Къарачай-Чергазий

Къарачай-Чергазий цхьаьнатуху Къилбаседа Кавказан аренаш, ломан кӀажаш а, лекха ломан чӀаьжнаш а. Цигахь ду Черкесск, Кубань а, Теберда а тогӀенаш, Домбай, Архыз а, юккъерачу бӀешерийн Аланин иэсаш а. Къарачай, чергазий, абазин, ногӀийн а, оьрсийн а оьздангаллин Ӏадаташ республикин дуккха къаьмнийн тӀаьхьенан мехала дакъа ду.

Тебердан кӀоштан Ӏаьмнийн а, ломан хьуьнийн а тайпана сурт. Иза исбаьхьаллин кхетам бу, ткъа цхьаьна билгалчу Ӏамон · суьртаца. · Исбаьхьаллин сурт

468,6 эзар.

бахархой 2025 шеран 1 январехь, Росстатан округлённый мах хадабо Российн Банкан профилехь

14,3 эзар.

квадратан километр, округлённая площадь территории

пачхьалкхан меттанаш: абазински, къарачайски, ногӀайски, оьрсийн а, черкесски а

Географи маьӀнашца

ГӀаланаш, эвланаш а, кӀошташ а

Къарачай-Черкеси йекъна итт кӀоштана. Черкесск а, Къарачаевск а шайн башха гӀалин округаш хуьлу; Теберда гӀала юкъадогӀу Къарачаевски гӀалин округе.

Нах беха меттигаш: 148
Мехкаш: 12

Нах беха меттигийн исписка 2026 шеран 8 сентябрехь. Тайп-тайпана муниципалан кхолламийн цхьатера цӀераш йолу нах беха меттигаш къаьстина гайтина. Цхьабосса бахархой боцу кегийра нах беха меттигаш а йукъатоьхна; бахархойн барамх лаьцна хӀокху чохь хаам ца делла.

ГӀалин гуоЧеркесскЮкъ: Черкесск

ГӀалин гуоКъарачай-ЧеркесскЮкъ: Къарачай-Черкесск

КӀоштАбазински кӀоштЮкъ: Инжич-Чукун эвла

КӀоштАдыге-Хабльски кӀоштЮкъ: Адыге-Хабль эвла

КӀоштЗеленчукски кӀоштЮкъ: Зеленчукская станица

КӀоштКъарачаевски кӀоштЮкъ: Къарачай-Черкесск

КӀоштЖимакъарачайски кӀоштЮкъ: Учкекен юрт

КӀоштНогӀин кӀоштЮкъ: Эркен-Шахар посёлок

КӀоштПрикубански кӀоштЮкъ: Кавказски поселок

КӀоштУрупски кӀоштЮкъ: Преградная станица

КӀоштУсть-Джегутински кӀоштЮкъ: Усть-Джегута

КӀоштХабезски кӀоштЮкъ: Хьэбэз эвла

Географи а, бахархой а

Къарачай-Черкеси Йоккха Кавказан къилбаседа басешкахь а, уллера ломан кӀажошкахь а ю. Цуьнан ландшафташ юкъахь аренан латтанаш, хьуьнан аьргӀанаш, байнаш а, лекха лаьмнаш а ду. Коьртачу эркан аьргӀанех Кубань, Теберда а, Йоккха Зеленчук а ю. Черкесск республикин коьрта гӀала ю. Росстатан гергара хаамашца Банкан Россин профилехь, 2025 шеран 1 январехь бахархой 468,6 эзар стаг хилла. Территорин майда гергга 14,3 эзар км² ю. Мах хадаран терахь а, гергадаккхар а гайтамийн уллехь Ӏалашдина. ЖӀаьлийн а, ораматийн а бахам, царна юкъахь бешан а, теплицин а бахам, промышленность а, гӀуллакхийн сфера а тӀетуху. Туризм кхиоран коьрта некъ бу, амма регионан экономика цуо чекх ца йоккху.

Къаьмнех лаьцна йоьзна йаззамаш

Адыгаш (чергазаш)

Адыгэ · Бараман категореш; дуьненахь цхьатерра жамӀ дац

Адыгейн а, къабарди-чергазийн а меттанаш

НогӀий

НогӀай · ногӀайлар · 109 042 Россехь (2021 шеран багарбар)

НогӀийн · ногӀай тили

Къаьмнаш а, оьздангаллин Ӏадаташ а

Къарачайхой: Тюркийн меттанаш буьйцу къам. «Къарачайски» къарачай-балкъарски меттан регионалан цӀе ю; балкъархошца оьздангаллин уьйранаш хиларна шен цӀе ца дӀаяьккхина.
Черкесаш: Адыгийн оьздангаллин дуьненан дакъа, шен цӀе «адыгэ» ю. Черкесийн литературин Ӏадат кабардино-черкесийн меттанца доьзна ду.
Абазинаш: Абазински меттан абхазо-адыгийн меттанашна юкъадоьду. Коьрта диалектан Ӏадаташ тапантан а, ашхарски а; литературин норма тапантан меттадекъашна тӀетовжаш ю.
НогӀий: Тюркийн меттанаш буьйцу къам, шен меттан а, фольклоран а Ӏадат долуш. Цуьнан юкъараллаш Къарачай-Черкесехь а, кхин регионашкахь а ю.
Оьрсий а, кхин бахархой а: ГӀалийн, юьртанийн а, гӀазакийн а юкъараллаш республикин историн юкъадоьду. Цуьнан бахархой пхеа коьрта оьздангаллин Ӏадатийн исписканца бен ца боькъу.

Пхи пачхьалкхан мотт

Къарачайски

Къарачай-балкъарски тюркийн меттанийн кыпчакийн тобана юкъадоьду. Къарачай-Черкесехь «къарачайски» цӀе лелайо, Кабардино-Балкарехь «балкъарски». Диалектан башхаллаш а, цхьацца этникин шеш цӀераш а юкъара меттан Ӏадатца цхьаьна хилла дӀадоьду.

Черкесски

Лингвистикехь тӀеэцна «кабардино-черкесийн мотт» аьлла цӀе, иза абхазо-адыгийн доьзална юкъадоьду. Литературин меттан черкесийн вариант Къарачай-Черкесехь болх беш ю, кабардинийн Кабардино-Балкарехь. ХӀинцалера йоза кириллицин бух тӀехь ду.

Абазински

Абазински мотт абхазо-адыгийн доьзална юкъадоьду, абхазскин гергара ду. Литературин норма тапантан диалектан бух тӀехь ю; ашхарски Ӏадат шен башхаллаш йолуш ю. Буьйцурш республикехь а, диаспорехь а беха.

НогӀайски

НогӀайски тюркийн меттанашна юкъадоьду, Российн масех регионехь лелайо, царех Къарачай-Черкеси а ю. Цуьнан шен литературин норма, дошамаш а, фольклоран текстийн гуламаш а ду.

Оьрсийн мотт а, пачхьалкхан статус а

Конституцин 11-гӀа статьяно пхи пачхьалкхан мотт хӀотто: абазински, къарачайски, ногӀайски, оьрсийн а, черкесски а. Оьрсийн мотт къаьмнашна юкъара зӀенийн а, официалан гӀуллакхдаран а мотт бу.

Бахархой а, оьздангаллин тайп-тайпаналла а

Йаззамашка хьажоргаш порталан тӀекхочуш долу материалаш гойту, республикин халкъийн йуьззина исписка ца гойту. Коьртачу юкъараллин исписка Конституцин преамбулехь а даладо.

Къарачайхой, черкесаш, абазинаш, ногӀайш: Шайн меттан, литературин а, историн а Ӏадаташ долу шеш-шайн къаьмнаш. Цхьацца меттанаш гергара хилар къаьмнаш цхьаьна хиларг ца гойту.
Оьрсий а, гӀазакхийн а юкъараллаш: Станицин, гӀалийн, махлелоран а, юьртабахаман а истори регионан юкъара историн дакъа ду.
Республикин кхин бахархой: Къарачай-Черкесехь дуккха а къаьмнийн векалш беха. Бахархойн юкъара дукхалла а, къоман хӀоттам а переписаца къаьстина лору.

Къарачай-Черкесин истори

Чулацам

Текстан барам

100%

Коьрта 1 · Юкъара бӀешераш

Алани а, Лахарчу Архыз а

Йоккха Зеленчук эркан тогӀехь йолу Лахарчу-Архызан гӀала-ковъялла юкъараллин Аланин уггаре коьрта центрашна юкъадоьду. Цигахь кӀелхьара яьлла кхоъ керста килс а, гӀалин гӀишлошъяран лараш а ду. Археологин талламийн чохь чӀагӀйина эвланийн система а, тогӀешна юкъара зӀенаш а карайо.

Лахарчу Архызан килсан а, политикин а централла, иштта юкъараллин гӀалин цӀе а Ӏилманан белхашкахь къовсаме ю. И. А. Дружинина а, В. Н. Чхаидзе а 2026 шеран таллам Ӏаьрбийн материалаш археологин хаамашца дустар до. Аланин археологин иэсаш автоматица цхьаьна хӀинцалера къоман дозанашца я цуьнан бен долу тӀаьхьеца нисъян йиш яц.

АгӀо 1 тӀера 1коьрта чохь 1

Ӏилманийн а, архиван а материалашца историн тегар. Юккъера бӀешеран Алани, историн юкъараллаш а, таханара республика а тайп-тайпана географи а, хронологи а йолуш ю.

Лахара Архыз а, Сентан килс а

Лахара-Архызан комплексо юккъера бӀешеран Аланин жӀаргӀа килсаш а, гӀалин эвланан лараш а Ӏалашдо. Цуьнан маьӀна архитектуреху, археологин карийначаху а, йозанан материалашкаху а таллам бо. ГӀалин цӀеран а, политикин статусан а хетарш шен рогӀехь Ӏалашбиначу гӀишлошкара къасто еза. Сентан килс Тебердан аьргӀан тӀехь, Лахара Теберда эвлан уллехь, лаьтта. ВШЭн талламийн проекто иэсан архитектура, уллера мавзолей а, кӀелкъелларан жамӀаш а сурт хӀотто. Килсан а, гуонахьара гӀишлошан а масийтта мур хилла, тӀаьхьара меттахӀотторш а хилла. Килсаш а, чӀагӀонаш а талла Ӏаламан планш, сурташ а, Ӏилманийн суртхӀотторш а мехала ду. Таханара меттахӀотторш, исбаьхьаллин реконструкцеш а, легендаш а документан тешалла дӀа ца ло.

Домбай, Архыз а, Тебердин пачхьалкхан парк а

Домбай а, Архыз а республикин тайп-тайпана лаьмнийн кӀошташ ю. Тебердин пачхьалкхан парко шен юкъатуху Къарачайн, Зеленчукан а, Урупан а кӀоштийн латтанаш. Республикин массо а туристийн объекташ цуьнан дозанашкахь ца хуьлу. 2021 шеран 16 августехь тӀеэцна Российн Федерацин Правительствон № 1350 сацам Тебердин пачхьалкхан Ӏаламан биосферан заповедник пачхьалкхан парке хийцаран. Иза бакъонийн статус хийцар ду, территори Ӏалашдаран истори йолаяр дац. Лаьмнийн хьунш, шалаш, аьргӀанаш а, Ӏаьмнаш а тайп-тайпана Ӏаламан комплексаш кхуллу. Паркан официальни сайто маршрутийн суртхӀотторш, шеран заманан дозанаш а, чувахаран бакъонаш а зорбане доху. Уьш новкъа валале хьажа еза: цхьаьна декъан тӀекхочуш хилар хийцалуш хила мега.

Динан тӀаьхье

Регионан динан историс чулоцу юккъера бӀешерийн керсталла, меттигерчу Ӏадатан ламасташ а, ислам даржар а. Тахана республикехь гойту мусульманийн, православин а, кхин а юкъараллаш. Этносийн принадлежность шен тӀехьа динан тешалла ца ло. Аланийн килсаш юккъера бӀешерийн историн хьаьркаш ю. Церан таханлера музейн я динан лелор хьаьркийн дахаран шен башха мур. Комплекс Ӏамош лору йуьхьанцара архитектура а, тӀаьхьара хийцамаш а.

Меттанаш, литература а, музейш а

Республикин оьздангаллин дахар дуккха а меттанашкахь ду. Оьздангаллин министерствос гойту къарачай, черкес, абазин, ногӀийн а, оьрсийн а театраш, иштта филармони а, хелхаран коллективаш а. Иштта меттигаша кхиош ю сценин къамел, литература а, исполнительски ламасташ а. М. О. Байчорован цӀарах музей-заповедникашкахь Ӏалашйо археологин, историн а, этнографин а материалаш. Цуьнан филиалашна юкъахь просветителан а, художникан а Исламан Крымшамхаловн цӀахь-музей, Хумарински гӀаланаш а, тӀеман историн мемориалан объекташ а. Академически таллламаш къарачайхойн, черкесийн, абазинийн а, ногӀийн а оьздангалла историн кхиарехь лору. Байн кхолларалла, костюм а, доьзалан Ӏадаташ а меттигерчу варианташца хуьлу, тӀаьхьа хийцало. Сценин постановка ца хуьлу хӀора историн Ӏадатан нийса карладаккхар.

Кухни а, хьошалла а

Нехчаца, жижигаца, картолца я буьрсаца хьичинаш, айран а, кхин а шуран сурсаташ а къарачайхойн дааран оьздангалле юкъадогӀу. С. И. Аккиевн таллам лору Ӏидан а, хьошаллин а даарш, хьешан даржоран низам а, дайн роль а. Ламастан рецепташ хийцало хенаца, меттигаца а, доьзалца а. Хьошаллас ларйора лулахойн, гергархойн а, кхечу юкъараллера нахаца а йукъаметтигаш. Лорура хьошалле ларар, тӀеэцар а, къамелан бакъонаш а. Хьешан дукхалла шен тӀехьа ца хӀоттайора и бакъонаш. Республикин массо а кухни шен кӀоргехь къарачайхойн менюнал сов ду. Черкесийн, абазинийн, ногӀийн, оьрсийн а, кхин а доьзалан ламасташ шайн даар а, Ӏадаташ а ларйо, дахарехь вовшахкхета. ДӀахӀоттаме Ӏаморхьама лаьа билггала къаьмнийн этнографин тӀе ваха.

Ӏилма: БТА а, РАТАН-600 а

Къарачай-Черкесехь болх беш ю Российн Ӏилманийн академийн Специальни астрофизикин обсерватори. Иза кхоьллина 1966 шеран 3 июнехь, лаьттан тӀехьа Вселенан объекташ Ӏамош. Коьрта гӀирсашна юкъахь ю ялх метр долу куьзга долу оптически телескоп БТА а, РАТАН-600 радиотелескоп а, гоьрга дуккха элемент йолу антеннаца. БТА ю Лакхара Ӏилманан майданехь, Лахарчу Архызан кӀоштахь, РАТАН-600 Зеленчукски станицин уллехь. Уьш болх беш йолу Ӏилманан объекташ ю. Экскурсин хьолаш дозуьйту наблюденешца а, болх беран режимца а; таханлера хаамаш обсерваторис зорбане йоху.

Медиа

Лаьмнийн Къарачай-Черкесин Ӏаьмнаш а, хьунш а

Тебердин кӀоштан Ӏаьмнийн а, лаьмнийн хьуьнийн а мотивца сурт. Иза исбаьхьаллин кхетам бу, ткъа цхьаьна Ӏамон сурт дац. Ӏаламан а, иэсаллин а тӀлин сурташ Ӏилманийн, музейн а, Ӏалам Ӏалашдаран а материалашкахь тӀекхочуш ду.

Шатлакхан илли

Къарачай-Черкесийн Республикин Пачхьалкхан шатлакхан илли

Оьрсийн

Музыка Аслан Дауровн, дешнаш Юсуф Созаруковн. Илли тӀеэцна Халкъан Собранин 1998 шеран 26 мартера сацамца; иллин закон 1998 шеран 9 апрелехь куьг тӀехьаьжна, № 410-XXII.

ТӀеэцна текст, нотан йоза а, пачхьалкхан иллин хаамаш а тӀекхочуш ду законан электронни копи чохь «Официальни текст» аьллачу хьажоргаца.

Хронологи

Хилламаш: 16 / 16

Юкъара бӀешераш: Лахара Архыз Аланин килсан а, политикин а центрех цхьаъ хилла.
1825: Баталпашински станицан бух биллар, таханара Черкесскан хьалхара.
1828: Хасаукин тӀом а, Къарачай Российн империн юкъатохар а.
1922 шеран 12 январь: Къарачай-Черкесийн автономин область кхоллар.
1926 шеран 26 апрель: Цхьаьнакхетта автономин область административан декъаран сацам.
1942 шеран 11 август: Черкесскан немцойн оккупаци йолаяр.
1943 шеран 17 январь: Черкесскан мукъаяккхар.
1943 шеран 12 октябрь: Къарачайн автономин область дӀаяккхаран указ.
1943 шеран 2 ноябрь: Къарачай халкъан ницкъца депортаци йолаяр.
1957 шеран 9 январь: Къарачайн автономи меттахӀотто а, юхадерзар бакъдан а указ.
1966 шеран 3 июнь: СССР Ӏилманийн академин Специальни астрофизикин обсерватори кхоллар.
1991 шеран 26 апрель: Репрессина халкъаш реабилитацин РСФСРан Закон.
1991 шеран 3 июль: Автономин область республике хийцаран закон.
1996 шеран 5 март: Къарачай-Черкесийн Республикин Конституци тӀеэцар.
1998 шеран 9 апрель: Къарачай-Черкесийн Республикин Пачхьалкхан шатлакхан иллин закон.
2021 шеран 16 август: Тебердин заповедник пачхьалкхан парке хийцаран сацам.