ДаргӀой

Исламал хьалхара хетарш. Этнографин талламхоша дӀаяздо Ӏаламан а, бахаман а гӀовтхойх, сийлахь меттигех, ца магадорах а, лардаран гӀуллакхех а лаьцна дийцарш. ТӀаьхьара дӀаяздарша таро ло меттигера хетарш Ӏамор, амма ца кхуллу массо а шира даргинхойн цхьаъ а ца хуьлуш лаьттина дин. Малх, бутт а, хенан хӀоттам а. Цудахархошкахь Сефербековс малх йоӀан сурт тӀехь а, бутт жимачу стаган сурт тӀехь а дуьйцу, ткъа иштта догӀан а, цара а маликашкахь лаьцна дийцарш а. Авторс тӀаьхьара сурташ буьйцу бусалбанийн юкъараллехь хьалхара хетарш кхетош-кхиорца. Иза этнографин тафсир ду, терахь тоьхна шира канон а ца хуьлу. ЦӀалла цӀе дӀаяздаршкахь. Сефербековс Гилденштедтан тӀера Zalla цӀеран дӀаяздар даладо, иза 1770-гӀа шерашкара ду. ЦӀеран тӀаьхьара фиксаци хетаршан историн тешалла ду, амма ша-шех ца таллу дӀаяздалал дуккха а бӀешераш хьалха массо а даргинхойн юкъараллехь хетарш муха хилла. Бепийн аре а, цӀахь беркат а. Цудахаран материалашкахь дуьйцу аренан саьргӀа, тӀаьхьара кӀажа, ялхошна гӀо деш йолу марс чӀогӀа йолу зуда а, кӀенан тӀера куьцал а. И сурташ ялтаца а, беркатца а дуьзна; уьш автоматически массо а даргинхойн тобанашка а, таханлера динан практикана а тӀе ца яккхало. ДогӀан а, малхан а Ӏадаташ. Харбук а, Кубачи а 2017–2024 шерашкахь гулдина полевой материалаш гойту лакхаралла а, хенан хӀоттам ца таро а хилча лелош йолу башха гӀуллакхаш. Уьш билгалчу юкъараллешна а, хьолашна а хаало; уьш таханлера массо а даргинхочун лелар санна гайта ца мега. Керстанан ларарш а, атрибуцин лардаран а. Юккъерачу бӀешерийн ДегӀаста динца цхьатерра дацара. ДӀаяздина тӀулг, дӀавоьллинарш а, некъахойн хаамаш а тафсир деш, тӀехьажа деза хӀолламан терахь, карийна меттиг а, бахархойн динах лаьцна тӀаккха кхетам а. Цхьаъ мотиво ца гойту массо а къам керста динехь хилла. Керстанан зӀенашкахь лаьцна хууш дерг. Алиевс карайо миссионерскизӀенаш, меттигера дийцарш а, историн цӀераш а, керста дин даржош цхьа хенан ца хилар билгалдоккхуш. Цуьнан реконструкцеш массо а тешаллин тамашца догӀуш хила деза. Массо а даргинхой цхьа хенан керста дин тӀеэцна бохург материалашца ца тӀечӀагӀдо. Ислам муха даржира. Процесс дӀадахара бусалбанийн центрашца зӀенаш, хьехамхой, политикин йукъаметтигаш а, герзца кхетарш а чухула. Даргинхойн юкъараллешна юккъерачу бӀешерийн дӀаяздарш а, меттигера хаамаш а мехала ду; Ӏаьрбий Дербента бахар массо а лаьмнийн эвланаш дин тӀеэцарца цхьатерра дац. Ислам даржоран меттигера центраш. ДегӀастанан академин историс керла дин даржор арахьара походашца бен ца боьзна, меттигера урхалчашца а, центрашца а боьзна. Уркарах, Калакорейш а, Ашты а динан оьздангаллин даьхьархой хилира. ЗӀенан а, дешаран а машанаш эвланаш вовшахтухура, уьш тайп-тайпанчу хенахь дин тӀеоьцура. Калакорейш а, йозанан тешаллаш а. Калакорейшан маьждиг, михраб а, эпитафеш а таро ло Кайтаган бусалбанийн оьздангалла Ӏамор. Бухбиллархой курайшиташкахьара хиларх лаьцна дийцар дийцар санна билгалдан деза, иза терахь тоьхна дӀаяздаршкахь къастош. Кубачи а, дин тӀеэцаран терахь а. ДегӀастанан академин истори тӀехь даладо Кубачи 1306 шарахь шайх Хьасан дакъа а лоцуш дин тӀеэцна хаам. Иза историн реконструкцин меттигера терахь ду, массо а даргинхоша ислам тӀеэцна цхьа шо а ца хуьлу. «Дин доцучу» хьокъехь хаамаш муха деша деза. Толамхойн тӀеман риторика бахархойн дин сурт хӀотторца цхьатерра дац. ДегӀастанан академин историн автораш Тимурс и билгало лелор тӀеман политикин бакъдан агӀо санна кхетош, иза Кайтагехь а, Зирихгеранехь а ислам ца хиларн тешалла ло ца лору. Суннийн Ӏадат. Историца бусалба даргинхойн юкъахь суннийн ислам чӀагӀделира, дукхах дерг шафиӀин бакъонан ишкол. Меттигера юкъаралла, дешар а, динан авторитеташ а Ӏилма дӀадаларехь дакъа лецира; къам хиларца стаган ша-шех динах лаьцна барам ца билгалдо. Ӏадат а, бусалбанийн бакъо а. Ӏадатан бакъо а, шариӀатан норманаш а вовшашца йукъаметтиг лелош а, вовшахкъаьсташ а хилла. «Кайтаг-Даргон Ӏалашйина законийн гулам» таро ло бакъонан дахар билгалчу юкъараллин хьолехь карар, массо а меттигера Ӏадаташ динан омранашца ца хуттуш. Дохаллин Ӏадаташ а, меттигера оьздангалла а. Кубачин ловзарехь вовшахкхета динан хетарш, дохаллин дакъалацар, Ӏидан духар а, Ӏадатан гӀуллакхаш а. 2017–2018 шерийн таллам гойту меттигера комплекс а, шахьрахь цуьнан хийцамаш а. Советийн мур. Динна дуьхьала политико дозатухура учрежденеш а, юкъараллин практика а. Цуьнца цхьаьна дохаллин хаар а, меттигера динан дагахь латтор а Ӏалашдан таро йара. Юкъараллин истори билгалчу документашца Ӏамор деза, дин тӀекхетта бохург санна хеташ ца хила. СССР йоьхначул тӀаьхьа. Динан дешаран меттигаш дӀаеллар, керла зӀенаш а, магийна практикашкахь лаьцна къовсамаш а ДегӀастанан юкъараллин дахаран дакъа хилира. Талламхоша билгалдоккху «исламан меттахӀоттор» олучу процессашкахь долу тайп-тайпаралла. Таханлера динан дахар. Ӏидан-байрам, Къурбан-байрам, пӀераскан ламаз а, дохаллин Ӏадаташ а бусалбанийн юкъараллешна мехала ду. Даргинхойн юкъахь динах лаьцна тайп-тайпанчу хьолехь нах бу; историн полевой сурт хӀоттор таханлера массо а динахошан статистика санна гайта ца мега.