росстатан хаамашца, Российн Банко гайтинчу, 2025 шеран 1 январехь бахархойн дукхалла 1 576,6 эзар стаг яра, я гергга 1,58 миллион. Иза билгалчу терхьан мах хадор ю; иза бахархойн переписица нисъелла ца Ӏа шен методица. Республикин экономикехь гайтина гӀишлошъяр, махлелор, юьртабахам а, промышленность а. Соьлжа-ГӀалин нефтан историн гӀараваларг цуьнца бохург дац хӀинцалера бахам нефть яккхарца бен ца хӀотташ хилар.

Регионан къаьмнаш

Нохчий

Нохчий · 1 674 854 Россехь (2021 шеран багарбар)

Нохчийн (нохчийн мотт)

ГӀумкий

Къумукълар · 565 830 Россехь (2021 шеран ларар)

ГӀумкийн · къумукъ тил

НогӀий

НогӀай · ногӀайлар · 109 042 Россехь (2021 шеран багарбар)

НогӀийн · ногӀай тили

Меттигашкара юкъараллаш а, диаспора а

Тайпанаш а, меттигера юкъараллаш а: Историн гергарлонаш а, юьртах дог-ойла хилар а нохчийн юкъараллин дагахь лаьцначу декъан дакъа ду. Церан роль хенаца хийцалуш хилла; республикин таханлера дахар тайпанийн схемо бен гайта йиш яц.
Аккин ламаст: Аккин, я ауховски, диалект юкъаяьлла дукхах дерг ДегӀастанехь. Иза нохчийн меттан шуьйрачу меттан аренан дакъа ду, Нохчийчоьнан административан дозанал арахьа а долуш.
Кистин ламаст: Кистин диалект даьржина Гуьржийчоьнан Панкиси чӀажехь. Кистин юкъараллешна шайн дахар Гуьржийн оьздангаллин а, меттан а юкъараллехь дӀадахаран зийнарг ду.

Меттанаш

Нохчийн

Нохчийн мотт нахски тобанера ду, нахски-дегӀастански меттан доьзалера. Таханлера йоза кириллица тӀехь ду. Литературин норма аренан диалектан бух тӀехь кхоллаелла; меттигера диалекташ шайн башхаллаш ларъеш ю.

Оьрсийн

Оьрсийн мотт пачхьалкхан мотт ду нохчийн меттаца цхьаьна. Республикин Конституцин 10-гӀа статья шена чохь чӀагӀдо и статус шина меттана а.

Кхин меттанаш

Республикехь гӀумкийн, ногӀийн а, кхин а меттан ламасташ ю. Доьзалан мотт а, стаган этносан тоба а цхьаъ бен Ӏаш волчу меттиго ца билгалдо. Меттанийн бакъонан хьал регулирует республикин «Нохчийн Республикера меттанаш» закон.

Бахархой а, йукъараллаш а

Лакхарчу карточкаша халкъашка леладо зорба тоьхначу статьях тӀебоьду. Царахь гайтина халкъан йукъара дукхалла цуьнан бахаман географин тӀехь ю, Нохчийчоьнан бахархойн дукхаллица нислуш яц. Бахархойн хӀоттаман историн хийцамаш Ӏамош ду переписийн, архивийн а, миграцин талламийн а гӀоьнца. .

Нохчий: Республикин коьрта къам; порталан башха статья нохчийн меттан, историн а, оьздангаллин ламастийн а лерина ю.
Оьрсийн а, гӀазакхийн а юкъараллаш: Церан истори Соьлжа-ГӀалица, промышленностьца а, Теркан аренан эвланашца а йоьзна ю. XX бӀешеран чаккхенера тӀемаш а, миграцеш а бахархойн хӀоттам боккхачу хьолехь хийцина.
ГӀумкий а, ногӀий а: Республикин къилбаседа-малхбалера а, къилбаседера а историн юкъараллаш. Оцу къаьмнийн меттан аренаш лулара регионашка а дӀасахьаьжна ду.
ГӀалгӀай а, кхин бахархой а: Нохч-ГӀалгӀайн автономин юкъара истори Нохчийчоь а, ГӀалгӀайчоь а вовшахтуху. Таханлера республика тайп-тайпанчу схьадалар долчу нахана цӀа хилла дӀахӀоьттина.

Истори

Чулацам

Текстан барам

100%

Коьрта 1 · Шира зама

Эвланаш а, археологин оьздангаллаш а

Таханлерчу Нохчийчоьнан мехка тӀехь йолу археологин иэсаш Кавказ дӀадуьллуш хиллачу дехачу историн тӀехь гойту. 2025 шарахь РӀА-н археологин институто талламаш бина Искрински 1 эвлахь: борзанан заманан дакъа тӀехь карийна цӀенош а, печь а, формаш а, металл кечдаран кхин лар а долу кечдаран майда. Карийначара ширачу бахархойн пхьола а, дахаран хьал а хаало.

Сержень-Юьртан кашарг кобански оьздангаллин малхбален вариантан ю. Зорбатоьхначу материалашкахь гойту, масала, вайн эрал хьалхара X-VIII бӀешерийн карийнарш. Археологин оьздангалло иэсий а, хӀумнийн а тоба гойту; иза таханлерчу къаманна тӀехьашка ца нисло. ; .

АгӀо 1 тӀера 1коьрта чохь 1

Историн очерк хӀоттийна археологин публикацеш, архиван документаш а, таллам а тӀехь. Депортаци а, герзца долу къовсамаш а къаьстина главашка къастийна; цхьаьнаэшна хаамаш боцу беллархойн дукхаллин терахьаш ца гайтина.

Ӏалам а, иэсаш а

ОргӀан чутаьӀено вовшахтуху Ӏаламан ландшафташ а, историн нах беха меттигаш а. БӀевнаш-комплексаш ломан юкъараллин дахарца, новкъашца а, дуьхьалоца а доьзна. Ушкалойн бӀевнаш ЧӀаьнти-ОргӀан берда тӀехь, тӀулган кӀажан кӀелхьарахь ю; церан латтар Нохчийчоьнан ломан уггаре евзаш йолчу суьрташна юкъадоьду. ; Нохчийн Республикин музей: ОргӀан чутаьӀенан бӀевнаш. Кезеной-Ам Ӏам лекха лаьмнашкахь ю, Нохчийчоьнан а, ДегӀастанан а дозанехь. Цуьнан бердан басеш а, ломан котловина а ша-шешца Ӏаламан ландшафт ю. Ӏам шинне а регионаца доьзна ду, цундела иза ма-дарра нохчийн я ма-дарра дегӀастанан объект санна гайтар нийса хир дац. Ломан архитектурин иэсаш йилларан хенаца, Ӏалашдаларца а, реставрацин барамца а къаьста. Документальни суьрташа а, Ӏилманан суртхӀоттоша а оцу башхаллаш ган таро ло.

Динан тӀаьхье

Нохчийн динан дахарехь боккха меттиг дӀалоцу суннийн исламо. Регионан историн суфийн Ӏадаташ а, синмехаллин хьехархойн тӀаьхьабозучеран вовшахкхетарш а кӀорге лаьцна. Царех, Кунта-Хьаьжа Кишиеван Ӏаморан кадарийа вовшахкхетареца йоьзна ю. Дж. И. Месхидзе энциклопедин статья тӀехь къамел до Кунта-Хьаьжа биографин, цуьнан Ӏаморан даржоран а, XIX бӀешеран историн хьолан а. Динан историс чулоцу тайп-тайпана некъаш а, муьраш а; республикин хӀинцалера бахархочун ша-шешца долу тешар цхьа этносан билгалоца билгал ца доккху.

Костюм, пхьола а, музыка а

Музейни материалаш тӀехь Ӏалашйо кӀударан, духаран а, даиман лелочу хӀумнийн а хаамаш. Буьрка шина агӀора йоцу кӀударан тӀехуладухар, шеца ларйора шелонех, догӀанах, моханах. Цуьнан кхоллар хала говзалла бара, цунна оьшура тӀе Ӏуьргаш кечдар, кӀудар а, тӀаьххьара дӀатохар а. Нохчийн музыкальни оьздангалла юкъатуху эшаран ламасташ, инструментальни музыка а, динан эшарш а. Музейни талламхоша хьоьжу дечиган, пхьаьрда а, тоьпашту а инструменташна. Аренан яздарша таро ло ладогӀа билгалчу композиторшна; церан схьадалар а, яздаран хан а эр ду материалах кхета. Историн духар а, фольклор а юьйцу меттиг а, хан а билгалъеш. ХӀинцалерачу Нохчийчохь ламастан тӀаьхье ю гӀалин оьздангаллин, литературин а, профессионалан исбаьхьаллин а уллохь.

Кухни а, дааран культура а

Ламастан дааран системо цхьаьнатуху даьттаца, жижигаца, шураца а, ораматашца а кхин а. ГӀарабевллачу блюдех ю жижиг-галнаш, жижиг галнашца а, бульонца а, ткъа иштта тайп-тайпанчу тӀедуьллургца лепаш. Дааран хӀоттам дозанера шеран заманах, доьзалан а, бахаман а хьолах. Б. Б.-А. Абдулвахабован талламан белха тӀехь дуьйцу XIX а, XX бӀешеран йуьххьехь нохчийн даарх лаьцна. Цу тӀехь къамел деш ду къуьйсучу а, Ӏадатан а даарех, хьеший тӀеэцаран бакъонех а, даарца дозуш долчу лулара къаьмнийн культураца а. Историн сурт хӀоттош ю шен заманаца, иза маьӀна дац таханалера массо а доьзал цхьатерра бакъонаш лардеш ду аьлла.

Медиа

Нохчийчоьнан ломан сурт

Кезеной-Ам Ӏоман мотив тӀехь долу сурт, билгалчу меттиган документальни сурт дац. Археологин белхийн бакъдерг сурташ а, архиван суьрташ а лахахь хьажоргашца тӀекхочуш ду.

Музыкин зорбанаш

Традиционни музыкин полевой яззамаш ↗Исполнителийн а, яззамийн происхожденийн а билгалдаккхарца гулдар, нохчийн музыкинца цхьаьна.

Шатлакхан илли

Нохчийн Республикин пачхьалкхан шатлакхан илли

Нохчийн

Дешнаш: Х.-А. Кадыров. Музыка: У. Бексултанов. Нохчийн Республикин 2010 шеран 28 июлан № 30-РЗ закон, 2023 шеран 12 мартехь хийцамашца.

Пачхьалкхан шатлакхан иллин тӀечӀагӀдина текст а, музыкальни редакци а зорба тоьхна закон тӀетухучу тӀехь. Юьззина редакци «Официалан текст» аьллачу хьажоргаца дӀаелла мега.

Хронологи

Хилламаш: 11 / 11

В. э. тӀ. X-VIII бӀешераш: Сержень-Юьртан кашницан кобански культурин карийначаш, РӀА Археологин институтан талламхойн публикацешкахь зорба тоьхна.
1785-1791: Шайх Мансуран боламан гӀуллакх Къилбаседа Кавказехь.
1818: Сунжа тӀехь Грозни гӀап йиллар; Соьлжа-ГӀала кхиар.
1922 шеран 30 ноябрь: Нохчийн автономин область кхоллар.
1934: Нохчийн а, гӀалгӀайн а автономин областаш вовшахтохар.
1936: Вовшахтоьхна автономин область Нохч-ГӀалгӀайн АССР тӀе хийцар.
1944 шеран 23 февраль: Нохчий а, гӀалгӀай а ницкъала дӀакхалхар доладар. 1944 шарахь автономи дӀайаьккхира.
1957 шеран 9 январь: Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀотторан указ; юхаверзарна тӀехьара цамгар дӀайаккхар.
1994-1996: Хьалхара нохчийн тӀом; 1996 шеран августехь Хаси-Юьртан барт.
1999: Керла тӀом болабар а, маьрша бахархой дукха дӀакхалхар а.
2003 шеран 23 март: Нохчийн Республикин Конституци тӀеэцар.