← Ерриг къаьмнаш
Къилбаседа Кавказ · Дагестан
Рутулаш
Мыхабыр (Рутул); меттигера ша-шах шайх олу цӀераш
Рутулаш: лакхара Самуран а, Ахты-чаян а юкъараллин истори, ДегӀастанехь а, Азербайджанехь а бахар, мотт а, оьздангалла а. Хьалхара динаш, ислам даржар, юкъара бӀешерийн йозанаш, шерашкара хронологи а, Ӏилманан материалаш а.
Рутул. Фото Fred Schaerli, 2013 · CC BY-SA 3.0
Мотт
Рутулаш
Доьзал
Нахско-дагестанан доьзал · лезгин га
Барам
34 259 Россехь (2021 шеран ларар)
Истори
Даймохк а, юкъараллаш а. Рутулхой Къилба Дагестанан орамера къаьмнех цхьаъ бу. Церан ламастан бахархойн меттиг Самуран лакхара дакъаца, Ахты-чай чӀожца а, Азербайджанан къилбаседеца а доьзна ду. Къоман истори цхьа административан кӀоштан источел шуьйра ю.
ЦӀераш. Юкъара цӀе Рутул эвлаца доьзна ду. Цуьнца цхьаьна дӀалоьцу эвланийн бахархойн меттигера ша-шах цӀераш а ю; «мыхабыр» цӀе хьалхарчу рогӀехь Рутулца доьзна ду. Цхьа эвлан цӀе массо а юкъараллашна тӀе а тоьхна, кхетор доцуш, лело нийса дац.
Хьалхара Кавказ. Меттигера юкъараллин истори Кавказан Албани а, цуьнца дозанера мехкаш а контекстехь Ӏамадо. Мехкан шира цӀе таханлера этнонимца цхьаъ яц; меттан гергарло а массо а бахархой цхьа шира тукхумца схьабовларна тӀедеш дац.
Юккъера бӀешерийн тешаллаш. Ӏаьрбийн йозанаш бусалбанашна учрежденеш а, гӀишлошъяран болх а тӀечӀагӀдо. Рутулийн 1228 а, 1284 а шерийн йозанаш юкъараллин, заказхойн а, динан авторитетийн а роль Ӏамо таро ло.
Эвланийн юкъараллин барташ. XVIII–XIX бӀешеран хьалхарчу декъехь тӀехбоккха меттиг дӀалоцура Рутулийн магал, меттигера юкъараллаш а, бекийн Ӏедал а. Цхьацца эвланийн зӀенаш а, политикин хьал а башха бара.
Кавказан тӀом. Агабек Рутулийн российн тӀедаларна дуьхьалоярехь дакъа лецира. ТӀеман йозанаш тӀечӀагӀдо цуьнан Шамильца зӀенаш а, самурхойн юкъараллин векалийн гуламаш а. Паччахьан рапортийн маххадоран дешнаш церан авторийн позици гойту.
Керла администраци. XIX бӀешеран хийцамаша рутулийн латтанаш Илисуйн а, Самуран а урхаллица доьзна дира. Дозанаш а, куьйгакӀелар а масийттаза хийцаделира; уьш массо а эвлана цхьа терахьца сурт оттуш гайта мегар дац.
Советийн мур. 1928 шарахь Рутулийн кантон хӀоьттира, 1929 шарахь иза кӀоштан цӀе хийцира. КӀошт тайп-тайпана къаьмнийн бахархой цхьаьнатухура, цундела кӀоштан статистика рутулхойн барамца цхьаъ яц.
Таханлера бахархойн меттигаш. Рутулийн юкъараллаш лаьмнийн эвланашкахь, гӀаланашкахь а, кхалхархойн эвланашкахь а Ӏаш ю. Тулин областехь йина полевой таллам гойту миграцехь а, мотт, кхача а, доьзалан Ӏадаташ а Ӏалашъярехь гергарлонан роль.
Барам. 2021 шеран 1 октябран критикин момент йолу дагарца Россиехь 34 259 рутулхо лараделла, царех 27 043 Дагестанехь. Иза къоман ша-шах къастадар ду; гайтамаш дуьненан барам я мотт буьйцурш ларар яц.
ДӀасагӀоьртуш а, меттигерчу юкъараллаш а
Эвлан йукъараллаш. Рутул, Шиназ, Ихрек, Мюхрек, Лучек, Хнов кхин а эвланашкахь меттигера цӀераш а къамелан башхаллаш а Ӏалашйо. Къоман йукъара цӀе оцу чоьхьара географи ца дӀайоккху.
Дукъан шинне агӀор. Азербайджанера рутулийн йукъараллаш Шекин регионца йоьзна ю, масала Шин эвлаца. Церан меттигера гӀиллакхаш ДегӀастанера материалашкара къастош йаздан деза.
Къамел а административни доза а. Меттан тайп-тайпаналла кӀоштан декъаца массазза нис ца ло. Атласо гойту эвланашна йукъара а эвла чохь долчу тайп-тайпанчу къамелхойн а башхаллаш.
Мотт
Рутулийн мотт нахско-дагестанан меттан доьзалан лезгин га чухула ду. Лезгин, цахур а, кхин меттанашца меттан гергарло цаьрца цхьаъ хиларг ца гойту.
Говораш гӀоле къаьсташ ду. НИУ ВШЭ атлас 2022 шеран июлан экспедицин хаамашца шийтта эвланийн лексика, фонетика а, грамматика а тӀехьайоьду. Цхьа эвла чохь а талламхоша къамелан варианташ ло.
Алфавит чӀагӀдина Дагестанан Правительствон 1990 шеран 10 августан № 128 сацамца. Иза официалан алфавитан терахь ду, цхьацца учебникаш хилар а, цхьацца ишколехь хьехар доладар а хенца цхьаъ дац.
Рутулийн мотт доьзалан юкъаметтигехь, берийн беш а, ишкол а дешарехь, литературехь а, таллламашкахь а лелош ду. Цуьнан историца азербайджанийн, оьрсийн а, лулара дагестанан меттанашца контакташ доьзна ду.
Кина эвлан грамматикин сурт BivalTyp базехь 2015–2019 шерийн экспедицешна тӀехь ду. Иза гойту Ӏаьржаллин декъахойн эргатив хатӀ, согласовани классаш а, меттиган формаш а. И хаамаш меттан цхьацца вариантан тӀехь ду.
Дин а, динийн истори а
Хьалхара динаш муха талла. Уьш меттан фольклорца, шеран гӀиллакшца, меттигерчу дийцаршца а цӀершца а юха меттахӀоттайо. Дукхаха долу дӀаяздарш мусульманийн хьолехь дӀаяздина ду, цундела тӀаьхьара дӀаяздар ширачу заманан хийца ца луш йолу сурт хӀоттор лара мегар дац.
Малх, бутт а Ӏаламан ницкъаш а. Сефербековс Рутулехь, Мюхрекехь, Шиназехь а кхечу юьрташкахь а серлонан тайп-тайпана нах санна гайтарш дӀаяздо. Варианташ къаьсташ ю малх а бутт а ваша а йиша а санна билгалдаккхарехь а.
ЦӀа а цуьнан Ӏуналхой а. Мифологин дийцаршкахь евзаш ю цӀерахь лаьтта саьрмик, цӀен синой а пхьолаца йоьзна персонажаш а. Исламан Ӏаткъамца оцу суьртийн кхетам хийцар этнографин талламийн башха предмет ю.
Керстанан контекст. Кавказан Албанин историс керстанан центраш а миссеш а ло. Цуо таллар деза тексташ, археологи а терахьаш а вовшахтохар. Апостолийн Ӏадат шена тӀехь ца тоьу тахана а йолчу гӀишлонан хан йа тахана а долчу къоман массо а дайн дин билгалдаккха.
Ислам даржоран хьалхара муьраш. Талламхой уьш боьзна бохуш ю VII–X бӀешерийн Къилба Дагестанера мусульманийн контакташца. Керла дин тӀеэцар цхьа акт хилла дац: политикин Ӏаткъам, хьехамхойн болх а Ӏадаташ чӀагӀдар а мелла а хилла.
Лучекан терахь хӀунда билгалдаккха деза. Лучекан йоза 128-гӀа хьиджра шеран (745–746 шераш) тӀе а туху. А. Р. Шихсаидов иза шеконехь лоруш хилла; цуо къоман дин тӀеэцна шо тӀе ца чӀагӀдо.
Рутулера ханака. 545-гӀа хьиджра шеран йоза, Дагнаследиес 1150 шо аьлла долу, суфийн юкъаралла дегӀадаран хьокъехь дуьйцу. Иза XII бӀешарахь кхиъна мусульманийн дахаран билгала тешалла ду, цуьнан доладаларан нийса терахь дац.
Маьждиг а гӀишлошъяран йозанаш а. XIII бӀешеран документаш Рутулера маьждигехь болх барх долу. 683-гӀа хьиджра шеран йоза 1284–1285 шерашка туху. Иштта дӀаяздарш гӀо до истори ремонташ кхолладаларан дийцаршкара къасто.
Меттигерчу суфийн иэс. С. М. Махмудовас Рутулан рузнахойн а Мюхрекан иэсан меттигийн а хьокъехь хетарш дӀахьо. Иза меттигерчу таллам бу; цуьнан маьӀнашдарш таллар доцуш массо а юкъаралле а муьрашка а даржо мегар дац.
Суннийн Ӏадат. Дин лелочу рутулхойн историн суннийн ислам ю. Юкъараллин динан Ӏадат хӀора стаган долчу лаамех ца доьзна.
Сийлахь меттигаш а меттигерчу Ӏадаташ а. Азербайджанера рутулан юкъараллашкахь лараме меттигаш а мусульманийн доӀанаш ширачу лардаран хетаршца вовшахтохар а дӀаяздина ду. Иза билгалчу юкъараллех долу хаам ду, исламан тӀехьажа дезачу бакъонийн могӀам дац.
Советийн хьалхатохар а меттахӀоттор а. Динна дуьхьала политикас институташ а дешар а хьалхатухуш хилла, ткъа советийн мур чекхболуш юха а гучу динан гӀуллакх доладелла. Массо Дагестанан процессо тӀеэца мегарчу меттигерчу Ӏадатех тайп-тайпана хетарш а юкъатоьхна.
Ӏидаш. Тульски областе кхелхинарш талларо Ураза-байрам, Курбан-байрам а бӀаьстенан Эр, я Навруз а дӀаяздо. Мусульманийн Ӏидаш беттан календарца доьзна, бӀаьстенан Ӏида малхан циклца.
Тахана динан дахар. Таханлера юкъараллаша доӀа, сагӀа, доьзалан Ӏадаташ а маьждиге вахар а тайп-тайпана тӀегӀанехь лардо. Цхьа диаспоран аренан терчаш массо а къоман сурт хӀотторна метта ца хӀутту.
Таллуш долу хаамаш
Мотт
- Рутулийн мотт нахско-дагестанан доьзалан лезгин га чухула ду.
- Алфавит чӀагӀдина 1990 шеран 10 августан № 128 йолу сацамца.
Декъар а, барам а
- 2021 шеран дагарца: Россиехь 34 259 рутулхой; Дагестанехь 27 043.
Оьздангалла а, дахар а
- Ашугийн поэзи рутулийн йозанан литература кхиарца доьзна ду.
Истори
- Хиджран 545 шеран йоза Рутулехь XII бӀешарахь ханака хиларх лаьцна ду.
- Лучекан 745–746 шерашкара терахь литературехь къовсаме санна къамелдеш ду.
ДӀасадекъа хронологи
Хьалхара юкъера бӀешо
Малхбален Кавказ а Кавказан Албани аИсторин цӀераш а динан зӀенаш а тайп-тайпана тайпана материалаш вовшахтохар деза.VII–X бӀешераш, талламхойн муьрашка екъар
Ислам даржоран хьалхара муьрашСефербековс рутулхой Къилба Дагестанехь ислам даржоран хьалхарчу зонера лору.745–746 шераш шеконехь долчу йозанехь
Лучекан терахьХьалхарчу тешаллин бакъдолча а маьӀнадарца а шеко ян хилла; терахь тӀечӀагӀдина дин тӀеэцна шо санна тӀе ца оьцу.545-гӀа хьиджра шо, 1150–1151 шераш
Рутулера ханакаЙозано суфийн дахарца йоьзна учреждени документца тӀечӀагӀдо.1228 шо
Рутулера гӀишлошъяран йозаТешалла меттигерчу юкъаралла а гӀишлошъяран организаци а талларехь леладо.683-гӀа хьиджра шо, 1284–1285 шераш
Маьждигехь болх барТерахьца билгалдина йоза хӀолламан истори тӀаьхьадахарехь гӀо до.XVIII бӀешо – XIX бӀешеран йуьхьиг
Рутулан магалПолитикин дахар юьртан юкъараллаш а меттигерчу Ӏедалхой а гуо тесна ю.1830-гӀа шераш
Агабекан дуьхьалоТӀеман йозанаш Самуран юкъараллин гуламаш а Шамильца зӀенаш а дӀаяздо.1839 шо
Керла политикин доьзналлаРутулан магал Российн урхаллин системехь Илисуйн султаналле юкъатоьхна.1844 шо
Илисуйн гуоАдминистративан хийцамаша рутулан латтанаш тӀе Ӏаткъам бо.1928 шеран 22 ноябрь
Рутулан кантонХьалхара Лучекан участкан бух тӀехь кӀошташка екъаран проект тӀечӀагӀдо.1929 шеран 3 июнь
Рутулан кӀоштКантон ВЦИК-ан сацамца район аьлла цӀе хийцина.1930-гӀа шераш
Дин дахаран новкъарлонашСоветийн антидин политико Ӏаморан а, йукъараллин практикин а хьолаш хийцадо.1963 шеран 1 февраль
Юьртан кIоштРайонан административан цӀе хийцало.1965 шеран 12 февраль
«Район» цӀе йухаерзорБилгалдаккхар административни кхолламан рогӀера тӀаьхьара мур чекхбоккху.1978 шо
ГӀ. ХӀ. Ибрагьимован меттан суртФундаментальни грамматикин болх арахула.1979 шо
Музейн фотосуртдаккхарН. П. Соболевас документхула рутулийн эвланаш, ландшафт а транспорт а.1980-гӀа шерийн чаккхе – 1990-гӀа шераш
Дин кхиаран аьттоБусулбанийн йукъараллин дахаран институташ а кепаш а меттахӀоттоху.1990 шеран 10 август
Алфавит чӀагӀъярДегӀастанан Правительствон № 128 сацамца рутулийн абат чӀагӀбо.1998 шо
Оьрсийн-рутулийн дошК. Э. Джамаловн дош арахула.XX–XXI бӀешерийн доза
Керла кхалхархойн йукъараллашТулин областехь ДегӀастанера а Азербайджанера а схьабовлархойн йукъаралла кхоллало.2004 шо
«Рутулийн мотт: синхрони а диахрони а»ГӀ. ХӀ. Ибрагьимован таллам арахула.2006 шо
Ихрекан диалектан дошК. Э. Джамаловн а С. А. Семедовн а рутулийн-оьрсийн дош арахула.2008 шо
Фольклор а ашугийн поэзи а талларФ. М. Ибрагьимован болх арахула.2011 шо
Э. И. Исмаиловн оьрсийн-рутулийн дошМеттан лексикографин база кхиа.2015–2019 шераш
Кина эвла экспедицешBivalTyp типологин базин меттан материалаш гулбо.2020 шо
BivalTyp хаамийн публикациКӀоьллина базехь Кина эвлан рутулийн материалаш гучуйовлу.2021 шо
Россера бахархойн дӀаяздар34 259 рутулхо ларам бина, царех 27 043 ДегӀастанехь.2022 шеран июль
Диалектологин экспедициНИУ ВШЭс шийтта рутулийн эвла таллам бо.
Кухни
Хинкал
Тайнаш тайп-тайпана кепара бешца, бульонца я шурийн сурсатца ло. Меттигерчу кечдаран некъаш вовшах къаьста.Бепигаш а, шеран заманан баьцаш а
Даьхнийн бепигаш буьйцанашца, кIелхьарца а, жижигашца а кечдора. Шурийн сурсатийн а, жижиган а хIаманаш лам тIехь Iаьна Ӏа даьккхина ца Ӏеш, гIо дора.Доьзалан кхача
Тулин гIалахь талламаш бина йолчу юкъараллехь ламастан кхачанаш доьзалашкахь рецепташ дIалуш а, хьошалла лелош а Ӏалашйо. Авторша билгалдоккху, кхелхиначул тIаьхьа а дездеш долу кхача Ӏалашъялар.
Адаташ а, гӀиллакхаш а
Гергарло а, вовшашна гIо дар а
Гергара а, лардара а юкъаметтигаш бахам лелош, доьзалан дездеш дIадахарехь а, халачу хьолехь гIо дарехь а гIо дора. Церан кепаш миграцехь хийцало.Ловзаран гIиллакхаш
Ловзаро вовшахтухура доьзалийн барт, цхьаьна кхача, совгIаташ а, меттигерчу гIиллакхаш а. Историн суртхIотторш таханахь доьзалан тIедезаш долу бакъо яц.БIаьстенан дезде
Тулин областехь талламаш бина юкъараллехь Эр кхачаца а, лардархошка вахаш а даздо. Иза гIо до кхелхина меттигашкахь юкъаметтигаш Ӏалашъяре.
Бедар
Шиназан костюман суртхIотторо тIедуьллу «ухун» коч, хеча, дIайоьллу бешмет, коьрта тIедуьллург а, куй а. Баккхий меттиг дIалоцуш дара детийн гIирсаш а, тIедуьллург а. Иза меттигерчу вариантан ю, рутулийн массарна а цхьаьна костюм яц.
Р. И. Сефербековн Рутул юьртах лаьцна полевой материалаш гойту, таханахь а Ӏалашйо тIедуьллург, куй а, шира духарен цхьацца хIуманаш а, таханлера хIуманашца цхьаьна. Хан а, гIиллакх а костюм харжарехь Ӏаткъам бо.
Хелхарш
Дездеш долу хелхар
Эшараш, музыка а, хелхараш а доьзалан дездеш дIадахарехь дакъалоцуш ду. Кхолламан кепаш хийцало дездеш долу дахарца а, лардархошца долчу юкъаметтигашца а.Ловзар а, гайтар а
Азербайджанан юкъараллех лаьцна суртхIотторехь хьахийна «Талоран ловзар». Иза меттигерчу дездеш долу кеп санна хьажадо, рутулийн массарна а репертуарца цхьаьна а ца тоьхна.
Музыка
Ашугийн поэзино вовшахтуху текст, музыка, импровизаци а, исполнителийн къовсам а. Рутулийн ламаст дуккха а меттанаш долчу юкъарчохь кхиина, азербайджанийн поэзин культураца вовшахкхетна.
К. Э. Джамаловс хьажадо фольклоран теманаш а, сурташ а Джамесеб Саларовн, Хезерчи Гаджиевн а, кхечу авторшйн а кхолламашка дIадахар. Байца дIалуш долу а, йозанан литература а цхьаьнакхетта истори хIоттадо.
Пхьархалла
ЦIока а, тIедуьллург а
Рутулийн пхьарша узор йолу тIедуьллург а, кхечу цIокан хIуманаш а дора. Иштта хIуманаш бахаман функци а, меттигерчу орнаментан некъаш а вовшахтухура.ТIулг а, дечиг а
ЦIенош, чурт-кешнаш а, цIерахь лело хIуманаш а дIахьаьзна дакъошкахь Ӏалашйо пхьарийн балхах а, Къилба Дагестанан декоративни юкъаметтигех а лаьцна хаамаш.ГӀишлошъяр а каллиграфи а
Рутулера юккъерабӀешеран йозанаш гӀишлошъяран болх а Ӏаьрбийн йозанан оьздангалла а документца тӀечӀагӀдо. ДӀаяздаран терахь билгалчу балхашка туху, ткъа массо а гӀишлонна тахана долчу кепехь дац.
Дагалецаме меттигаш
Рутул
Меттигерчу юкъараллин боккха историн центр. АгӀонехь долу документан сурт юьртана гойту 2013 шеран апрелехь, таханлера гӀишлошца.Шиназ
Рутулан диалектийн атласан юкъатоьхначу юьртех цхьаъ. Цуьнан мотт а оьздангаллин башхаллаш а кхечу юьртийн материалашца цхьаьна талла.Ихрек а Мюхрек а
Меттигерчу меттанийн а историн оьздангаллин а мехала центраш. Маьждиган архитектурин хӀолламаш а меттигерчу Ӏадаташ а башха сурт хӀоттор деза.Хнов а Азербайджанера юкъараллаш а
Къоман географи таханлера кӀоштан а пачхьалкхан а дозанашкахула чекхболу. Юкъараллаша шайн зӀенаш а меттигерчу оьздангаллин варианташ а лардо.
ЦӀераш: лелоран масалаш
Боьршанаш
Зударий
Нах а, оьздангаллин иэс а
Джамесеб Саларов
Рутулан иллиалархо а поэт а, цуьнан кхолларалла фольклор а литература а вовшахтохаран Ӏилманан талламчохь карайо.Хезерчи Гаджиев
Иллиалархо-поэт, цуьнан произведенешкахь талламхоша Ӏадатан мотиваш, суьрташ а жанраш а кхиар тӀаьхьадо.Светлана Махмудова
Лингвист а рутулан меттан талламхо а, грамматикин а синмехаллин оьздангаллин а белхийн автор. Ӏилманан сурт хӀоттор а литературин болх а меттан Ӏалашъярехь дакъа лоцу.
Медиа
Суртан галерей
Авторство а, лицензеш а суьртийн куьгтӀехь билгалдина.