Къилбаседа Кавказ · Дагестан

Арчий

Аршишттиб · аршашдиб

Арчий: Арчиб а, цуьнца дозанера эвланаш а, шаьш долу арчийн мотт, оьздангалла а, бахар а. Хьалхара динаш, ислам даржар, шерашкара хронологи, ткъа кхин а тешаме Ӏилманан материалаш.

Регионаш:Дагестан

Арчийн мотт · Ю. Б. Коряковн карта, 2007

Мотт

Арчийн мотт (аршаттен чIат)

Доьзал

Нахско-дагестанан доьзал · лезгинийн тоба

Барам

1 693 арчий Россехь (2021 шеран багарбар)

Истори

Арчий а, церан лулахой а. Дагестанан коренной къам. Шаьш цӀеран варианташ: «аршишттиб», «аршашдиб».

Эвла а, кешнаш а. Арчибехь шеран заманахь Ӏийнарг кешнашкахь долу бахамца цхьаьна дара.

Кавказан тӀом. Ӏилманан очерко хаам бо Аргутинскийн эскарша 1849 шеран июлехь Арчи йогӀуш хилла аьлла. ТӀом меттигерчу бахархойн цӀеношна а, бахамна а тӀехьаделира.

Эвлан урхалла. Юкъара гулламсхьа даржашна тӀехьа болчу нахана харжара, бешан а, юкъара белхан а гӀуллакхаш бохуьйтура. Гергарлонан тобанаш дакъалоцура векалхаллахь.

Оьздангаллин документаци. Г. А. Сергеевас кхузахь 1959–1963 шерашкара экспедицешкахь болх бира. Цуьнан 1967 шеран монографино цхьаьнатуху аренан терго, архиваш а, хьалхара суртхӀотторш а; советийн заманан мах хадоран историн контекст оьшу.

2021 шеран багарбар. Росстата Россиехь 1 693 арчи лоьра, царех 1 677 Дагестанехь. Таблицехь иза аваройн бухара категори ю. Терахьаш аваройн жамӀан тӀетоха йиш яц, дуьненан барам санна тӀелаца а йиш яц.

ДӀасагӀоьртуш а, меттигерчу юкъараллаш а

Эвланаш а, цӀераш а. Арчиб олу цхьацца эвла а, гергара эвланийн тоба а. Оьрсийн а, меттигерчу материалашкахь а цӀерийн яздаран тайп-тайпана вариантш ю. Лаьмнийн юкъ а, гӀаланаш а. Арчийн мотт ненан эвланашкахь а, гӀалийн доьзалашкахь а олу. Мотт дӀалуш долу хьал къамелан хьолан тӀехьажа, ткъа дай-нанойн къоман тӀехьажа ца деза. Ландшафт а, болх а. Лекхачу лаьмнийн дегӀасташ уьстагӀ лело атта ду, амма чӀогӀа дӀаьвдирзинчу меттигашкахь латта лелор хала ду. И хьал хьалхагӀа даьхний лелор а, кӀаш лелор а вовшахтохарца кхетадо.

Мотт

Арчинойн мотт нахско-дагестанан доьзалан лезгинийн тобанера шаьш долу мотт бу. Уггаре гергара географин лулахой аваройн а, лаьзгийн а меттанашкахь дуьйцу. Мотт чохь диалекташ къастош яц.

Моттан шаьш цӀе «аршаттен чIат» аьлла йозанехь ю. РАН ресурсо билгалдоккху эвланашкахь доьзалахь дӀалуш хилар а, меттан хийцадаларан билгалонаш а; гӀалахь Ӏаш хилар дехачу дахаран къамелан хьолаш хийцадо.

МГУ-н документацехь ю аз а, видео а, транскрипци а, морфемашка декъар а, оьрсийн гоч а, глоссареш а. Оцу материалаша таро ло дийначу къамел Ӏамо, цхьацца дешнаш бен доцуш.

2006 шарахь кхоьллина аваройн кириллицин бух тӀехь йолу абат. Абат хилар кхолладелла литературин нормца я массо агӀорахь школехь хьехарца цхьаьнатуха ца деза.

Электронан арчинойн-оьрсийн-ингалсан словарь тӀедуьллу азца йолу дешан формаш, масалш, идиомаш а, оьздангаллин хӀуманийн сурт а. Иза гӀо до маьӀна, алар а, грамматикин формаш а цхьаьнатуха.

Словаран зорбанан верси юкъараллехь хьалхара хьажарехь ю; цифран версеш азца йолчу материалашца тӀетуху иза. Талламхой къастош ю онлайн-, справочни а, лингвистикин а арахецарш.

Дин а, динийн истори а

ХӀинцалера дин. Динехь болу арчий ламастаца суннийн ислам лелош бу. Къамна юкъа хилар ша-шех адамна шен тешам билгалбоккхуш яц. Хьалхара тешамаш. Уьш меттигашца, дийцарашца а, цаьгӀна карийначу хӀуманашца а меттахӀоттайо. Исламал хьалхара тешан писменни система юьззина ца Ӏаьхьна. Керстанан Ӏаткъам. Сергеевас керстанан хиллачу заманах лаьцна шира дийцарш дало. Ислам маца дӀасадаржира. 2002 шеран очерко X бӀешо тӀаьхьа ца хилар терахь билгалбоккху, куфин иэсашна тӀехь долчу хаамашна тӀетовжаш. Терахь хӀунда къовсаме ю. Хьалхара монографехь Сергеевас нийса терахь доций а, хьалхара куфин йозанаш ца карийна а аьлла ма-дарра хоуьйту. Шира хаам кхоссар иэсан талламца хийца ца ло. Мелла а чӀагӀдалар. Арчин лакхара кварталаш тӀаьхьа дин тӀеэцна аьлла дийцаршо цхьаьна хенахь ца хиллачу хийцамашкахь лаьцна дагалецам гойту. Иза дин тӀеэцаран календаран йоза яц. Маьждигаш а, дешар а. Маьждиган дахар, къедаш, Ӏарбийн маттахь болу Ӏилма а, Кумухца болу зӀенаш а юкъараллин оьздангаллехь ислам чӀагӀдира. РухӀанийн хьехархойх лаьцна дийцарш. Суррейн гуламехь Бутта Зиявдиновс Маммадибирх а, цуьнан кӀелхьара аьттонех а лаьцна дуьйцу. Арахецаршо дийцар фольклор санна билгалбоккху; турпалхочун XVII бӀешарахь хиларан терахь теллина биографица хийца ца деза. Календарь а, бахам а. Этографаша тӀеххьара баьӀна, бӀаьсте тӀекхачар а, догӀа дехаран Ӏадат а дӀайаздира. Церан историн формаш массо а хӀинцалера доьзалшна тӀехтоха ца деза. Ислам а, меттигерчу Ӏадаташ а. ДӀаяздина догӀа дехаран Ӏадатехь дара тӀелаьцна стаг, хи тӀетоьхнарг, бусалба дуӀа а, хьашташна гӀо а. Тайп-тайпана оьздангаллин чкъоьраш цхьаьна дара. Динан дахаран мотт. Ӏарбийн лексико динан а, оьздангаллин а зӀенаш гойту. Цхьацца Ӏадаташ а, эшарш аарчинойн маттахь кхочушдо. Советийн зама. Массо Дагестанан талламша гойту динан учрежденешна хьал тохар, цхьацца доьзалан Ӏадаташ Ӏалашдеш. Иза регионан контекст ю, Арчибан ша-шех статистика яц. XX бӀешо чаккхе. Динан дешар а, юкъараллин дахар шорбар а ламасташх лаьцна къовсамца цхьаьна дара. Бобровниковн таллам оцу процессашка Дагестанан барамехь хьаьжна. Барта дагалецам. РухӀех лаьцна дӀаяздина дийцарша гойту цхьацца исполнителийн сюжеташ. Уьш массо къоман цхьатерра тешамаш хилар гойтуш яц.

Таллуш долу хаамаш

Мотт

Арчинойн мотт лезгинийн тобанера шаьш долу мотт бу.
Аваройн кириллицин бух тӀехь йолу абат 2006 шарахь кхоьллина.

Декъар а, барам а

2021 шеран багарбар: Россиехь 1693 арчи, Дагестанехь 1677.

Оьздангалла а, дахар а

Суррейн коллекцехь ю эшар-декъар а, исполнителийн хаамашца йолу барта дийцарш а.

Истори

Сергеевас 1967 шарахь билгалдаьккхира ислам даржоран нийса терахь хӀотто материалаш тоьаш доций.

ДӀасадекъа хронологи

Ислам дӀадахале хилла тӀаьхье
Хьалхара динан хетарш меттахӀоттор
ТӀаьхьара Ӏадаташ а, дийцарш а бух болуш ду.
Юкъара бӀешераш
Керсталлин хиллачу хенах лаьцна дагалецамаш
ТӀаьхьара дийцаршкара девза; Ӏаткъаман барам ца хӀоттийна.
Юкъара бӀешераш
Ислам даржар
Ислам тӀеэцаран нийса терахь документашца тӀехьа ца тоьхна.
1849 шеран июль
ТӀеман заманахь Арчи харцдар
И эпизод Ӏилманан очеркехь далийна.
XIX бӀешо
Округан администраци
Дагестанан латтанаш керла урхаллин системехь юкъатохара.
XX бӀешеран йуьхьиг
А. М. Дирран меттан сурт
Грамматика, тексташ а, словарь а 1908 шарахь арадаьлла.
1920-гӀа–1930-гӀа шераш
Бахьаш хийцадалар
КӀотарш мелла а лаьтташ эвланаш хуьлу.
1940-гӀа шерашна гергахь
Бахьаш лелоран кепаш хийцадалар
РАН справочника тӀечӀагӀдо шарахь цхьа хан йолчу уьстагӀий дӀадахаран кхиар.
Советийн мур
Дин дахаран новкъарлонаш
Дагестанан юкъара контекст Ӏилманан талламчохь хьажийна.
1959–1963 шераш
Этнографин экспедицеш
Сергееван монографин полевой материалаш гулдо.
1967 шо
«Арчий» жайна
Г. А. Сергееван историн-этографин таллам арадаьлла.
1967 шо
К. Ш. Микаиловн грамматика
Меттан сурт тексташца а, словаршца а арадолу.
1977 шо
Меттан структурин сурт
Кибрикан а, цуьнан белхалойн а дуккха том болу болх зорбане долу.
1980-гӀа шерийн чаккхе – 1990-гӀа шераш
Динан меттахӀоттор
Дин дахаран а, дешаран а юкъаралла кхиа.
2002 шо
Ӏилманан очерк
Арчийн нахах лаьцна статья «Народы Дагестана» жайнахь юкъатоьхна.
2004–2007 шераш
Словаран проект
Суррей белхалой арчийн-оьрсийн-ингалсан словарь кхуллу.
2006 шо
Кириллицин абат
Аварийн бух тӀехь керла яздаран система кхоьллина.
2006 шо
МГУ-н полевой болх
Экспедицин декъашхой дийначу къамелах материал гулдо.
2007 шеран май
Лингвистикин карта
Юрий Коряков арчийн ареан карта кхуллу.
2007 шо
Арчийн-оьрсийн-ингалсан словарь
Зорба Меттан Ӏилманан институтан библиографехь билгалдаьккхина.
2008 шеран сентябрь
Эссексехь доклад
Чумакина, Корбетт а, Браун а мотт дешаран тӀехьажам бина.
2008 шо
Тексташ а, материалаш а зорба тохар
Архипов, Даниэль, Кибрик а, Чумакина а арчийн материалаш зорба туху.
2017 шо
Динан меттахӀотторан таллам
Бобровниковс Дагестанехь ткъе пхи шарахь хилла хийцамаш таллуш ду.
2021 шеран 1 октябрь
Бараман мур
Россехь 1693 арчийн ву, Дагестанехь 1677.
ХӀинцалера документаци
Азца долу дошам
Олург, дешийн формаш а, масалш а тӀекхочу.
ХӀинцалера документаци
Дийцарш
Билгалдаьхна дийцаршца гочдарш а, дийцархойх лаьцна хаамаш а ду.

Кухни

Хинкал
Тестан сурсаташ жижигца, нехчаца, кӀеда шурийн сурсаташца а, чеснокан приправаца а лора. Халкъан кхоллараллин цӀен материалашкахь билгалдаьккхина творогца йолу шурийн вариант а.
ЧӀепалгаш а, пельменш а
Чутоьхначу хӀуманийн юкъахь дара жижиг, творог, хӀоаш а, шеран заманан баьццара а. ЦӀеран рецепташ цхьаьна декхар долчу варианте ца догӀу.
Шурийн сурсаташ а, Ӏаьнан запасаш а
УьстагӀан нехча, даьтта, кӀедадина жижиг а, колбасаш а кӀурхойн бахамца а, дааран шеран замаца а дуьзна ду.

Адаташ а, гӀиллакхаш а

Юкъаралла а, вовшашна гӀо а
Гулламсхьа юкъара бахаман гӀуллакхаш бохуьйтура. Доьзалша дакъалоцура ловзарш, дӀавоьллинарш а, юкъара белхаш а хӀиттош. Историн нормаш хӀинцалерачу бакъонах къасто деза.
Куначество а, базар а
Кумухе боьдучу новкъахь арчинойн доьзалша лаьзгийн эвланашкахь вевзаш болчу нахахь сацадора. ЧӀагӀдина зӀенаша махлелор а, вовшашна хьошалла а лора.

Бедар

Боьрша наха бешмет, черкеска, папаха, уьстагӀан цӀоканах дина духар леладора. Зударий: коч-гӀовтал, хеча, тӀехьара, чухта, юкъара кӀади. Коьртан хазаллаша къаьсташ дара.

Хелхарш

Лезгинка
Оьздангаллин справочника чӀогӀа евзаш йолу хелхар санна билгалйоккху. ЦӀе Кавказехь даьржина кепаш цхьаьнатуху, ткъа иза арчинийн схьадалар бен ца гойту.

Музыка

Справочника зурна, кумуз, гармонь, барабан олу. Музыкин хьаьрк аварийн а, лакийн а Ӏадаташца доьзна ду, меттигерчу кхоллараллин кепаш ларйеш.

Ӏилманан коллекцехь зорбане даьккхина Патиматтай Магомедован импровизацин тезетан дешар. Гойту исполнитель а, яздаран хьал а; текстан разбор а тоьхна.

Пхьархалла

Ӏаьржа кӀади
Доьранаш, асанаш долу паласаш а, кӀади тӀехулара бати а дора. Материалаш а, техника а меттигера уьстагӀий лелош хиларца доьзна дара.
Дечиг тӀе хьаьрк даккхар
ПхьегӀаш а, бахаман гӀирсаш а хаздора. Геометрин орнаментика цӀахь лелош болу гӀирс кечдаран практикин Ӏалашца вовшахтоьхнера.

Дагалецаме меттигаш

Арчиб а, цуьнца дозанал арахьара эвланаш а
Лекхачу лаьмнашкахь йолу эвланаш вовшашна генахь яц Хатар а, цуьнан гаьннаш а тӀехь. Уьш гуо лаьцна лаьмнийн бежнаш а, чӀогӀа кӀоргачу басеш а ю.
Ареан карта
Юрий Коряковн 2007 шеран карто тӀехь гойту арчийн эвланаш аварийн а, лакийн а меттанийн ареашна юкъахь. Иза шен хенара лингвистикин карта ю, таханлера кадастр яц.

ЦӀераш: лелоран масалаш

Боьршанаш

Зударий

Нах а, оьздангаллин иэс а

Мотт буьйцурш а, мотт гулбархой а
Булбул Мусаева МГУ проектан коьрта консультант яьккхина. Документаци яр мотт буьйцучу наха а, талламхой а цхьаьна бина болх хилла.
Байнийн тексташ кхочушбархой
Патиматтай Магомедова, Якуб Магомедов а, Бутта Зиявдинов а Суррей коллекцехь гайтина. Церан яздарша шайн къамел а, дагалецамаш а Ӏалашдо.
Арчийн мотт талламхой
А. Е. Кибрик, С. В. Кодзасов, А. В. Архипов, М. А. Даниэль а, церан белхалой а документаци ярехь дакъа лецна. ХӀокху тӀехь гайтар Ӏилманхойн арчийн къам хиларг ца гойту.

Медиа

Суртан галерей

Авторство а, лицензеш а суьртийн куьгтӀехь билгалдина.