← Ерриг къаьмнаш
Къилба Кавказ · Гуьржийчоь
Гуьржий
ქართველები · Картвелеби
Гуьржий (картвелеби): регионан юкъарлонийн истори, картвелийн меттанаш, Ӏадаташ а, оьздангалла а. Керсталлал хьалхара культш, керсталла даржар, гуьржийн бусалбанаш а, католикаш а; шорйина хронологи, Ӏилманан материалаш а, документальни суьрташ а.
Регионаш:Гуьржийчоь
Ушгули · Алексей Комаров, 2018 · CC BY-SA 4.0
Мотт
Гуьржийн; ткъа кхин а мегрелийн а, сванийн а царахьара юкъарлонашкахь
Доьзал
Картвелийн меттанийн доьзал
Барам
3 304 075 Гуьржийчохь (2024 шеран багарбар)
Истори
Картвелеби. Гуьржий, картвелеби (ქართველები), Къилба Кавказан къам бу. Историн йукъаралла кхоллалора меттан, бахаман а, культурин а башхаллаш йолчу регионан йукъарлошах. Гуьржийн идентичноста, Гуьржийчоьнан гражданалла а, гуьржийн мотт хаар а йоьзна ю, амма иза цхьатерра гайтам яц.
Колхида а, Картли а. Таханлера Гуьржийчоьнан малхбузен а, малхбален а декъан шира политикин а, культурин а центраш тайп-тайпана историш йолуш яра. Ванис гойту Колхидан бахаман культурин бахам. Антикан паччахьаллаш таханлера этникин дозанашца ца хийцалуш пачхьалкхаш санна ца лара деза.
Иранан а, Юкъерчу хӀордан а йоьзналлаш. БӀешерашкахь регионан йукъарлоша йукъаметтигаш лелора Иранца, Римца а, Византица а. Оцу контакташа Ӏедал, культура а, дин а тӀехула даьккхира; цара чулоцура хийцам а, къовсам а, тӀеман чубахарш а.
Йоза а, керсталла а. IV бӀешарахь Картли керсталла даржор гочдаран а, йозан культура кхиоран а гӀо дира. V бӀешарахь ду гуьржийн литературин хьалхара Ӏалашбина иэсаш, царех Яков Цуртавелин «Шушаникин шахӀидалла» а.
Юкъара бӀешерийн пачхьалкхалла. XI бӀешо долалуш Баграт III-гӀачо латташ цхьаьнатохар а, Давид Кхоллархочо паччахьалла чӀагӀдар а культурин айаман хьал кхоьллира. Паччахь-аьзни Тамаран зама литературин а, политикин Ӏаткъаман а заза даккхарца йоьзна. Юкъара бӀешерийн йукъаралла оцу хенахь цхьатерра яцара.
Декъадалар а, пачхьалкхийн къовсам а. Монголийн чубахарша, цхьа паччахьалла йохаяр а, Османан а, Сефевидан а пачхьалкхийн дуьхьало а политикин карта хийцира. Малхбален а, малхбузен а областаш тайп-тайпана арахьара Ӏаткъам ловзабора, цуо цаьрга кхин дӀа хьал тӀехула даьккхира.
Кхалхарш а, диаспораш а. Гуьржий Даймахках арабахар тайп-тайпана бахьнашца хилла. XVII бӀешарахь боккха роль ловзийра шахӀ Аббас I-чохь Иране ницкъала кхалхарша. Ферейданехь гуьржийн меттан йукъарлош Ӏалашйина; церан историс гойту мотт а, этникин иэс а дин хийцалуш а Ӏалашдан йиш юйла.
XIX бӀешеран серлоналла. Зорба, ишкол а, йукъараллин тобанаш а къоман культура кхиоран коьрта гӀирсаш хилира. Илья Чавчавадзе литературин болх, публицистика а, йукъараллин гӀуллакх а цхьаьнатухура; цуьнан документаш Гуьржийчоьнан Къоман архиво Ӏалашдо.
Республика а, советийн мур а. Демократин Республика Гуьржийчоь 1918–1921 шерашкахь яра. ЦӀен эскар чудалар а, советийн Ӏедал хӀоттор а политикин хӀоттам хийцира. Советийн иттшерашкахь дешаран а, культурин учрежденийн а кхиар дара, иштта репрессеш а, динан дахаран бехкамаш а.
ТӀаьххьара истори. Маршо меттахӀоттийна 1991 шарахь. ТӀеман девнаш а, бахархой ницкъала кхалхар а тӀаьхьара иттшерийн хала дакъа хилира. Нахах йоьзна доьзалан а, культурин а истори къаьстина караяха еза массо а къаьмнийн юкъара маххаллашкара.
Барам, лараран дозанаш билгалдаьхна. 2024 шеран хьаьркаш тӀеэцначу Гуьржийчоьнан декъехь 3 304 075 этникийн гуьржи лоьралла, бахархойн 84,1%. Хьаьркаш ца тӀеэцна Абхазехь а, Къилба ХӀирийчохь а. Иза гуьржийн дуьненан барам а яц, Гуьржийчоьнан массо а гражданийн сумма а яц.
Регионан тобанаш а, меттанийн тайп-тайпаналла а
Регионан тайп-тайпаналла. Картлийш, кахетинш, имеретинш, гурийш, рачинш, аджарш, пшаваш, хевсурш а, тушинш а историн областашца а, меттигера гӀиллакхашца а йоьзна ю. Башхаллаш гучуйолу архитектурехь, бахамехь, духаршкахь, фольклорехь а, къамелехь а; историн областийн а, таханлера административан дакъойн а дозанаш массазза ца догӀу.
Мегрелаш а, сванаш а. Церан меттанаш картвелийн доьзалан йукъахь шаьш-шайна дӀалоцу меттиг. Дукхаха болу меттан дайш регионан идентичностаца гуьржийн идентичноста цхьаьнатуху; меттан классификацис ша-ша дӀа ца лоцу адаман этносан ша-шех къасторан бакъо.
Лазаш. Лазскийн мотт мегрелхочунна генара гергарло ду; иза дукхах дерг Туркойчоьнан къилбаседа-малхбалехьа дӀасахьаьржина ду, Гуьржийчохь а бу цуьнан меттан дай. Картвелийн меттанийн гергарло ша-ша цхьатерра гражданалла я этносан ша-шех къасторан цхьа кеп ца хила еза.
Мотт
Гуьржийн, мегрелийн, лазийн а, сванийн а меттанаш картвелийн меттанийн доьзал кхуллу. Мегрелийн а, лазийн а меттанаш чӀогӀа гергара ю, цара занан га кхуллу. Оцу меттанийн гергарло ца гойту царех хӀора а гуьржийн меттан диалект юйла.
Гуьржийн мотт Гуьржийчохь йукъара литературин меттан роль ловзайо. Мегрелийн а, сванийн а меттанаш шайн структураш а, меттигера Ӏадаташ а Ӏалашдо. Мегрелийн меттан дукхачу буьйцушчарна гуьржийн моттца шинаметтан хилар хасъю; цӀахь буьйцу мотт а, этникин ша-ша кхетар а цхьатерра дац.
Ширагуьржийн йозан уггаре хьалхара тешаме терахь йолу иэсаш V бӀешерашка йоьзна ю. Ширагуьржийн а, таханлера гуьржийн а меттанаш меттан тайп-тайпана историн хьал гойту, цара юкъахь деха йозан дӀасахьадалар ду.
Асомтаврули, нусхури а, мхедрули а гуьржийн йозан кхо система ю. Мхедрули таханлерачу дахаран практикашкахь дукха лелайо; кхин формаш килсан а, культурин а средехь Ӏалашйина. Церан дахаран культура ЮНЕСКОн материалан боцу тӀаьхьенан испискан чуяхана 2016 шарахь.
Дин а, динийн истори а
Керсталле хьалхара культураш. Археологино гойту меттигера а, схьаэцна а динан практикаш тайп-тайпана хилар. Дедоплис-Горан талламна тӀехь къаьстина I бӀешарахь вайн эра Картлехь иранан, царна юкъахь зороастрийн, а меттигера культураш вовшахкхетар. Иза цхьаьна комплексах долу тидам ба, массо а гуьржийн дайша лело цхьа дина ца хуьлу.
Армази а, шерашкахь дийцаран дагалецам а. Гуьржийн тептаршкахь дийцаран Ӏадат Армазин культ паччахь Парнавазца а, Мцхетаца а доьхку; цигахь Гаци а, Гаим а хьахадо. Иза хьалха хиллачу хенах лаьцна дийцар ду, хиллачу хенаца цхьаьна протокол ца хуьлу. Культан схьадалар а, иза иранан а, анатолийн а Ӏадаташца доьзна хилар а талламхойн тидаман предмет ю.
Цхьа паччахьан кертан тайп-тайпана сийлахь меттигаш. Давид Гагошидзе 2026 шеран талламна тӀехь Дедоплис-Горан кхоъ культан чоь къастош ю. Иза кховдош ю зороастрийн, Аполлонца доьзна а, меттигера латталелоран а практикаш вовшахкхетар ган. Уьш I бӀешарахь хиллачу конкретни археологин карийначах долу гипотезаш ю, массо а Гуьржийчоьнан динах лаьцна сурт ца хуьлу.
Хьалхара керсталлин йукъараллаш. Керсталла паччахьан керт схьаэцале хьалха яра. Малхбален-Юкъара хӀордан йукъараллашца а, Писанин гочдаршца а долу зӀенаш хьалхара килсан историн дакъа хилира. Официалан дин хӀоттор а, хьалхара эшараш хӀиттор а тайп-тайпана муьраш ю.
Сийлахь Нино а, Картлин керсталла тӀеэцар а. IV бӀешарахь Мирьян III паччахьан кертан керсталла тӀеэцар гуьржийн Ӏадатахь Нинон миссица доьзна. Хьалхара а, тӀаьхьара а дийцарш деталешца къаьста; житийн Ӏажайилаш динан Ӏадат гойту, историко кхечу тешаллашца дустар до.
Мцхета, килсаш а, йозанан оьздангалла а. Мцхета коьрта килсан центрашна юкъахь цхьаъ хилира. Джвари, Светицховели а, Самтавро а гӀишлошъяран тайп-тайпана муьраш гойту. Килсаш, гочдарш, монастыраш а, дешар а кхиар керсталлин практика бӀешерашкахь даржийра, цхьа дехь ца хилира.
Керсталлин оьздангаллин терахьтоьхна тешаллаш. Болнисин Сионан гӀишлошъяран йоза 493/494 шарна тӀехь ду. Асомтаврули йозанца долу текст Троицах, епископ Давидах а, килс ярах а лаьцна ю. ХӀаллакьхилла меттигийн дешар тайп-тайпана варианташца ду; терахь историн-эпиграфин талламан тӀетовжуш ду.
Монастырь, школа а, гочдарш а. 1106 шарахь кхоьллина Гелати Ӏибадат дешарца а, жайнашца болх барца а цхьаьнатухура. Академин Ӏилманчаш а, гочдархой а тӀеозабора, скрипторис куьйгайозанаш дӀаяздора. Иштта центраш динан хаарийн даржарна а, йозанан оьздангалла кхиарна а гӀо дора.
Динан дахаран регионан кепаш. Малхбален Гуьржийчоьнан лаьмнийн йукъараллашкахь меттигера сийлахь меттигаш а, дийцарш а башха маьӀна долуш яра. Керсталлин сурташ йукъараллин а, доьзалан а Ӏадаташца вовшахкхетара. ХӀинцалерчу Ӏидан кеп массо а хьалха хилла Ӏадат хийцамаш боцуш тӀе ца лоцу.
Ислам даржар муха хилира. Хьалхара дукхаха хан йоккху исламан хилар Ӏарбийн Ӏедалца а, юкъара бӀешерийн гӀалийн бусалба йукъараллашца а доьзна. ТӀаьхьа османийн а, иранан а Ӏаткъам тайп-тайпана областашка кхаьчна. Бусалба Ӏедал хилар массо а меттигерчу бахархой шайн лаамехь исламе тӀеэцар ца гойтура.
Аджарин а, кхечу а гуьржийн бусалбанаш. Аджарехь ислам даржар османийн муьрца доьзна; йукъараллин доккха дакъа гуьржийн мотт а, меттигера оьздангалла а Ӏалашйира. Аджарийн йукъахь бусалбанаш а, керстанаш а бу. Дин этносан принадлежность билгалъян тоьуш билгало ца хуьлу.
Иранан гуьржий. Ницкъала Иране дӀакхалхийна йукъараллаш хенаца ислам тӀеэцара. Ферейданах лаьцна материалаш гойту гуьржийн мотт дуккха хан Ӏалашъяр. Оцу йукъараллин истори массо а гуьржийн бусалбанашна тӀе механически тӀетоха ца йиш ю.
Католикийн йукъараллаш. Католикийн истори бӀешерашкара миссешца, меттигера йукъараллашца а, оьздангаллин контакташцадоьзна ю. Гуьржийн схьадалар а, католикийн принадлежность а вовшахтохало; ширачу документашкахь динан билгалдаккхар контекстца хьажа дезаш ду, тӀаккха массо а хьолехь этнонимашца цхьаьна маьӀна ца хуьлу.
Автокефали а, цуьнан меттахӀоттор а. 1811 шарахь российн империн Ӏедало дӀаяьккхира Гуьржийн килсан ша-ша урхалла. 1917 шеран 12/25 мартехь кхайкхийра автокефали меттахӀоттор. Уьш килсан-историн билгала меттигаш ю, уьш керсталла тӀеэцаран терхьех къасто еза.
Советийн динан дуьхьалонан политика. Репрессеш, динан учрежденеш дӀачӀагӀор а, йукъараллин практика нисъяр а тайп-тайпана йукъараллашка кхаьчна. Доьзалан Ӏадаташ, Ӏиданаш а, сийлахь меттигех лаьцна дагалецам а цхьатерра ца Ӏалашделира. Светски оьздангалла а масийтта чкъоьран дахаран дакъа хилира.
ХӀинцалера тайп-тайпаналла. Православи гуьржийн историн а, оьздангаллин а чохь доккха меттиг дӀалоцу, амма бу гуьржий-бусалбанаш, католикаш, кхечу конфессешан векалш а, светски нах а. Массо а Гуьржийчоьнан бахархойн динан гайтамаш массо а этносан гуьржийн динан статистика санна гайта ца мега.
Таллуш долу хаамаш
Мотт
- Гуьржийн, мегрелийн, лазийн а, сванийн а меттанаш картвелийн меттанийн доьзал кхуллу.
Декъар а, барам а
- 2024 шеран хьаьркаш тӀеэцначу Гуьржийчоьнан декъехь 3 304 075 этникийн гуьржи лоьралла.
Оьздангалла а, дахар а
- Дукхазара эшаралла ЮНЕСКОн испискан чуяхана 2008 шарахь, квеври кепа 2013 шарахь.
- КӀенан кхиоран культура а, цуьнца йоьзна Ӏадаташ а ЮНЕСКОс тӀеэцна 2025 шарахь.
Истори
- Картлин керсталла дар IV бӀешараца а, Сийлахь Нинон миссица а йоьзна.
- Килсан автокефали меттахӀоттор кхайкхина 1917 шарахь.
- Болнисин Сионан йоза 493/494 шарашка йоьзна; харцдина меттигаш дешаран талламашхоша дийцаре до.
ДӀасадекъа хронологи
В. э. тӀ. I эзар шо
Колхидан центраш а, Вани аАрхеологин гӀирсаша гойту говзалла, хийцам а, меттиган элита а кхиар.В. э. тӀ. III бӀешо а, цул тӀаьхьа а
Мцхета Картлин центр саннаГӀала Малхбален Гуьржийчоьнан политикин, цул тӀаьхьа килсан центр хилла.В. э. I бӀешо
Дедоплис-Горан культан комплексашАрхеологин карийнарш динан Ӏадатийн цхьаьнагӀуллакхан тешаллаш санна Ӏамош ду.IV бӀешо кхаччалц
Армази Картлин динан историн чохьКульт девза тептаршкахь долу хаамашкахь а, историн талламца а; Парнавазах долу дийцар культ кхоллаяларан нийса терахь дац.IV бӀешо
Картлин паччахьан кӀотар керсталла тӀеэцарӀадато керсталла тӀеэцар Мирьян III-гӀачун а, Нинон миссица а доьзна до.V бӀешо
Гуьржийн йозанан хьалхара хӀолламашӀалашбина йолу йозанаш гойту шира йозанан Ӏадат.V бӀешо
«Шушаникин шахӀидваллар»Яков Цуртавелис яздина произведени гуьржийн литературин хьалхара хӀоллам хилла.493/494 шо
Болнисан Сионан йозаГуьржийн йозанан хьалхара терахь йолу хӀолламех цхьаъ керстан килс яран хабар ло.VI бӀешеран чаккхе а, VII бӀешеран юьхь а
Джвари яранМцхетан тӀехь лаьтта килс гойту юккъерачу бӀешерийн хьалхара керстан архитектурин кхиар.VII–VIII бӀешераш
Ӏаьрбийн Ӏедал а, бусалбанаш аГӀаланаш а, меттигерчу юкъараллаш а тайп-тайпана динан а, политикин а хьолашкахь яра.1008 шо
БагIат III-чохь цхьаьнакхетарЦхьаьнакхетта Гуьржийн паччахьалла кхоллаелла.XI бӀешо
Самтаврон юккъерачу бӀешерийн комплексОцу хенах догӀу Мцхетахь йолчу килсан куполан килс; комплекс масийтта этапехь кхоллаелла.1106 шо
Гелати кхолларКилс боккха оьздангаллин а, дешаран а юкъ болла.1122 шо
Давид ГӀишлошъярхочо Тбилиси дӀалоцуГӀала цхьаьнакхеттачу паччахьаллин коьрта гӀала хуьлу.1130 шо
Гелатин коьрта килс чаккхенца дешарГӀишлошъяр чекхъяьлла Деметре волчухь, Давид ГӀишлошъярхочун тӀаьхье волчу.1184–1213 шераш
Тамаран урхаллаЮккъерачу бӀешерийн Гуьржийчоьнан политикин а, оьздангаллин а айъяларан мур.XII бӀешо чекхдолуш а, XIII бӀешо долалуш а
Руставели зама«Тигран цӀокан тӀехь волу витязь» кхоллар доьзна ду дуьненан литературин заза даккхарца.XIII бӀешо
Монголийн тӀелатаршТӀеман а, политикин а Ӏаткъам бахьнехь паччахьалла гӀелъялла.ТӀаьхьара Юккъера бӀешераш
Паччахьаллашка а, элаллашка а декъарПолитикин дакъадалар бахьнехь областашна юкъара йукъаметтигаш хийцаделла.XVI–XVII бӀешераш
Османийн а, Сефевидийн а къовсамТайп-тайпана областаш дуьхь-дуьхьал болчу пачхьалкхийн Ӏаткъаман сферехь хилира.XVII бӀешо
Иране нах ницкъала дӀабахарГуьржийн юкъараллаш кхоллаелла, церан истори Ферейданца а, кхечу кӀошташца а доьзна ду.Османийн мур
Аджарехь ислам даржарДинан хьолан ма-ма-хуьллу хийцам барца цхьаьна гуьржийн мотт а, Ӏадаташ а ларъяр дара.1783 шо
Георгиевски трактатКартли-Кахети Россех Ӏуналла дарца йукъаметтигаш хӀиттийра.1801 шо
Картли-Кахети Российн империс схьадаккхарМалхбален гуьржийн паччахьалло шен пачхьалкхан Ӏедал дайра.1811 шо
Килсан автокефали дӀаяккхарГуьржийн килс российн синодан урхаллин кӀела яхийтира.XIX бӀешеран шолгӀа дакъа
Серло делларан боламанИлья Чавчавадзен болх литература, зорба а, юкъараллин дешар а чӀагӀдора.1905–1915 шераш
Прокудин-Горскин документан суртКонгрессан библиотекин каталогас Муганан аренахь йолчу гуьржийн зударан сурт оцу муьре хьажо.12/25 март 1917 шо
Автокефали меттахӀотторГуьржийн килсан шен-шен урхалла кхайкхийна.1918 шо
Тбилисин университет дӀаелларУниверситет дешаран а, оьздангаллин Ӏилманан талларан а мехала юкъ болла.26 май 1918 шо
Демократин Республика кхайкхийнар1918–1921 шерашкара шен-шен республикин мур болабелла.25 февраль 1921 шо
ЦӀен эскар Тбилиси чухула чекхболуТӀеман тӀелатарца цхьаьна Ӏедал хийцара а, шен-шен зорба дӀакъовлара а хилира.1930-гӀа шераш
Политикин репрессешАрхиван документашкахь ларйина хьалхабаьхначу нахах лаьцна а, церан кхолламашкахь лаьцна а хаамаш.1955 шо
Гуьржийчоьне этнографин экспедициМузеян гуламашка кӀоштан бедарш, керамика а, пхьегӀан сурсаташ а дӀаделира.1966 шо
Этнографин музей дӀаелларГеоргий Читаян инициативо къаьмнийн архитектура Ӏалашъяран меттиг кхоьллина.1977 шо
«Чакруло» Voyager-ан дашо пластинка тӀехьГуьржийн эшар NASA-с хаьржина музыкин программе йукъадаьлла.1991 шеран 9 апрель
Шен долу аьтто меттахӀотторГуьржийчоьнан пачхьалкхан маршо меттахӀотторан акт тӀеэцна.1990-гӀа шераш
Конфликташ а, маьрша бахархойн дегӀадалар аТайп-тайпана йукъараллин доьзалша шайн цӀенош а, Ӏаьдалан дахаран хьол а дайина.1994 шо
Мцхетан иэсаш Дуьненан тӀаьхьалонна тӀеэцнаИсторин килсийн комплексал тӀехбуьзна маьӀна дуьненайукъара тӀечӀагӀдина.1996 шо
Лакхара Сванети Дуьненан тӀаьхьалонна тӀеэцнаЛаьмнийн эвланийн а, бӀевнийн цӀенийн а мехалла тӀечӀагӀдина.2001 шо
Дукхаазон маьӀна дуьненайукъара тӀечӀагӀдарЮНЕСКО-с гуьржийн дукхаазон эшаран барт кӀелара тӀаьхьалон шедевр аьлла кхайкхина.2008 шо
Дукхаазон Векалан тептарехьГӀиллакх адамаллин оьздангаллин барт кӀелара тӀаьхьалон тептаре чутоьхна.2013 шо
Квеври некъ ЮНЕСКО-н тептарехьГӀиллакхера винан кечдаран говзалла а, иза дӀалуш хилар а тӀечӀагӀдина.2016 шо
Кхоъ йозанан система дахар долу оьздангаллаГуьржийн йозанан системаш барт кӀелара тӀаьхьалон тептаре чутоьхна.2018 шеран 5 июнь
Ушгулин документалан суртАлексей Комаровс Лакхара Сванетин эвла а, бӀевнаш а сурт тӀехьдохку; и сурт хӀокху агӀонехь лелош ду.2018 шо
Чидаобан дуьненайукъара тӀечӀагӀдарЛовзар а, цуьнца йоьзна оьздангаллин Ӏадаташ а ЮНЕСКО-н тептаре чутоьхна.2024 шо
Гуьржийчоьнан бахархой багарбарБагарбина мехка тӀехь 3 304 075 этносан гуьржи ларам бина.2025 шо
Гуьржийн кӀен оьздангалла ЮНЕСКО-н тептарехьМеттигера кӀен кхиоран, бепиг даьттаран а, бепиг Ӏадатехь лелоран а гӀиллакхаш тӀечӀагӀдина.2026 шеран январь
Керсталлал хьалхара Ӏадаташ тӀехь керла талламAmerican Journal of Archaeology журналехь Давид Гагошидзен Дедоплис-Горан культан чоьнаш тӀехь болх зорбане даьлла.2026 шеран 22 июнь
Багарбаран шерашкара жамӀаш зорбане даларGeostat-о бахархойн этносан хӀоттам, мотт а, дин а тӀехь долу хаамаш зорбане даьхна.
Кухни
Хачапури
Тайп-тайпана регионашкахь шайн кепаш ю нехан тӀоьрмиг тӀехь долу бепиган. Имеретин, мегрелин а, аджарин а хачапури кепаца а, кечдарца а къаьста; цхьаъ универсалан рецепт яц.Хинкали
ТӀоьрмиг тӀехь долу кечдина бепиган сурсаташ малхбален-гуьржийн а, лаьмнийн а кулинарин Ӏадаташца башха доьзна ду. ГӀалин юкъараллехь блюдо даржош рецепташ а, барам а хийцалора.Пхали, лобио а, бӀарашца соусаш а
БуьцӀаш, пастараш, хьаьжкӀаш а, бӀараш а кухнин доккха дакъа ду. Сурош а, приправаш а регионаца, шеран замаца а, доьзалан Ӏадатаца а доьзна ду.Квеври а, винан хаарш а
Латтан пхьегӀа вино кечъян а, Ӏалашъян а леладо; говзалла доьзалашкахь а, йукъараллашкахь а дӀалуш ю. ЮНЕСКОн испискан юкъатоьхна Ӏадатан метод ю, Гуьржийчохь кечдина массо а вино ца хуьлу.Бепиг а, латталелоран календарь а
Ширачуьра пшеницин тайпанаш кхиор, кхача беш, Ӏадатан бепиг декъар Ӏидашца а, цхьаьна болх барца а доьзна ду. ХӀара дахаран Ӏадат ЮНЕСКО-с 2025 шарахь тӀеэцна.
Адаташ а, гӀиллакхаш а
Супра
ХӀоттаман меттиг ю цхьаьнакхетар, тосташ, доьзалан иэс а, хьошалла а. Цуьнан низам хӀоттаман бахьанца а, меттигера Ӏадатаца а доьзна ду.Тамада а, дош а
Хьашашна тӀехь волчо тосташ язъяран низам хӀоттабо, лараме къамел ло. Къамелан говзалла а, нахана тӀехь долу хаар а кӀорггера доккхуьй, хьашашна тӀехь волу къовсам санна кхетам кӀелхьара доккхуьй.Юкъаралла а, говзалла дӀаялар а
Цхьана арахь болх бар, Ӏадатан бепиг даьккхинарг а, Ӏиданаш а тӀаьхьенаш цхьана туху. Хаар дӀалоцуш ду доьзалан а, юкъараллин а гӀуллакхашка дакъалацарца.Чидаоба
Ламастан къовсам спортан говзалла, музыка, духар а, леларан бакъонаш а цхьана туху. ЮНЕСКОс и Ӏадат 2018 шарахь Репрезентативан испискана юкъаяьккхина.
Бедар
Газырницаш йолу чоха, тӀехьаж а, коьртан духар а цхьана цхьаьнакхетош майраллин духар кхуллу. Зударийн духарехь, кӀеда хӀумнашкахь а, юкъадухарехь а дукха регионан тайп-тайпаналла хилла. Пшавийн, тушинийн а, аджарийн а коллекцешкахь гойту меттиган конкретни тайпанаш.
Ӏидан а, дегӀаман а духар меттиг, терахь а, Ӏалашо а хьаьжжина къасто деза. 1955 шеран экспедицис гулйина рачинхойн духар а, кӀеда хӀумнаш а, кахетинхойн коьртан духар а, зезаган а, дешийн а татол. И хӀумнаш кӀорггера сценин сурттал тӀех ду.
Лахарчу историн сурт Конгрессан Библиотекас йаздина, Муганин аренахь, таханлера Азербайджанан мехка тӀехь, къоман духар долу гуьржий санна. Каталоган терахь: 1905–1915 шераш. Иза Прокудин-Горскийн конкретни сурт ду; иза массо а регионан гуьржийн духар гойтуш дац.
Къоман костюм
Хелхарш
Картули
Шина декъаза танец кхуллуш ду исполнителийн цхьаьнагӀуллакх, собар а, ишар а. Цуьнан таханлера сценин кеп профессионалан хореографехь кхиаш ду.Хоруми
Юкъара танец Аджарех, Гурех а, Шавшет-Имерхевех а доьзна ду. Талламаша гойту меттиган тайпанаш а, тайп-тайпана хореографин хӀоттораш а.Аджарийн гандагана
Регионан Ӏадат, цуьнан билгалъяьккхина пластика а, майраш а зударий а цхьаьнагӀуллакх а. Концертан кечдарш меттиган исполнени кӀорггера йаздаршкахь къасто деза.
Музыка
Гуьржийн дукхаазово дакъалоцуш ду тайп-тайпана аз цхьанатохаран некъаш. Гурийн, кахетинхойн а, сванхойн а кепаш къаьсташ ду; цхьа концертан илли регионан тайп-тайпаналла дӀа ца ло.
Пандури а, чонгури а тайп-тайпана чӀуранаш ю, историн цӀераш цкъацкъа тайп-тайпана лелош хилла дела. Чонгури малхбузен Гуьржийчохь сов къаьсташ ю. МугӀарийн дукхаллал сов, Ӏаьрж а, хӀоттам а къаьсташ ю.
Саламури, дудуки, доли, гудаствири а, кхин а Ӏаьржаш а шайн исполнени некъаш а, юкъараллин функцеш а йолуш ю. Инструменталан музыка, килсан илли а, дуьненан дукхаазово дакъалоцуш а цхьаьнакхетош, амма тайп-тайпана областаш ю.
«Чакруло» яздар Voyager-ан Дешийн пластинкин музыкалан программе юкъаяьккхина. Иза NASA-н проектан хаьржина конкретни фонограмма ю, массо а гуьржийн фольклор космосе дӀаялар дац.
Пхьархалла
Керамика а, квеври а
Доккха глиняни сагӀаш ярна тӀехьашкара хаар оьшу: материал, дагор а, лелор а. Говзалла юкъараллин винан культураца доьзна ду.Текстиль а, кечарш а
Зезаган татол, дешийн татол, дети, дечиг а, маӀа а кечдар музейн гулдаршкахь гойту конкретни меттигаш а, схьаэцаран терахьаш а.Ламастан цӀа
ТӀулган а, дечиган а гӀишлош яр лаьмнашкахь а, лаьмнаш кӀелхьара меттигашкахь а къаьсташ хилла. Этнографин музейс шайн меттигашкара схьадаьхна долу боккъула гӀишлош Ӏалашдо.
Дагалецаме меттигаш
Мцхета
Джвари, Светицховели а, Самтавро а килсан архитектурин а, культурин дагахь латторан а уггаре коьрта хӀолламаш ю. Комплекс Дуьненан тӀаьхьенан испискан юкъаяьккхина.Гелати
Монастырь 1106 шарахь Давид АгӀонашъярхочо кхоьллина. Иза дешаран, исбаьхьаллин а, жайнин культурин а коьрта центр хилла.Лакхара Сванети
БӀаьвнаш долу цӀенош йолу юьрташа Ӏалашдо лаьмнашкахь бахаран, гӀишлош яран а, бахаран а башхаллаш. ЮНЕСКОн объектан юкъаяьккхина конкретни историн ландшафт.Вани
Археологин карийнарш колхидан юкъаралла Ӏамо таро ло. ЮНЕСКОн хьалхара исписка Дуьненан тӀаьхьенан испискан юкъаяларца цхьаьна дац.Георгий Читаян цӀарах этнографин музей
Тбилисира аренан кӀел музейс гойту регионан бахаран тайпанаш, бахаран гӀишлош а, говзаллаш а. 1966 шарахь кхоьллина.
ЦӀераш
Боьршанаш
- Мамука (гуьржийн; кхолладелла «мама» «да» бохучу дашах)
Зударий
- Мзиа (гуьржийн)
- Ия (гуьржийн)
- Натела (гуьржийн)
- Циала (гуьржийн)
Нах а, оьздангаллин иэс а
Шота Руставели
«Тигран цӀокан витязь» яздархо, гуьржийн литературин коьрта хӀоллам. Текстан истори Ӏамош ду куьйгайозанашца, комментарешца а, гочдаршца а.Илья Чавчавадзе
XIX бӀешеран яздархо, публицист а, юкъараллин гӀуллакххо а. Цуьнан тӀаьхье дешаран, зорбанан а, къоман культурин а кхиарца доьзна ду.Сийнна Нино
Гуьржийчоь серлайоккхург санна лоруш ю. Ӏилманан таллам Картлин керсталла тӀеэцаран хьалхара дийцарш а, тӀаьхьара житийн Ӏадат а цхьанатуху.Георгий Читая
Этнограф, Тбилисира аренан кӀел музейн кхоллархо. Цуьнан болх къоман культурин регионан кепаш Ӏамош а, Ӏалашдеш а ду.
Медиа
Суртан галерей
Авторство а, лицензеш а суьртийн куьгтӀехь билгалдина.