← Ерриг къаьмнаш
Къилбаседа Кавказ · Дагестан
НогӀий
НогӀай · ногӀайлар
НогӀий: аренан Евразин тӀаьхье, НогӀийн Ордан истори, бахархойн даржар, мотт а культура а. Хьалхара динаш а ислам даржар а, хьанафитан Ӏадат, шерашкара хронологи, литература а Ӏилманан материалаш а.
НогӀийн заказник. Сурт Mmdocent, 2012 · CC BY-SA 4.0
Мотт
НогӀийн · ногӀай тили
Доьзал
Тюркийн доьзал · кыпчак-ногайн бухара тоба
Барам
109 042 Россехь (2021 шеран багарбар)
Истори
Евразин аренан къам. Ногайш тюркийн мотт буьйцу къам бу, церан истори Лахар Иделйистеца, Каспиййистеца, Кубаньйистеца а, Къилбаседа ӀаьржахӀордйистеца а йоьзна ю. Шаех олу цӀе «ногай», дукхачу терахьехь «ногайлар». Таханлера къам Дагестанан цхьа кӀоштаца бен доцуш дац.
Деши Ордара Мангыт юрте. Къам кхолларехь дакъа лецна Деши Орданан дуьненан тайп-тайпанчу тюркийн а, монголийн а схьадалар долчу тобанаш. ЦӀе Ногай темникеца йоьзна ю, амма Ногайн Орда а, таханлера къам а цуьнан ша улусаца тӀехдала йиш йац.
Эдиге а, пачхьалкх кхоллар а. В. В. Трепавловс къастайо Эдиге урхаллин кланан дай, а, цуьнан тӀаьхьенийн ша дӀаьвне пачхьалкх кхоллар а. Яикера Мангыт юрт тӀаьхьачу Деши Ордара ма-ма-ма цӀеххьана къастаделла. Сарайчик лараме центр хилла.
XV–XVI бӀешерийн Орда. Бийш а, мирзаш а куьйгалла деш хилла кхерстачу йукъараллин цхьаьнакхетаршна. Ногайн пачхьалкх дакъа лецна Москваца, ГӀирмаца а, Йуккъера Азин ханаллашца а дипломатехь а, махлелорехь а. Цуьнан историца йоьзна ю барташ, тӀеман девнаш а, бежнашна тӀаьхьа къовсам а.
Декъар а, керла цхьаьнакхетарш а. XVI бӀешеран къизаллаша Йоккха а, Жимчу Ногайшна йукъахь къастош хилла. XVII бӀешеран хьалхарчу кхоалгӀачу декъехь хьалхара пачхьалкх декъаделла. Кхелхараша ногайн йукъараллаш Къилбаседа Кавказехь а, ӀаьржахӀордйистехь а чӀагӀдина.
1783 шеран бохам. Кхелхаран планаш а, Кубань тӀехь герзца дуьхьало яр а чекхдаьлла Российн эскарийн таӀзаран тӀехь. Октябрехь Керменчик волчохь ногайшна чӀогӀа зенаш хилла; бахархойн цхьа дакъа Кубань тӀехьа а, Ӏусманан мехкашка а дӀадахна. Белларшна терахь ларар тайп-тайпана ду.
XIX бӀешере а, диаспоре а. Охьаховшар ма-ма-ма, тайп-тайпанчу областашкахь тайп-тайпана хилла, Ӏедалан политикин, кхерстаран кӀезигъяран а, бахаман хийцаман а Ӏаткъамца. XVIII бӀешеран чаккхенгара XX бӀешеран йуьххьера эмиграцин тулгӀенаша Ӏусманан имперехь ногайн йукъараллаш кхоьллина.
Советийн XX бӀешо. Ишколан дешар, керла йоза, коллективизаци а, охьахевшина дахар тӀеэцар а къуьйсуш долу дахар хийцина. Динан институташна Ӏаткъам хилла; доьзалехь хаарш а, Ӏадаташ а дӀалуш сацам ца хилла.
ДӀасадаржар а, барам а. 2021 шеран 1 октябран дӀаяздаран жамӀаца Россиехь 109 042 ногай ву. Дагестанехь 36 944, Ставрополан мехка 22 569, Кхарачой-Чергазйистехь 17 368, Нохчийчохь 2 819 вехаш ву. Иза къоман ша-шах дӀаяздар ду, мотт буьйцуршна терахь дац.
ДӀасагӀоьртуш а, меттигерчу юкъараллаш а
ДӀахӀиттаран масийтта центр. ДегӀастан, Кхарачой-Чергазий, Ставрополан край, Нохчийчоь а, Аштаркхнен область а ю къоман таханлера географин дакъа. Меттигерчу жамӀаш шайн башхаллаш ларйо йукъара ногӀийн оьздангаллин чохь.
Тобанаш а, историн цӀераш а. КхараногӀи, кубань а, куман а ногӀи, историн цхьаьнакхетарш едисанхой, едишкулхой, джембойлукхой тайп-тайпанчу сипатдаран тӀегӀанашка йукъадоьду. ХӀора тайпа, диалект я орда цхьатерра «тайпан» тайпане ца деш хила деза.
Аштаркхнен тобанаш. Кхарагашан, юртан а, кхин а къамелан тайпанашна шайн истори ю. Церан меттан классификаци а, этносан ша-шах дӀаэцар а къаьстина карадо; дӀаяздаран цхьа гайтам классификацин массо а хаттар ца доьшу.
Россера арахьара жамӀаш. Турцехь ногӀийн диаспора масийтта миграцин тулгӀенан жамӀаца кхолладелла. Документашца чӀагӀдина цхьаъ таханлера дуьненан барам бац; Россера дӀаяздар диаспоран барамца хийца ца ло.
Мотт
Ногайн мотт тюркийн доьзалан а, кыпчак-ногайн бухара тобан а ю. Иза казахски а, каракалпакски а гергара ю, ша литературин норма а, меттигера къамелан башхаллаш а ларъеш.
Дукха хьолехь къастайо караногайн диалект, Кхарачой-Чергазйистера акногайн диалект а, Ставропольен ша ногайн диалект а. Астраханан тобанийн къамелан тайпанийн статус тӀаьхьа къастайо; уьш цхьа цӀарца механикин тайпана цхьаьнакхетор йиш йац.
Ӏаьрбийн йозан тӀаьхьа 1928 шарахь латинан абат йукъадаьккхина, 1938 шарахь кириллицин абат. 1950 шарахь таханлера абат чӀагӀдина. Йозан истори учебникашца, зорбаца а, серлонан белхашца а йоьзна ю.
Мотт предмет санна хьоьху, литературехь, зорбанехь, радиехь, телевиденехь а, театрехь а лелайо. Хаар а, доьзалехь дӀалуш хилар а регионашкахь тайп-тайпана ду; къоман барам мотт буьйцуршна терахьца цхьатерра дац.
1938 шеран орфографин бакъонийн гулам кечдина А. Джанибековс, М. Курманалиевс, А. Ниязовс а, Э. Джанибековс а. Библиографин дӀаяздарс таро ло авторалла а, цхьаьна билгалчу арахецаран шо а талла.
Дин а, динийн истори а
Хьалхара динаш а, материалаш а. Исламал хьалхара тIаьхье талладо мифашца, фольклорца, Iадаташца а, лексикаца а. Тайп-тайпана заманийн а, тобанийн а материалаш гойту Iадатан хийцамаш, цундела цхьаъ ца хуьлуш «ногIийн шира дин» юхаметтахIотто аьтто бац.
Тенгри, стигал а, Iаламан ницкъаш а. Iадатехь дисина Тенгрих, малхех, беттах а, Iаламан меттигийн синошца а долу ойланаш. Ислам даржарца хьалхара цIераш а, сурташ а керлачу бусалба кхетамехь тIеэцна хила тарло.
Дай а, Iалашдийриш а. Дайх лаам а, гIарабевллачу нахин каш ларар а динан культурехь доккха меттиг дIалоцуш дара. Талламхой карахо делла, и Iадаташ бусалба сийлахь нахин ойланашца муха вовшахтоьхна.
Ислам муха деина. НогIийн дайн ислам тIеэцаран коьрта историн контекст Деши Ордаца а, гIажарийн гIумнашца Йуккъера Азин а, Иделйистан а гIаланашца бусалба зIенашца а доьзна ду. Иза кхин некъ бу ломан ДегIастане арахьара Iаьрбийн походашка хьаьжча.
Берке а, хьалхара бусалба зIенаш а. Узбек ханал хьалха а Джучийн Улусехь бусалба урхалчаш а, йукъараллаш а хилла. XIII бIешарахь Берке-ханас ислам тIеэцар маьIна ца дуьллу массо а гIеланхой цхьана хенахь бусалба баьлла а, ногIийн къам хIинца а кхолладелла а.
Узбек хана зама. XIV бIешеран хьалхара ах, Узбек-ханан урхаллица доьзна, Дешт-и Кипчакехь ислам шордаран ладаме мур хилла. Дин даржор кхачарашца, политикин зIенашца а, меттигера йукъараллашца а дIахьош дара.
Эдиге а, тIаьхьара чкъоьраш а. XIV–XV бIешерийн дозанехь Эдигес бусалба динан дахар ловш хилла. НогIийн Орда заманахь ислам цуьнан политикин а, оьздангаллин а дуьненан ладаме дакъа хилла.
Суннизм а, хьанафит мазхьаб а. НогIийн историн суннийн исламан хьанафит бакъонан ишкол хилла. Иза ДегIастанан цхьацца гIеланхойн шафиит ишколал къаьста; ший а суннизмехь ду.
ГIеланхойн йукъараллин дин. Ярлыкаповс гойту, тергалдархочунна вевзаш йоцу охьахевшина кепаш ца хилар динах ца хилар гойтуш ца хилар. Маьждигаш, молланаш, дешар, ламаз а, доьзалан Iадаташ а тайп-тайпана меттигера хьолехь хилла.
Суфийн зIенаш. Энциклопедин статья тIехь йасавийа а, накшбандийа а Iадаташ а, тIаьхьара бусалба центрашца зIенаш а карайо. Церан даржор хенаца а, тобанашца а хийцалуш хилла; иза массо а къоман цхьана братстве тIе ца оьгу.
Мифологин сурташ. Фольклорехь тIеяздина албаслаш, аздаа, пари а, кхин а персонажаш а. Церан тIаьхьара сурт-сибат джиннашца а, шайтIанца а долу исламан ойланашца вовшахкхета. Фольклоран сурт тахана массо а стаган динан хьехамца цхьаъ ца хуьлу.
Iидаш а, календарь а. Ораза-байрамца а, Курман-байрамца а цхьаьна бIаьстехь Навруз а евзаш ю. Исламан Iидаш беттан календарьца дIахьош ю, ткъа бIаьстенан Iида малхан шеран циклца доьзна. Уьш тайп-тайпана календаран Iадаташ ю.
Советийн хьалхатохар. Маьждигаш дIакъовлар а, динан белхалошна тIаьхьавалар а дешаран а, йукъараллин практикин а новкъарлонаш хилла. Цхьа дакъа Iадатийн а, хаарийн а доьзалшкахь дисина. Ярлыкаповн монографехь и дахар цхьана бусалба оьздангаллин истори санна карайо, практикин тайп-тайпана тIегIенашца.
МеттахIоттор а, таханлера дахар а. 1980-гӀа шерийн чаккхенгара схьа юха а болабелла къайлаза динан гIуллакх а, хьанафит тIаьхьех къамел а. Тахана Iадаташкара дакъалацар а, стаган бакъонаш а тайп-тайпана ю. 1990-гӀа шерийн талламхочун тергалдарш 2026 шеран хийца ца луш йолчу сурт-сибатан тIе ца оьцу.
Таллуш долу хаамаш
Мотт
- Ногайн мотт тюркийн доьзалан ю; регионан диалектан тобанаш къастайо.
Декъар а, барам а
- 2021 шеран Российн бахархойн дӀаяздаран жамӀаца 109 042 ногай ву. Къоман барам а, мотт буьйцурш а цхьатерра дац.
Оьздангалла а, дахар а
- XX бӀешеран йуьххьера ногайн юьртан кийчарг РЭМ 8762-15073 войлокех, кечанех а, тӀедаьӀахкех а дина ду.
Истори
- Ногайн бусалба гӀадатан ханафитан мазхабан суннизм хьесап дара ду.
ДӀасадекъа хронологи
XIII бӀешо
Дешийн Ордан кхолладаларан хьалДжучин Улусехь цхьаьнакхетара тобанаш, уьш тӀаьхьа ногӀий кхолладаларехь дакъа лецира.XIII бӀешеран шолгӀа дакъа
Темник НогӀайЦуьнан цӀарца этноним доьзна ду; иза тӀаьхьарчу НогӀийн Ордан кхолладаларца цхьаъ хӀума яц.XIII бӀешо
Узбекан заманал хьалха исламДжучин Улусан бусулбанийн зӀеш кхиадо кхалхархошна юкъахь дин массо а даржале хьалха.XIV бӀешеран хьалхара дакъа
Узбек хана волчу хенахь ислам даржарБусулбанийн институташ чӀагӀдар степин динан историн коьрта этап хуьлу.XIV бӀешеран чаккхе – XV бӀешеран йуьхьиг
Эдиге а, Мангытайн юрт аХьаладовлу тайпа, цуьнан тӀаьхьенаша НогӀийн Ордан корта баьржина.XV бӀешо
Шаьш шайна йолу Орда кхолладаларМангытайн юрт тӀаьхь-тӀаьхьа къаьста тӀаьхьарчу Дешийн Ордан политикин системех.XV–XVI бӀешераш
Сарайчик а, аренан дипломати аОрда дакъа лоцу политикин а, махлелоран а зIенаршкахь Иделйистера, Кавказан а, Юккъера Азин а юкъахь.1550-гӀа шераш
ТIемаш а, дIакъастар аПолитикин кризисо гIоьттина Йоккха а, Жимма а НогIийн дIакъастар.1557 шо
Исмаилан а, Иван IV-чун а шертьТрепавловс барт хьажадо куьйгалхойн шайн юкъара уьйранашкахь, ткъа массо а ногIий Россе чубахар цхьа терахь санна ца хьажадо.XVII бIешеран хьалхара кхоалгIа дакъа
Хьалхара пачхьалкхан йохарМиграцеша а, политикин хийцамаша а ногIийн цхьаьнакхетарш хийцадо.XVII–XVIII бӀешераш
Iаьржа хIордан йистера а, Кавказан а ногIийн юкъараллашКерла кхалхаран хьолаша а, лардара мехкашца йолу уьйраша а политикин географи хийцайо.1783 шеран 11 июнь
Кхалхарех лаьцна тIеман кехаташСуворовн рапорто документца чIагIдо Кубань тIехь ногIийн юкъараллин леларан терго.1783 шеран 1 сентябрь
Дон тIе дIабахарех лаьцна документАрхиван рапорто чIагIдо дIабахаран политикин цхьа эпизод.1783 шеран октябрь
ТIелацаран кампани а, чIогIа иэшамаш аКерменчикара иэшам а, цул тIаьхьа дIакхалхар а историн трагически доза хуьлу.1783–1812 шераш
Дуьхьало даржарПилипчукан таллам Буджакан а, Закубаньян а ногIийн юкъараллаш российн экспансин хьолехь карайо.XVIII бIешеран чаккхе – XIX бIешо
Мелла а охьахулашКхалхаран меттигаш кӀезиг хилар а, бахаман реформаш а тайп-тайпанчу юкъараллин дахар хийцадо.1850–1860-гӀа шераш
Массо а дIакхалхарОсманан импери чу миграцин тулгӀенаша шен мехкара ногIийн диаспора шорйо.1879 шо
А.-Х. Джанибеков вина шоДIадолало серлонарг а, меттан талламхо а волчуьн биографи.XIX бӀешеран чаккхе
КъараногIийн зударийн коьртан тIелацарХIокху хенах йоьзна ю РЭМ 333-2 куй.XX бӀешеран йуьхьиг
ДIалелочу вехаран текстильМузейн чоьнан неI къовлархоша материалаш а, декоративни белхаш а лаьцна хаамаш лоьцу.1912 шо
Махьмуд-Мектеб сурт тIедаккхарА. Н. Самойловича бахархой, вехаш а, маьждиг а сурт тIедохку.1920–1930-гӀа шераш
Дахар хийцарОхьахулар, ишколан дешар а, динан институтийн бехкамаш а денна дахар хийцадо.1925 шо
Музей чу сурташ дарСамойловичан 1912 шеран ногIийн сурташ музейн гулдаре чуйогIу.1928 шо
Латинан графикIаьрбийн йозанан меттана керла абат чуйоккху.1938 шо
Кириллица а, орфографи аКириллице дIаваларца цхьаьна зорба туху «Орфографин бакъонийн гулам».1948 шо
Кадрия Темирбулатова йина шоХин йолу поэтесса Терекли-Мектебехь йоьду.1950 шо
ХIинцалера абат чIагIдарМ. А. Булгарован докладца йолу библиотекин материал йозанан кхиаран этап чIагIдо.1965 шо
Кадриян хьалхара зорбанашПоэтессин стихаш «Степной маяк» газетан агIонашкахь гучуйовлу.1970 шо
«Лаьмнаш долало аренашкахь»Дагестанан жайнин издательствехь арайолу Кадриян ненан маттахь йолу хьалхара жайна.1972 шо
«Тропинка» гуламЖайна зорба туху Къарачай-Черкесин жайнин издательствос.1975 шо
«Бутт велаш»Москвахь арадолу Кадриян байтийн жайна нохчийн маттара оьрсийн матте гочдина.1978 шо
Кадриян дахар чекхдаларПоэтессин кхолларалла халкъан литературин дагахьлаттаран дакъа хуьлу.1980-гӀа шерийн чаккхе – 1990-гӀа шераш
Дин дахар дӀаделларг меттахӀотторЖамӀаш институташ меттахӀоттош, хьанафитийн тӀаьхье Ӏалашъяран некъаш къамелдеш ду.2000-гӀа шераш
Профессионалан къоман сценаДраматически театро репертуар а, ногӀийн жамӀийн гастролин зӀенаш а кхиош ду.2014 шо
НогӀийн театран гастролаш ТатарстанехьТеатро «Хьо сан нана» спектакль гойту.2015 шо
Конехь театран фестивальКоллективо тюркийн меттанашкахь долчу театрийн дуьненайукъара фестивалехь дакъа лоцу.2021 шо
Бахархой дӀаяздарРоссехь 109 042 ногӀи дӀаяздина.
Кухни
ЖӀоврий а шурий а сурсаташ
Даьхний лелор дааран коьрта дакъа дара, амма иза жӀоврий а шурий а тӀехь чекх ца йолура. Меттиг, хьал а, охьаховшар а дааран сурсатийн могӀа хийцара.Бесбармак а, даьттаца беш болаш бепиг а
Гаджиевас бесбармак а, жӀоврий а, бепиг а эцна кхин а даарш а дуьйцу. ЦӀераш, даьттаца беш болаш бепиг кечдаран а, дӀадаларан а кепаш меттигерчу тобанашкахь тайп-тайпана яра.Кумыс а, айран а
Шура йолу маларш а, шура кечдаран некъаш а даьхний лелорца а, сурсаташ Ӏалашдарца а доьзна дара. Церан хӀоттам тӀекхочуьйтучу аьргашца а, меттигерчу Ӏадаташца а доьзна дара.Катлама а, баурсак а
Шерашка дина бепиг а, даьттаца беш болаш бепиган сурсаташ а Ӏидан стол тӀехь хуьлу. Полеви материалашкахь уьш бӀаьстенан Ӏидан хьошалгӀашна юкъахь хьахийна.НогӀийн чай
Чай хьошалгӀа тӀеэцаран а, дегӀан дааран а коьрта дакъа хилира. Историн талламхо гойту дааран сурсатийн тайп-тайпаналла а, дааран Ӏадаташ хийцаялар а, ткъа массо а къомана цхьа декхар долу рецепт а вац.
Адаташ а, гӀиллакхаш а
ХьошалгӀа тӀеэцар
ХьошалгӀа тӀеэцар а, цхьаьна даар а гергарло а, лулахойн зӀе а ларъяра. Охьахааран а, хьошалгӀа тӀеэцаран а бакъонаш хенаца а, статусца а, бахьанца а доьзна дара.Тайпа а, юкъаралла а
Гергарло, тайпанийн цӀераш а, тайпанийн билгалонаш а схьадаларх лаьцна дагахь лаьцна. Церан историн роль кхалхаршца а, административан реформашца а хийцалора.Ловзар а, юрт а
Ловзаран дахар доьзна дара Ӏашца, текстильца а, костюман хенаца йолчу башхаллашца а. Историн ловзаран юрт таханлерачу сценин декорацех къаьсташ ю.Ӏидаш а, къовсамаш а
Юкъараллин Ӏидаш эшаршца, ловзаршца а, къовсамашца а дара. Юкъарастепан кепаш меттигерчу варианташца а, дахаран хьесапца а хийцалора.
Бедар
Боьршачу стеган костюм юкъахь дара коч, хеча, бешмет, тӀехулара духар, доьхка а, куьйган тӀехулара духар а. Ф. Ю. Каноковас гойту эпохашна а, меттигерчу тобанашна а юкъахь йолу башхаллаш, царна юкъахь цӀоканан куй а, тюбетейкаш а.
КъараногӀийн зударийн куй РЭМ 333-2 XIX бӀешеран чаккхенга хьажийна ю, иза цӀоканах, сурсатах а, кӀадигах а дина ю. Иза музейн цхьа билгалйина предмет ю; цуьнца зударийн массо а костюм меттахӀотто йиш яц кхин материалаш а ца хилча.
Духар цӀахь деш долчу материалашца а, чуьра догӀу кӀадигашца а цхьаьнакхетара, хенаца а, хьалца а, лулахойца долчу зӀешца а гойтура. Таханлера концертан духар документашца тӀечӀагӀдина историн комплектах къасто еза.
Хелхарш
Ӏидан тӀехь хелхар
Хелхаран а, эшаран а кепаш юкъараллин а, доьзалан а Ӏидашна юкъадовлара. Церан таханлера кхочушдар Ӏадат дӀахьо, цуьнца цхьаьна иза хийца а деш.Сценин кхиам
Къоман театро драматурги а, музыка а, болам а цхьаьнатуху. Цуьнан гастролин болх Дагестанан, Ставропольен, Къарачай-Черкесин а, кхин а баьхначу меттигийн а юкъараллаш цхьаьнатуху.
Музыка
Эдигех а, цуьнан тӀаьхьенах а лаьцна турпалаллин эпос тюркийн къаьмнийн юкъара ногӀийн циклан юкъадовлара. Цуьнан варианташкахь историн дагахь лаьцнарг ларйо, амма уьш хиламаш билгалдаьхна протоколаш яц.
Эшарш, дийцархойн кхочушдар а, поэтически импровизаци а баьржира багара бага. Фольклор гулбийрин а, серлонархойн а болх оцу тӀаьхьенан зезаган культуре а, дешаран а юкъатоха гӀо дира.
Таханлера сцена къоман а, дуьненан а драматурге хьажадо: НогӀийн театран репертуарехь ю Р. Керейтован «Шора батыр» а, Мольеран, Чехован, Лоркан произведениш а.
Пхьархалла
МӀаьжги а, юрт а
МӀаьжги лелош долчу Ӏаьннан тӀехулара чкъор а, цӀахь лелочу гӀирсан материал а дара. Музейн юртан киччар РЭМ 8762-15073 мӀаьжги а, кӀадиган кӀадиг а, кӀаьжан тайнаш а цхьаьнатуху.ЦӀока, дечиг а, говран гӀирс а
Пхьолаш даьхний лелорна, леларна а, дахарна а гӀуллакх деш дара: гӀирс, Ӏаьннан дакъош, мача а, гӀирс а кечдар. ЦӀахь лело производство махлелорца цхьаьнакхетара.Духар тегар а, цуьнан киччар а
Куьйган тӀехулара духар а, тӀехулара духар а тайп-тайпанчу материалашца а, некъашца а деш дара. Церан кепаш меттигерчу хьолешца а, лулахойн пхьолан Ӏадаташца а хийцалора.
Дагалецаме меттигаш
НогӀийн степь
Каспийх кӀоштан степан ландшафташ кхалхаран историца а, таханлерчу эвлашца а доьзна ду. ТӀехулара сурт Дагестанехь йолу НогӀийн заказник гойту, ткъа юкъабӀешеран кхалхаран меттиг меттахӀоттош яц.Терекли-Мектеб
Дагестанера ногӀийн культурин коьртачу меттигех цхьаъ, поэтесса Кадрия Темирбулатован даймохк. Къоман историс цуьнца цхьаьна дуккха а шуьйра мохк шена юкъахь дӀалоцу.Сарайчик
НогӀийн Ордан историн юкъ, Урал эркан тӀехь, таханлерчу Кхазакхстанехь. Иза къоман юкъарастепан историца доьзна ду Къилбаседа Кавказал арахь.Къарачай-Черкесин а, Ставропольен а эвлаш
Шаьш шайна йолу меттигерчу бахаман, меттан а, культурин дахаран а юкъаш. Уьш цхьаьна дагестански юкъараллин гаьн санна ца хьажа еза.
ЦӀераш: таханлера лелоран масалш
Боьршанаш
- Эдиге (ногайн, тюркийн)
- Айдар (ногайн, тюркийн)
- Айтуган (ногайн, тюркийн)
- Батыр (ногайн, тюркийн)
- Темир (ногайн, тюркийн)
- Токтар (ногайн, тюркийн)
- Алтай (ногайн, тюркийн)
Зударий
- Алтынай (ногайн, тюркийн)
- Кумис (ногайн, тюркийн)
- Шолпан (ногайн, тюркийн)
- Карашаш (ногайн, тюркийн)
- Карлыгаш (ногайн, тюркийн)
- Юлдыз (ногайн, тюркийн)
- Тансылув (ногайн, тюркийн)
- Кунсылу (ногайн, тюркийн)
Нах а, оьздангаллин иэс а
Эдиге
ТӀаьхьарчу Дешийн Ордан политикин гӀуллакххо а, ногӀийн бийгӀеран тайпанан бухбиллархо а. Историн биографи эпосах къасто еза, иза масех къомана девзаш ду.А.-Х. Ш. Джанибеков (1879–1955)
Серлонархо а, таханлерчу ногӀийн йозанан культурин кхоллархойх цхьаъ а. Цуьнан цӀе 1938 шеран орфографин бакъонийн гуламан хӀотторхойн юкъахь ю.Кадрия Темирбулатова (1948–1978)
НогӀийн поэтесса, Терекли-Мектебехь йина. Цуьнан поэзис ша долу синхаам а, нехан степе а, къоман культурин дагахь лаьцнарг а цхьаьнатуху.
Медиа
Суртан галерей
Авторство а, лицензеш а суьртийн куьгтӀехь билгалдина.