Коьртачу чулацаме дехьагӀо
Кавказ ТӀаьхье

Шен дагахь латто. Лулахой евзаш хила. Юкъарарг Ӏалашде.

Къилбаседа КавказКъилба Кавказ
Тпиг эвла лаьмнийн атагӀин басешкахь: AGUL-DAG документан сурт
← Ерриг къаьмнаш

Къилбаседа Кавказ · Дагестан

АгӀулаш

Агъулар

Агулаш: Къилба Дагъистанан йукъараллин истори, мотт, оьздангалла а, бахар а. Хьалхара динаш а, ислам даржар а этнографин а, Ричан йозанан а хьосташца, шерашкара низам а, Ӏилманан материалаш а.
Регионаш:Дагестан
Тпиг · AGUL-DAG · CC BY-SA 3.0

Мотт

АгӀулийн

Доьзал

Нахско-дагестанан доьзал · лезгинийн тоба

Барам

34 576 Россехь (2021 шеран хьисап)

Истори

Къилба ДегӀастанан къам. Агулш (я агулгӀар) лаьмнийн ДегӀастанан бухара къам. Церан историн эвлаш дукхах дерг тахана Агулийн а, Курахийн а кӀошташкахь ду. Къоман бахархой цхьа кӀоштан дозанашца ца нисло.
Хьалхара цӀераш а, дустаршкахь ларлуш хилар а. Къилба ДегӀастанан истори Кавказан Албани а, юккъерабӀешеран Лакз а контекстехь Ӏамадо. Шира мехкийн а, вовшахтохаран а цӀераш таханлерачу къаман я пачхьалкхан тӀехь ма-дарра хӀитто мегар дац.
ЮккъерабӀешеран йозан оьздангалла. Ричо ларйо Ӏаьрбийн гӀишлошъяран йозанаш, кашан тӀехьара йозанаш а, динан тексташ а. Уьш таро ло терахь хӀоттийна хӀолламашца юкъаралла, пхьархой а, синмехаллин хьол а Ӏамо.
Ричан ларвар. 1239 шеран октябрехь–ноябрехь бахархоша монголийн эскарна дуьхьало йира. Соборни маьждиг хӀаллакхилар а, 1250 шарахь меттахӀоттор а йозанаш тӀехь гайтина. И йозанаш хиллачу хӀуманна тӀаьхьа дӀаяздина тешаллаш.
Юкъаралла а, бахам а. Лаьмнийн эвлаша даьхний лелор вовшахтосура жима, цкъаццӀа терасаш тӀехь долу аренаш лелорца. Юкъара латтанаш а, доьзалан дакъош а тайп-тайпанчу бакъонийца леладора.
Лулахойца йолу зӀенаш. Махлелоран некъаша Агул Дербентца, Касумкентца, Кумухца а, кхечу юкъашца а вовшахтосура. Даьхнийлелоран сурсаташ а, пхьегӀаш а дохкура, тӀулг, стоьмаш, кӀади а, пхьегӀаш а эцара.
Административан хийцамаш. XIX бӀешарахь агулийн юкъараллаш ДегӀастанан российн урхаллин системехь хилира. Таханлера кӀошташъяран декъадалар тӀаьхьа кхолладелла, иза массо а хьалхара юкъараллин географи ца гойту.
Тпиг юкъара йолу кӀошт. Агулийн кӀошт 1934 шеран 1 сентябрехь Курахийн кӀоштан ворхӀ юьртан советера кхоьллина. 1963 а, 1965 а шерашкахь цуьнан статус хийцадалар административан хийцамаш бара, къам кхолладалар дац.
Таханлера барам. 2021 шеран 1 октябран дӀаяздарехь Россиехь 34 576 агул лараделла, царех 29 253 ДегӀастанехь. Иза Россиехь йолу этносийн барам ду, дуьненан мах хадор а дац, мотт буьйцурш ларар а дац.

ДӀасагӀоьртуш а, меттигерчу юкъараллаш а

ТаьӀнаш а, меттигера юкъараллаш а. Ша-агӀулийн, керенийн, кошанийн, буркиханийн, хпюкийн, фитийн а, цирхийн а идиомаш къастош ю. Тпиг, Рича, Буркихан а, кхин юьрташ а шайн меттигера башхаллаш Ӏалашйо. Диалектийн дукхалла классификацин тӀегӀанех дозу: говор цхьаьна декъа диалект хила маьрша дац. Лаьмнаш, аренаш а, гӀаланаш а. Кхелхараша къоман географи лаьмнийн юкъараллех арахьа шорйина. Этникин тӀехьататтар винчу меттигах йа маттах хаарх бен ца даьккхина хила беза.

Мотт

Къоман ша-шех цӀе: агъулар; меттан цӀе: агъул чӀал. Агулийн мотт лезгийн тобан чу ду нахско-дагестанан доьзалан. Литературин норма тпиган къамелан бух тӀехь кхиа; меттигера идиомаш гӀоле къаьста.
Кириллицин йоза 1990 шеран 10 августехь № 128 сацамца официально чӀагӀдина. Абатан кхоллархой: И. А. а, Ш. А. МазанаевгӀар а. И терахь керла къоман йозан терахь, йозан оьздангалла юьхьанца дӀаялар а дац.
А. Дирран, Р. М. Шаумянан а, А. А. Магометован а дӀаяздарша ларйо XX бӀешеран дийцарш а, къамелан башхаллаш а. Т. А. Майсакан гуламо и материалаш юхадохуш ву къешначарна а, талламхочунна а.
2000-гӀа шераш дуьйлалуш РӀА меттанийн Ӏилманан институтан говзанчаша агулийн диалекташ цхьаьна Ӏамадо. 2004 шарахь С. Р. Мердановас докторан диссертаци ларйина хпюкан говоран морфологин а, грамматикин семантикин а хьокъехь.

Дин а, динийн истори а

Хьалхара динаш. Этнографша уьш меттахӀотто фольклорца, шеран гӀиллакхца а, аренан дӀаяздаршца а. Иза Ӏилманан меттахӀоттор ду, ларделла шира динан Ӏамо а дац. Малх а, бутт а. Тпигера, Ричера а, лулара юьрташкара а дӀаяздаршкахь серлонаш йиша а, ваша а санна гучуйолу. Дийцарийн варианташ къаьста. ГӀиллакхаш а, цӀеран синмехаллин а. ДӀаяздина догӀа кхайкхар, лардаран леларш а, цӀеран лаьхьанах долу дийцарш а. Уьш историн тешарш ду, таханлерачу агул кхочушхойн лаамех лаьцна сурт а дац. Керстанан контекст. ЮккъерабӀешеран Кавказан керсталла регион историн ладаме ду. Лулара латташкахь иза хилар ша-шех массо агулийн юкъараллин цхьа керстанан мур хилар ца гойту. Ислам муха даржира. Къилба ДегӀастан исламан хьалхара процессашка юкъатоьхна. Дин чӀагӀдалар тӀаьхь-тӀаьхьа хуьлура меттигера юкъараллашца, динан юкъашца а, йозан оьздангаллица а; цхьаъ юкъара дин тӀеэцаран терахь дац. Ричан хьалхара йозанаш. Куфийн хӀолламаш палеографин хьесапца XI–XII бӀешерашкара ду. Уьш тӀаьхьара дийцарел бӀогӀамехь тешалла до юккъерабӀешеран бусалбанийн хьолах. Маьждиг кхоьллина терахь къовсаме. Дийцарша иза VIII бӀешарахь хӀотто. Дагнаследин историн хаамаша А. Р. Шихсаидован ларлуш йолу позици ялайо: гергарчу хьесапехь XI–XII бӀешераш. XIII бӀешеран документаш. Маьждиг 1239 шеран монголийн тӀелатал хьалха хилла; цуьнан меттахӀоттор 1250 шеран терахьца ду. Ремонтан терахь ислам тӀеэцаран терахь дац. Ӏилманчаш а, хьехархой а. 1300–1301 шерийн кашан тӀехьара йозо «Ӏалим» термин чулоцу. Кхечу йозанашкахь шейхаш, къедаш а, суфийн хьол а дӀаяздина. Пираш а, меттигера дагалецар а. Агулийн юьрташкахь бусалбанийн сийлахь наха дагалецна меттигаш ларадора. Сефербековс карабо и гӀиллакхаш ширачу меттигерачу ойланашца вовшахтохар. Суннийн Ӏадат. Материалаша агулийн динан нах суннийн-мусльманаш санна гойту. Этникин принадлежность шен стага динан тешам ца гойту. Советийн зама. Пачхьалкхан хьаьркаша динан дешар а, юкъараллин гӀуллакх а хийцара. Доьзалан практикаш дӀасадалар динан дуьхьала йолчу юкъара политикин хьолехь дӀахьо дара. XX бӀешеран чаккхе а, тахане а. ДаггӀестанан динан меттахӀоттор институташ меттахӀоттоца а, дешарца а, Ӏадатех лаьцна дийцарашца а цхьаьна дара. Цуьнан гайтамаш юкъараллешца а, чкъоьрашца а тайп-тайпана ду. Шина календаран цикл. БӀаьстенан халкъан Ӏидаш шеран заманан карладаларца доьзна ду, мусульманийн Ӏидаш беттан календарьца дӀахьо. Ӏадатийн цхьаьнадалар цхьаъ тӀелаьцна тӀедиллина Ӏадатан система хилар ца гойту.

Таллуш долу хаамаш

Мотт

  • Агулийн мотт лезгийн тобан чу ду нахско-дагестанан доьзалан.
  • Алфавит чӀагӀдина 1990 шеран 10 августан № 128 йолу сацамца.

Декъар а, барам а

  • 2021 шеран дӀаяздар: Россиехь 34 576; ДегӀастанехь 29 253 агул.

Оьздангалла а, дахар а

  • Тпиган костюман суртхо тӀехӀоттадо детийн коьртан а, тӀехӀоьттина а украшенеш.

Истори

  • Ричан куфийн йозанаш XI–XII бӀешерашкара ду.
  • Ричан маьждиг меттахӀотторан йоза 1250 шо долуш ду.

ДӀасадекъа хронологи

  1. Ислам дин тIедалале хилла ламасташ

    Iалам, цIа а, юкъаралла а
    ХIоттийнарш тIаьхьара фольклоран а, Iадатан а яздарашца меттахIоттош ю.

  2. Хьалхара юкъара бӀешераш

    Кавказан историехь Къилба ДагIестан
    Шира мехкийн цIераш таханлерачу этнонимашца нис ца ло.

  3. VII–X бIешераш

    Ислам дин тIедаларан регионан хьалхара мур
    Регионан муьрашка екъарша агулхойн хIора юкъаралла ислам дин тIеэцна шо билгал ца йоккху.

  4. XI–XII бIешераш

    Ричан куфин яздар
    Палеографин терахь билгалдаккхар бусулба юкъаралла хилар гойту.

  5. 1239 шеран октябрь–ноябрь

    Ричан ларвар
    Дуьхьало яр а, маьждиг хIаллакдар а яздинашца тешалла деш ду.

  6. 1242 шо

    Кварталан маьждиган тIехь яздина
    Насх почеркца яздар дезаллин гIишлошъяран истори тIедузу.

  7. 1250 шо

    Соборни маьждиг меттахIоттор
    Яздинас гойту монголийн хIаллакдар дIадаьлча лелийна болх.

  8. 1300–1301 шераш

    «Iалим» боху термин тIехь йолу эпитафи
    Терахь тиллина хIоллам бусулба Iилманхойн юкъаралла хилар тешам беш ду.

  9. XIV–XVIII бIешераш

    Эпиграфин ламаст даржар
    ГӀишлошъяран а, долахойн а тептарш юкъараллех а, цуьнан пхьаршкахь а дуьйцу.

  10. XVIII–XIX бӀешераш

    Юкъараллин латта лелор
    Аьшнаш, бежнаш а, кхин латтанаш а тайп-тайпана долахь хиларан кепашца дара.

  11. XIX бӀешо

    Российн урхалла
    ДегӀастанан административан а, суьдан а кхолламан кепаш хийцало.

  12. XIX бӀешеран шолгӀа дакъа

    Некъан а, махлелоран а зӀенаш
    Табасаранал тӀехула долу чкъурган некъ Дербентца зӀенаш чӀагӀдо.

  13. 1900-гӀа шераш

    Къамелан дуьххьарлера Ӏилманан тептарш
    Талламхойн материалаш тӀаьхьа текстийн Ӏилманан керла арахецаре юкъатоьхна.

  14. 1907 шо

    Адольф Дирран болх
    АгӀулийн маттах тексташца цхьаьна сурт арахоьцу.

  15. 1934 шеран 1 сентябрь

    АгӀулийн кӀоштан кхолларалла
    Курахийн кӀоштах ворхӀ юьртан совет къастош; центр Тпиг ю.

  16. 1941 шо

    Р. М. Шаумянан грамматикин очерк
    Арахецарша маттан сурт, тексташ а, дошам а цхьаьнатуху.

  17. Советийн мур

    Динан институташ дӀатесар
    Дешаран а, юкъараллин динан практикин а таронаш хийцало.

  18. 1953 шо

    Буркиханхь ловзар тептар тӀеяздар
    Экспедицин суртдаккхарша хелхаран оьздангалла Ӏалашйо.

  19. XX бӀешеран юкъ

    Дешаран шоръялар
    АгӀулийн юьрташкахь ишколаш, библиотекаш а, медицинин учрежденеш а кхиадо.

  20. 1963 шеран 1 февраль

    Юьртан производственни кӀошт
    КӀоштан административан статус хийцало.

  21. 1965 шеран 12 январь

    Районе хийцар
    Справочникша рогӀера административан сацам тӀеяздо.

  22. 1970 шо

    А. А. Магометовн таллам
    АгӀулийн маттан сурт текстан материалца арадолу.

  23. 1980-гӀа шерийн чаккхе – 1990-гӀа шераш

    Динан меттахӀоттор
    ДегӀастанехь бусалбанийн дахаран юкъараллин кепаш шорло.

  24. 1990 шеран 10 август

    Алфавит чӀагӀъяр
    № 128 сацамо агӀулийн йоза чӀагӀдо.

  25. 1992 шо

    Дуьххьарлера байтин жайна
    Камалдин Ахмедовн «АгӀулийн эшараш» арадолу.

  26. 2000-гӀа шерийн юьххье

    Диалектийн талламан проект
    РАӀИ-хь агӀулийн идиомеш талларан цхьаьна болх болало.

  27. 2004 шо

    Хпюкский говор таллар
    С. Р. Мердановас докторан диссертаци Ӏалашйо.

  28. 2014 шо

    Хьалхара тексташ керла арахецар
    Т. А. Майсакан жайна арадолу, XX бӀешеран материалаш цхьаьнатухуш.

  29. 2020 шо

    Ричан йозанийн керла таллам
    Закарияевс а, Гасановс а ткъе сов хьалха девзаш доцу йозанаш юкъадоху.

  30. 2020 шо

    Ричера мемориал
    1239 шеран хилламшкара юьртан Ӏалашдархойн хӀоллам дӀаелла.

  31. 2021 шеран 1 октябрь

    Бараман мур
    Россехь 34 576 агӀули ларам тӀеяздина, царех 29 253 ДегӀастанехь.

Кухни

  • Хинкал

    Тайп-тайпана кепара тесто бульонца, жижигца я шурийн сурсаташца ло; тайп-тайпана соусаш леладо. Доьзалан кечдаран некъаш тайп-тайпана ду.

  • ЧIепалгаш а, буьрса а

    Даьттаца беш болу кхачанаш шерашца хуьлуш болу буьрсашца, кIелдашца а, жижигашца а кечдора. Ялзаш а, шурийн сурсаташ а дааран коьрта дакъа дара.

  • Сурсаташ хийцар

    Нехча, жижиг а, тIар а ламцара бахамца лулара кӀоштийн базарашца зIе тосура. Ялзаш эцар меттигера лаьттан юьртаца лелоран таронаш тIедузара.

Адаташ а, гӀиллакхаш а

  • Вовшашна гIо дан

    Гергарой а, луларой а юкъараллаша гIо дора бахаман белхашкахь, доьзалан дезашкахь а, халачу хьолехь а.

  • Ловзар

    Историн Iадаташ юкъахь дара нускал керлачу цIа чу яхийтар а, хи тIе яхийтар а. Шира кепаш таханлерачу доьзалан тIедезаш долу бакъонаш яц.

  • БIаьсте керладалар

    БIаьстенан деза де даьттаца, цIарца а, вовшашца самукъадаларца а даздора. Талламхой меттигера цIераш а, тайп-тайпана кепаш а билгалдоху.

Бедар

Тпиган костюман сурт тIехь билгалдоху детийн кечалш: монисто, хьаьркан а, чIагарган а зIенаш, «кунем» цIе йолу коьртан кечал, «камар» тIелацар, буьржан кечалш а, пIелгаш а. Ловзаран кечал къаьсттина хаза дара. Иза меттигера сурт ду, агулхойн дерригенаш леладош долу цхьа кеп яц.
Костюман крой ДагIестанан юкъара оьздангаллица доьзна ду, ткъа меттигера башхалла гуш ю хIуманийн а, кечалийн а вовшахтохарца. Документалан гайтаран меттиг, хан а, комплектан дакъалла а билгалъяккхий подписаш оьшу.

Хелхарш

  • Ловзаран кхоллам

    1953 шеран Буркиханерчу экспедицин сурт тIехь документ яьккхина ловзарехь хелхарш. Иза дезачу оьздангаллин цхьа билгала масал ю.

  • Сцена а, меттигера репертуар а

    Халкъан кхоллараллин Республикин цIен материалаша сурт хIотто «Агул» ансамблан а, меттигера Iадаташка хьажийначу программашийн а.

Музыка

Дезашкахь агулхойн эшараш а, луларойн репертуар а яра: лезгинийн, азербайджанийн, даргинийн, лаьккийн а, табасаранийн а эшараш. Мотт дукха хилар оьздангаллин зIенийн историца доьзна ду, агулхойн ламастан шатайпаналла дIаяккхар яц.
Яздина тексташ, туьйранаш а, дийцарш а таро ло талла образни мотт а, бартаца дагахь латтор а. Т. А. Майсакан Iилманан зорбас вовшахтосу грамматикин талламшкахь хIинцале дIасахьийзина материалаш.

Пхьархалла

  • ТӀулган архитектура

    Агулхойн пхьераш цIенош, тIай а, маьждигаш а дан кхойкхура. Архитектурца тIеттIа доьзна ду тIулган исбаьхьаллин кечдар.

  • Диттинар а, каллиграфи а

    Ричан яздинаш тIехь лаьтта пхьерийн, диттинчарийн а, каллиграфийн а цIераш. ХIолламаша динех бен ца дийца, балхан историх а дийца.

  • Дети а, костюм а

    Кечалаш Тпиган деза а, ловзаран а ансамблан мехала дакъа дара. Кечалийн гулам а, лелоран кеп а меттигера тайпанаш къастош яра.

Дагалецаме меттигаш

  • Тпиг

    1934 шеран дуьйна Агулан кӀоштан административан центр. Цуьнан истори кӀоштан учрежденийн историл шуьйра ю.

  • Рича

    Бусулба оьздангаллин историн центр. Минарет йолу Джума-маьждиган федералан ларъяран статус ю.

  • Буркихан, Хпюк а, Фите а

    Меттигера башхаллаш ларъеш йолу къамел долу эвланаш. Халкъан меттан карта цхьацца литературин норме тIе ца охьаюьйлало.

  • Ричан ларвархойн мемориал

    2020 шарахь дIаелла, 1239 шарахь монголийн эскарна дуьхьало ярна лерина. Таханлера хIоллам юкъарчу бIешерийн эпиграфикех къасто еза.

ЦӀераш: лелоран масалаш

Боьршанаш

  • ХӀадад (агулийн, шира)
  • Багъадад (агулийн, шира)

Зударий

  • Бав (агулийн, шира)
  • ХӀабаб (агулийн, шира)
  • БатӀарбаб (агулийн, шира)
  • БицӀибаб (агулийн, шира)
  • БицӀируш (агулийн, шира)
  • БицӀиччиччай (агулийн, шира)
  • ЦӀайеваз (агулийн, шира)
  • ХӀабавруш (агулийн, шира)

Нах а, оьздангаллин иэс а

  • Ш. А. а, И. А. МазанаевгӀар а

    1990 шарахь чIагIйина агулхойн абат кечбинарш.

  • Салминат Гасанова

    Меттан а, фольклоран а талламхо, агулхойн меттан дешаран материалаш кечбарехь автор.

  • Солмаз Мерданова

    Лингвист, хпюкскийн говор талларан автор; агулхойн диалекташ талларан проектан декъахо.

  • Тимур Майсак

    Агулхойн меттан талламхо, агулхойн текстийн хьалхарчу яздарийн Iилманан зорба кечбина.

Медиа

Суртан галерей

Тпиг эвла, Агулан кӀошт. Автор AGUL-DAG · Wikimedia Commons · зорба тохар 2014 шарахь · CC BY-SA 3.0 UnportedAGUL-DAG · CC BY-SA 3.0 Unported · WebP формате дерзор · CC BY-SA 3.0 Unported; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/; AGUL-DAG, published 2014; capture date unverified; converted to WebPСурт

Авторство а, лицензеш а суьртийн куьгтӀехь билгалдина.