Коьртачу чулацаме дехьагӀо
Кавказ ТӀаьхье

Шен дагахь латто. Лулахой евзаш хила. Юкъарарг Ӏалашде.

Къилбаседа КавказКъилба Кавказ
Шаитли эвла, хица йисттера баьццара лаьмнийн агӀора, Asharitdag документан сурт
← Ерриг къаьмнаш

Къилбаседа Кавказ · Дагестан

Цезаш (дидойш)

Цезаш

Цезаш, йа дидойш: Малхбузен ДегӀастанан йукъараллин истори, мотт, бахар а культура а. Хьалхара динаш, керсталлин Ӏаткъам а ислам даржар а, шерашкара хронологи а Ӏилманан материалаш а.
Регионаш:Дагестан
Шаитли · Asharitdag, 2016 · CC BY-SA 4.0

Мотт

Цезский (дидойский)

Доьзал

Нахско-дагестанан доьзал · цезийн га

Барам

14 881 стаг Россехь дидойн принадлежность гойтуш (2021)

Истори

Цезий а, дидойш а. Уьш Малхбузен Дагестанера цхьа къам цӀераш ю. Шаьш цӀе «цезий» формаца йоьзна ю; «дидойш» цӀе Ӏилманан литературехь шуьйра дӀачӀагӀйина. Дидо историн область тайп-тайпанчу материалашкахь шуьйра маьӀна хила тарлора.
Шаьш долу къам а, гергарчу меттанаш а. Цезийн тобана юкъахь цезийн, гинухийн, хваршинийн, бежтинийн а, гунзибийн а меттанаш бу. Цаьргара массо а олуш берш автоматически цезий-дидойш аьлла ца олуш хила беза.
Лаьмнийн даймохк. Коьрта историн аре йоьзна ю Цунтински кӀоштан лекха лаьмнашца, хишан лакхенашца а, Гуьржийчоьне боьду некъашца а. Ӏуьргаш лелош яра дукхаха долу даьхний лелор тӀехь.
Йукъараллаш а, барташ а. Дидойн йукъараллаша Ӏалашйора юьртан ша-ша урхалла, ткъа йукъара гӀуллакхаш тӀехь цхьаьнакхуьура. Иза цхьаьнакхетар истори таханлера административан кӀоштан историх къаьсташ ю.
Кавказан тӀом. 1840-гӀа шерийн юьххьехь цезийн йукъараллаш ШемалгӀеран боламехь дакъа лецира. Российн урхалла дӀахӀоттийначул тӀаьхьа гуонан куьйгалла а, меттигера администрацин система а хийцалора.
Оьздангалла таллар. А. К. Сержпутовскийн 1910 шеран экспедицис Ӏалашйира цӀенош, духар, гӀуллакхаш а, меттигерчу бахархой а суртхӀоттош. И материалаш таро ло беттан юьрташ а, заманаш а дустар.
Административан кӀошт. Цунтински кӀошт кхоьллина 1930 шеран 25 декабрехь, дӀаяьккхина 1944 шарахь, меттахӀоттийна 1955 шарахь. И терахьаш лаьттан урхаллин тӀехь ю.
2021 шеран багарбар. Россехь лоруш ву 14 881 стаг, шен дидой хилар гойтуш, царех 14 770 Дагестанехь. Росстатан таблицехь дидойш авархойн категорин юкъахь бу; авархойн жамӀ тӀетохахь шиназа лорур ду.

ДӀасагӀоьртуш а, меттигерчу юкъараллаш а

Лаьмнийн юкъарлонаш. Кидеро, Асах, Мокок, Шаитли кхин а юьрташа шайн меттанийн башхаллаш Ӏалашйо. Диалектийн дозанаш а, административан декъар а цхьаьна тӀехула ца нисло. Меттанийн тоба. Гинуххойн, хваршинийн, бежтинийн а, гунзибийн а шайн меттанаш ду. Дидо цӀе историн агӀора шуьйра лелор эцараш ца дӀалоцу. Кхелхараш а, диаспора а. Цезийн мотт Дагестанан аренашкахь а, Гуьржийчоьнан Тиви юртахь а, Туркойчоьнан юкъарлонашкахь а ду. Къоман географи лаьмнийн юкъарал сов шуьйра ю.

Мотт

Цезийн, я дидойн, мотт нахско-дагестанан доьзалан цезийн гаьнан шаьш долу мотт бу. Иза авархойн диалект яц. «Цунтински» цӀе лингвистийн литературехь а карайо.
РАН ресурсехь билгалдаьхна шаьш долу цезийн а, сагадинийн а диалекташ; хьалхарчун юкъахь йаздина асахийн, кидиринийн, шаитлинийн, шапихийн а, элбокийн а говораш. Диалекташ декъаран схемы талламхоша тайп-тайпана ду.
Цхьаъ официально тӀеэцна йоза а, устойчиви литературин норма а хӀинца яц. Публикацеш лелайо кириллицин бух, цезийн къамелан башхаллаш гойтуш. Доьзалан къамел а, меттигера говораш а лору шайн маьӀна долуш.
Аннотаци йина корпуса чохь ю А. К. Абдулаевс а, И. К. Абдуллаевс а гулдина, 2010 шарахь арахоьцна тексташ. Электронан версис тӀетуху морфемин билгалдар а, ингалсан гочдарш а.
Таханлера лингвисташа таллуо падежаш, барт хилар а, чолхе предложенеш а. Мария Полинскин 2015 шеран белхас таллуо кхечу стаган къамел дӀадалар а, цезийн подчинени предложенешкара местоименийн лелар а.

Дин а, динийн истори а

Хьалхара кхетамаш. Уьш Ӏамадо фольклор, лексика, этнографин тергонаш а, шира суртхӀотторш а тӀехь. Реконструкцис кхуллуьй ца йо кхин доккха шира динан Ӏамо. ЦӀоб а, Бечед а. Талламхойша хьахадо уьш хьалхара деланашна юкъахь. ЦӀобан сий деш кӀайн тӀулгаш а, сагӀийш а леладора. Лаьмнаш а, саьрматаш а. Будалаби лаьмнашкахь а, хьехашкахь а Ӏаш санна хетара. Хенан обрядашкахь хьалхара кхетамаш хенаца бусалба дуӀашца вовшахкхетара. Керсталлин Ӏаткъам. Лугуевс а, Магомедовс а иза Гуьржера юкъара бӀешерашкара миссионерски гӀуллакхца доьзна до. Авторша билгалдо цуьнан ца даржош хилар а, хьалхара культаш дукха хенахь Ӏалашъяр а. Исламца хьалхара контакташ. Академин очерко процессан юьхьиг XV бӀешарахь тӀедоьду. Иза массо цезийн эвланаш цхьаьна дин тӀеэцаран терахь дац. XVII–XVIII бӀешераш. Лугуевс а, Магомедовс а ислам даржоран чӀагӀдар Хунзах а, Гидатль а гуьржийн урхалчашца дозанера юкъарлонашна тӀаьхьа къовсамца доьзна до. Политикин а, динан а Ӏаткъам цхьаьна кхиара. Цхьатерра доцуш дин тӀеэцар. Асахех а, Акдих а арадаьлла дийцарш тӀулган сийлаллаш ловзархой бусалбанашца XIX бӀешарахь а вовшахкхетарх лаьцна ду. Уьш меттигера тешаллаш ду. Ислам чӀагӀдалар. Маьждигаш, динан дешар, кадийш а, юкъарлонашна юкъара уьйранаш а керла дин юкъара дахарна чутохара. Меттигера бакъонаш а, обрядаш а меллаша хийцалора. Суннийн Ӏадат. РАНан таханлера справочникс цезийн динах болу нах бусалба-суннийш санна билгалбохуш бу. Дог-ойланаш а, цхьацца наха дин лелоран тӀегӀа а къаьста. Сийлаллаш а, зияраташ а. Кидеро чохь Ахмед-Дибиран зиярат суртхӀоттийна. Цунах лаьцна дийцаршкахь бусалба сийлалла меттигера хенан кхетамашца вовшахкхета. ЦӀе а, Игби а. Историн суртхӀотторша Ӏид дӀадоьзна Ӏаьнан календарца, цӀерцаа, юкъара кхачаца. Шеран заманан Ӏид исламан беттан календарах къасто еза. Советийн хьалхатохарш. Пачхьалкхан политико хийцара динан учрежденеш а, дешар а лелоран таронаш. Доьзалан практикаш дӀалуш лелар доьзнара динах болу юкъара Ӏаткъаман хьолехь. XX бӀешеран чаккхенан меттахӀоттор. МеттахӀоттош яра юкъара динан институташ а, дешар а. Дагъистанан хуьлуш хиллачу процессца цхьаьна Ӏадаташ а, меттигера обрядаш магийна хилар а лаьцна къовсамаш хилира. Таханлера историн фольклор. Саьрматех, кӀайн тӀулгех а, хенан магих а лаьцна дийцарш массо таханлера цезийн цхьатерра дог-ойла гойтуш дац. Церан маьӀна эвланашца а, чкъоьрашца а къаьста.

Таллуш долу хаамаш

Мотт

  • Цезийн (дидойн) мотт цезийн гаьнан шаьш долу мотт бу.
  • Цезийн тобана юкъахь пхиъ гергарчу меттанаш бу.

Декъар а, барам а

  • 2021 шеран багарбар: Россехь 14 881 дидой; Дагестанехь 14 770. Уьш авархойн категорин юкъахь лоруш бу.

Оьздангалла а, дахар а

  • XX бӀешеран юьххьера Кидерора зезаг-хьокхург РЭМехь 1896-116 номераца Ӏалашйеш ю.

Истори

  • Цунтински кӀошт кхоьллина 1930 шеран 25 декабрехь.
  • Талламаша гойту XIX бӀешарахь хьалхара культийн меттигера Ӏалашъяр.

ДӀасадекъа хронологи

  1. Ислам дӀадахале хилла тӀаьхье

    ТӀулгаш, ломаш а, хьалхара делаш а
    Меттах тоьхна тӀаьхьара суртхӀоттошца а, аренан яздаршца а.

  2. Юкъара бӀешераш

    Гуьржийчоьра керстанан Ӏаткъам
    Талламхой билгалдоккху иза дакъошца бен ца даржалар.

  3. XV бӀешо

    Ислам даржоран хьалхара мур академически очеркехь
    Дуьйцург ду дехачу процессех доладар.

  4. XVII бӀешеран чаккхе – XVIII бӀешеран юьхь

    Ислам даржоран чӀагӀдалар
    Лулара юкъашан политикин Ӏаткъам динан хийцамашца вовшахкхета.

  5. XVIII бӀешо

    Юьртан юкъараллин барташ
    Юкъараллаша Ӏалашдо меттигерчу урхаллин формаш.

  6. XIX бӀешо

    Хьалхара культаш Ӏалашдар
    Асах а, Акди а йолчу дийцарша суртхӀотто тӀулган сийлаллашкара дӀаваларна дуьхьало яр.

  7. 1840-гӀа шерийн юьхь

    Шемалин боламна юкъавалар
    Хийцало меттигерчу юкъараллин тӀеман а, политикин а хьал.

  8. XIX бӀешеран шолгӀа дакъа

    Округан администраци
    Цезийн эвланаш юкъатоьхна Дагестанан керла урхаллин системе.

  9. XIX бӀешеран чаккхе – XX бӀешеран юьхь

    Ломан дахар документашца чӀагӀдар
    Новкъахойша а, этнографаша а суртхӀотто бахам а, культура а.

  10. 1910 шо

    Сержпутовскийн экспедици
    Гулдо пхьегӀаш, сурташ а, аренан яздарш а.

  11. 1917 шо

    Лаьмнийн Дагестане некъан зорбатохар
    Арайолу Сержпутовскийн болх этнографин тергонашца.

  12. 1926–1927 шераш

    К. П. Данилина болх
    Гулдина материалаш духарех, вешин цӀах, кхачах а, Ӏадатех а.

  13. 1930 шеран 25 декабрь

    Цунтински кIоштан кхолларал
    Цумадински кIоштан латтан цхьа декъехь кхоьллина.

  14. 1936 шо

    Аьзнийн хIоттам таллар
    И. В. Мегрелидзен болх зорбанехь арахоьцу.

  15. 1940 шо

    Склоненин сурт хIоттор
    Мегрелидзес дидойн склоненин таллам зорбане арахоьцу.

  16. 1944 шеран 7 июнь

    КIоштан дIаяккхар
    Латта Цумадински кIоштана дIаелла.

  17. Советийн мур

    Дин кхолламашна тIехьашха хIоттор
    Дешаран а, дин дахар дIадахаран а хьолаш хийцало.

  18. 1955 шеран 15 октябрь

    КIоштан меттахIоттор
    Бежта юкъара йолуш Цунтински кIошт керла кхоьллина.

  19. 1959 шо

    Е. А. Бокареван жайна
    «Дагестанан цезийн (дидойн) меттанаш» цIе йолу болх арахоьцу.

  20. 1963 шо

    Меттан юкъара сурт хIоттор
    Д. С. Имнайшвилин дидойн, гинухин а, хваршинийн а меттанех лаьцна болх зорбане арадаьлла.

  21. 1963 шеран 1 февраль

    Юьртан кIошт
    Административан статус хийцало.

  22. 1965 шеран 12 январь

    Районе хийцар
    РогIера административан реформа чекхйолу.

  23. 1980-гӀа шерийн чаккхе – 1990-гӀа шераш

    Динан меттахӀоттор
    Юкъарлон некъийн а, динан дешаран а болх шорло.

  24. 1990-гӀа шераш

    Йозанан зорбанийн кхиар
    Кириллицин бух тIехь литературин материалаш гучуйовлу.

  25. 1999 шо

    Цезийн-оьрсийн дош
    М. Ш. Халиловн дош зорбане арахоьцу.

  26. 2000 шо

    Историн-этнографин монографи
    Лугуевн а, Магомедовн а таллам арахоьцу.

  27. 2010 шо

    Цезийн фольклор зорбане арахоьцур
    А. К. Абдулаевн а, И. К. Абдуллаевн а тексташ зорбане арахоьцу.

  28. 2015 шо

    Чолхе предложенеш таллар
    Мария Полинскин болх зорбане арахоьцу.

  29. 2016 шо

    Мифологи а, ислам а
    Сефербековс а, Магомедовс а цезийн тешамех лаьцна таллам зорбане арахоьцу.

  30. 2016 шеран 9 июнь

    Шаитлин документан сурт
    Asharitdag сурт агӀонехь лелийна.

  31. 2021 шеран 1 октябрь

    Бараман мур
    Россехь 14 881 дидоец, Дагестанехь 14 770 лоьруш.

  32. 2023 шо

    Меттанийн Ӏалашъяларан таллам
    З. М. Халиловас Lingforum тIехь цезийн тоба хьажа.

  33. 2024 шо

    Музейн фотоальбом зорбане арахоьцур
    РЭМс 1910 шеран экспедицин сурташ гойту.

Кухни

  • Хинкал

    Историн суртхӀоттошкахь иза тайп-тайпанчу даьттах деш хилла, бульонца, жижигца а, приправашца а хӀотташ хилла. Тестан формаш а, хӀотторан кепаш а тайп-тайпана хилла.

  • Чоьхьаца беш лелош йолу кхачанаш

    ХӀинкалан меттигерчу цӀерашкахь йаздина жижигца, кӀаьнца а, нехчаца а йина сурсаташ, курзех гергарчу. Уьш цхьаьна билгалчу дааран Ӏадатан тептарш.

  • Шурийн сурсаташ а, кӀен кхачанаш а

    Шура, нехча, даьтта, кӀен кхачанаш, кашаш а, пирогаш а уьш даьхний лелоран а, латта лелоран а бахамца доьзна. Доьзалан кухни махлелоран зӀенашца цхьаьна хийцалора.

Адаташ а, гӀиллакхаш а

  • Вовшашна гIо дан

    Гергархой а, лулахойн а гӀоьнца боккха маьӀна ду бахаман белхашкахь а, Ӏаламан бохамашкахь а. Историн суртхӀоттош тӀечӀагӀдо гӀоьнан барам гергарлонан тӀегӀанца йозуш хилар.

  • Игби а, тӀемахой а

    Ӏидан меттигерчу варианташкахь дакъалоцу къоначара берзан костюмаш а, маскаш а тӀеюьхкина. Ӏидо вовшахтуху коллективан ловзар, музыка а, юьртан вовшахкхетар а.

  • Ӏаьнан цӀе

    М. К. Мусаевас суртхӀотто цӀергаш, хороводаш а, цӀеран ловзарш а февралан юьххьехь. Иза этнографин суртхӀотт ду хьалха хиллачух, Ӏадатан кхочушдаран инструкци яц.

Бедар

Зударийн костюман юкъадогӀура коч-гӀовтал, хеча, куьйган тӀехьлелориг а, куьйган кӀадиг а; божарийн: коч, бешмет, черкеска а, уьстагӀан тӀехьлелориг а. Шара, хан а, хьал а Ӏаткъам бора комплектан. Шира духар массо а эвланашкахь цхьатерра яцара.
1910 шеран музейн сурташ тӀехь Ӏалашйина дидойн эвланийн бахархойн духаран билгалчу варианташ. Сурташ деша деза суртдаккхаран меттиг а, хан а цхьаьна.

Хелхарш

  • Ӏидан хоровод

    ЦӀеран го боккхуш хороводаш хьахадо Игбин историн суртхӀоттошкахь. Хелхар коллективан календаран Ӏадатца йозуш ю.

  • ТӀемахой а, сценин кхочушдар а

    Маскаша, леларо а, музыка а Ӏидан гайтам кхуллу. Ансамблан таханлера программас юьртан формаш кхин а кхиа мегар ду.

Музыка

Халкъан кхоллараллин цӀийнан материалаш тӀехь дуьйцу «Дидо» а, «Цези» а ансамблех, цезийн а, аварийн а эшарийн кхочушдарех, пандур а, зурна а еш хиларех. Уьш меттигерчу музыкалан хьолан масалш ду.
Байн культуран юкъадогӀу туьйранаш а, кхин дийцарш а. Цезийн текстийн корпусо таро ло уьш гочца деша а, кхочушхойн къамелан башхаллаш Ӏамор а.

Пхьархалла

  • Куьйгахь дар

    Кидерохь XX бӀешеран юьххьера куьйгахь даран гӀирс Ӏалашйина Российн этнографин музеехь. Дечиган жӀара а, кӀадиган тайнаш а гойту цӀахь чкъуьйца болх бар.

  • Чкъуьй, дечиг а, тӀулг а

    ЦӀахь лело промыслаша духар, пхьегӀаш а, гӀишлошъяр а оьшург лорадора. Церан формаш лам-бахаман тӀекхочучу материалашца йозуш ю.

  • Вешин цӀа а, бахаман гӀишлош а

    Сержпутовскийн фотоколлекцис гойту цӀенош, кӀотарш, кӀажаш а, кӀелараш а, таро ло билгалчу эвланашкахь гӀишлошъяран кепаш Ӏамор.

Дагалецаме меттигаш

  • Кидеро

    Меттигерчу юкъараллин историн юкъ. Цуьнан бахархой а, дахаран пхьегӀаш а гайтина XX бӀешеран юьххьера музейн коллекцешкахь.

  • Шаитли

    Цезийн эвла, шен меттигерчу лелаца. Документалан сурто гойту цуьнан гӀишлош а, ломан тогӀе а 2016 шеран июнехь.

  • Асах а, Акди а

    Эвланаш, цаьрца йозуш ю кхоьллина дийцарш кӀайн тӀулгех а, динан дахарехь хиллачу хийцамех а.

  • Тиви а, ломан кӀоштан арахьара юкъараллаш а

    РАН ресурсо гойту цезийн къамел Тивихь (Гуьржийчохь), кхин а Дагестанан кхалхархойн эвланашкахь а, диаспорехь а.

ЦӀераш: лелоран масалаш

Боьршанаш

    Зударий

      Нах а, оьздангаллин иэс а

      • А. К. Сержпутовский

        Этнограф, цуьнан 1910 шеран экспедицис Ӏалашйина дидойхойн культурин суртхӀоттош, пхьегӀаш а, сурташ а.

      • С. А. Лугуев а, Д. М. Магомедов а

        Дидойхойх йолчу историн-этнографин талламан автораш, иза йозуьйтуш ю йозанан а, аренан а материалаш тӀехь.

      • А. К. Абдулаев а, И. К. Абдуллаев а

        Цезийн фольклоран текстийн гулдархой, уьш юкъатоьхна 2010 шеран зорбане а, аннотаци йина электронан корпусе а.

      • М. Ш. Халилов

        1999 шеран цезийн-оьрсийн дошаман хӀотторхо, иза леладо мотт Ӏаморехь.

      Медиа

      Суртан галерей

      Шаитли эвла, Цунтин кӀошт. Asharitdag · 2016 шеран 9 июнь · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0 InternationalAsharitdag · CC BY-SA 4.0 International · WebP формате дерзор · CC BY-SA 4.0 International; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/; Asharitdag, 9 June 2016; converted to WebPСурт

      Авторство а, лицензеш а суьртийн куьгтӀехь билгалдина.