← Ерриг къаьмнаш
Къилбаседа Кавказ · Дагестан
Хайдакхой
Хайдакь · хайдаклан
Хайдакхой: Хайдакьан истори, хайдакхойн мотт а, меттигера юкъараллаш а, зезагаш техкар, Ӏадаташ а, бахархойн меттигаш а. Хьалхара динаш а, ислам даржар а, шерашкара низам а, Ӏилманан материалаш а.
Регионаш:Дагестан
Маджалис · Askhab Dargo, 2023 · CC BY-SA 4.0
Мотт
Хайдакхойн (хайдакскийн)
Доьзал
Нахско-дагестанан доьзал · даргинийн га
Барам
Юкъараллалг барам башха ца хӀоттийна
Истори
Кайтаг а, кайтагхой а. Кайтаг, йа Хайдак, Дагестанан историн область ю. Долахьийн дозанаш а, бахархойн хӀоттам а хийцалуш хилла; пачхьалкхан истори цхьаьна таханлера этносийн тобанан историца цхьаьнатоха йиш яц.
Даргинийн дуьненан чохь меттиг. Кайтагхойн мотт нахско-дагестанан доьзалан даргинийн га чу боьду. Ӏилманан белхашкахь шен башха мотт къасто а, хайдакхойн диалект олийн традицин билгалдаккхар а карадо.
Урхалчаш а, юкъараллаш а. Уцмийн Ӏедал юьртара юкъараллашца цхьаьна хилла. XIII–XIV бӀешерашкахь цара юкъахь а, меттигера урхалчашца а, лулара цхьаьнакхетаршца а йолу йукъаметтигаш девнаш а, хийцамаш а тӀехула чекхболуш хилла.
XVIII бӀешеран зӀенаш. Ахьмад-ханан Надир-шахца йолу кехаташ зорбане, дийцаре а, дуьхьало а йолу хала йукъаметтигаш гойту. Кайтагхой 1741–1742 шерашкахь дагестанан юкъараллин цхьаьна тӀеман декъахь хилла.
ТӀаьхьенах долу Ӏедал дӀаяккхар. 1820 шеран 26 январехь Ермоловс кхайкхийра уцмийн тайпанан тӀаьхьенах долу бакъонаш дӀаяккхар. ТӀаьхьа хилла хийцамаша урхалла хийцира, амма цхьа де чохь чекх ца делира.
ЦӀеряздар дешаран кеп. Росстатан 2021 шеран таблицехь Россиехь 37 кайтагхо къаьстина дӀаяздина, царех 32 Дагестанехь. И могӀа даргинийн категори чу йу, ткъа берриг юкъаралла ца юсту: дукхаха берш даргинхой санна лоруш бу.
Лелочеран мах хадор. РӀА меттанийн Ӏилманан институтан ресурсо кайтагхойн мотт лелочеран 40 эзар гергга билгалбоху. Иза лингвистин мах хадор ю, ткъа народал дуьненан тӀехь нийса барам яц.
ДӀатаръялар а, меттигера юкъараллаш а
Лаьмнийн юкъараллаш. Историн сурт-сипаташкахь къаьста Шуркант, Каттаган, Ирчамул а, Кара-Кайтаг а. Церан хӀоттам а, куьйгакӀела хилар а хийцалуш хилла; кӀоштан хӀинцалера дозанаш массо а историн дозанаш тӀехь ца хуьлу.
Лахара Кайтаг. Аренан а, лаьмнийн кӀажан а зонас чоьхьара юкъараллаш махлелоран некъашца уьйуш хилла. Областан дуккха а меттанаш хиларо таро ца ло хӀора шира уцмийн мохк бехачунна кайтагхо алар.
Даймахкара эвланаш а, миграци а. Кайтагхойн мотт Кайтаган, Каякентан а, Дербентан а кӀошташкахь, Дагестанан гӀаланашкахь а, кхин регионашкахь а даьржина ду.
Мотт
Кайтагхойн мотт, хайдакхойн йа хайтакхойн мотт аьлла а цӀе йолуш, даргинийн меттанех цхьаъ ю. Литературин даргинийн меттан гергарло къамелан, грамматикин а, дошаман а юьззина цхьаьнакхетар маьӀна ца ду.
РӀАн суртхӀоттохь шуркантхойн, каттагнинхойн, ирчамулхойн а, лахара кайтагхойн а меттадакъош дӀатоьхна. Лахара кайтагхойн меттадакъан чохь масех меттигера вариант къастош ю. «Меттадакъо» а, «диалект» а олуш долу терминаш белхашкахь тайп-тайпана леладан мегар ду.
Кайтагхойн къамел доьзалан юкъаметтигашкахь Ӏалашло; масех мотт болчу Маджалисехь гӀумкийн а, оьрсийн а меттанаш а мехала ду. Берашка дӀалуш долу хьолаш доьзале, миграце а, меттан гонахе а тӀеозуш ду.
Urssivar электронан дошамехь дешнаш, грамматикин формаш, маьӀнаш а, диалектан варианташ а суртхӀоттош ю. ХӀотторг Магомед Магомедовс болх бо Узлипат Гасанован а, Мурад Гасанован а дакъалацарца.
2026 шеран 23 июнера базан версис чохь 5392 яззам ю. Проекто шен материалаш интернетехь, PDF а, машинца дешалуш йолу открыти форматашкахь а зорбане боху; базан хӀоттам кхин а карлабоккхуш бу.
Кириллицин абатан таханлера вариант 2024–2026 шерашкахь кечйина. Иза цифран гӀоьн а, стандартизацин а болх бу; иза школера массара а тӀеэцна литературин норманца цхьаьнатоха йиш яц.
Дин а, динийн истори а
ХӀинцалера Ӏадат. Динан кайтагхой шайн лаамехь суннийн ислам лелош бу. Шен лаамера тешарш а, динехь хилар а къаьмца ца билгалдо.
Хьалхара тешарш маьӀна. Алимовас тӀаьхьара этнографин материалашца малх, бетт, дитташ, цӀера текхарг Ӏазап дар сурт хӀоттош ду. Иза реконструкци ю, шира катехизис юкъузза а йоцуш.
Керсталла регионан контекстехь. ЛаргӀа долчу мехкашкахь юкъара бӀешерийн хаамаш динан тайп-тайпаллалла гойту. Уьш массо а кайтагхой цхьана хенахь керсталле даьхнарг тӀечӀагӀдар ца хила деза.
VII–VIII бӀешераш. Ӏаьрбийн походаш а, Дербентехь чӀагӀдар а ислам Кайтаге чудахаран хьал кхоьллира. ТӀеман карадалар, бусалба Ӏедал хӀоттар, бахархой дин тӀеэцар тайп-тайпана процессаш бара.
X бӀешеран хаам. Ал-Масудис Хайдакан урхалча бусалбаниг олу. Историкаш Хайдак а, Джидан а цӀераш вовшахтохар таллуш бу; урхалчах долу тешалла массо а бахархой цхьатерра дин лелош хилар маьӀна ца долу.
Меттигера хроникаш. Материалаш Таифанера веанархойх, Баршина уллора маьждигах, Урчамулца довшкахь дуьйцу. Оцу сюжеташна терахьаш а, жанр а критикан кӀелгӀеран талла деза, шен рогӀехь доссуш тӀеэцар ца деза.
Цхьана хенахь доцу дин тӀеэцар. Хроникашкахь къаьста бусалба йукъараллаш а, керлачу дине дуьхьало йина лаьмнийн йукъараллаш а. Исламизаци меттигашца, политикин а, йукъараллин йукъаметтигашца дӀаяхьара.
Маьждиг а, къадий а. Маьждигаш хӀиттор а, суьдхойн болх а ислам йукъараллин урхалле чулоцуш бара. Хьехамца цхьаьна тӀеман а, бакъонан а механизмаш болх беш бара.
Йозанаш тешалла санна. Кала-Корейшан урхалчийн кешнийн стелашкахь Ӏаьрбийн доӀанаш а, Къуръанан аяташ а ду. Таллина иэсаш XIV бӀешерера 1803/04 шарахь кхаччалц терахьашца ю, уьш деха бусалба Ӏадат гойту.
Сийлахь меттигаш. Этнографаш тӀеяздинапиршна тӀекхачар, сагӀа далар, жижиг декъар. Оцу Ӏадаташна хан а, юрт а билгалйоккхуш хьажа деза.
Лардаран хӀуманаш а, руьташх лаьцна дийцарш а. Ширачу йозанашкахь джиннаш, шайтӀанаш, цӀера руьташ ду. ДоӀанан амулеташкахь меттигера кхетам бусалба йозанашца вовшахтоьхнера.
Рамазан а, сагӀа далар а. Историн суртхӀоттош мархийн чаккхенан Ӏид а, Ӏурбан-байрам а билгалдаьхна. Церан беттан календарь шарахь лелош йолчу латталелоран Ӏийданех къаьста.
Советийн мур. Дагестанехь динан учрежденешна тӀехьажор дешар а, йукъараллин практика а кепаш хийцира. Дин доьзалехь а, меттигера гуонехь а дӀасадала тарлора.
Динан меттахӀоттор. XX бӀешеран чаккхенгара йукъараллин дахар а, дешар а шорлуш дара. Бобровниковн массо Дагестанан таллам гойту Ӏадатех долу къовсамаш а; иза кайтагхойн тешарийн исписка яц.
Таллуш долу хаамаш
Мотт
- Кайтагхойн мотт даргинийн меттанийн таханлера классификацешкахь къаьстина билгалбоккху.
- 2026 шеран 23 июнера Urssivar базан чохь 5392 яззам ю.
Декъар а, барам а
- Цхьацца йолу цӀеряздарца йозанан могӀа шен рогӀехь берриг кайтагхойн юкъаралла гойтуш яц.
Оьздангалла а, дахар а
- XIX бӀешеран РЭМ 3105-1 зезаган тархӀа кӀадийн тайнашца кӀадин кӀаде тӀе диллина ду.
Истори
- 2017–2018 шерашкахь Кала-Корейшан урхалчийн некрополан 40 сов стела таллама йина.
ДӀасадекъа хронологи
Ислам дӀадахале хилла тӀаьхье
Ӏалам а, цӀеран ларбархой аТӀаьхьара этнографин яздаршца меттахӀоттош ю.VII–VIII бӀешераш
Ӏаьрбийн походашДӀадолало динан а, политикин а хийцаман деха процесс.X бӀешо
Ал-Масудин хаамашХайдакан урхалча буьйцу бусалбаниг санна; массо а бахархойн дин шен-шен дӀа ца хӀоттийна.XIII бӀешо
Монголийн экспансиКайтаган политикин хьал хуьйцу тӀеман походаш а, девнаш а Ӏаткъамца.XIII бӀешеран чаккхе–XIV бӀешеран йуьхьиг
Йукъараллаш а, урхалчаш аТалламхоша карабо чоьхьара кризис а, лулахойн йукъагӀертар а.Юкъара бӀешераш
Ислам даржорх лаьцна меттигерчу дийцаршХроникаша дуьйцу Барших, Таифара а, Урчамулера а схьабовлархойх.XIV бӀешо
Кала-Корейшан некропольОцу замана тӀехь ду таллам бина серин хьалхара стелаш.XVII–XVIII бӀешераш
Уцмийн институтУрхалчийн тӀаьхьенах долу титул таллам бо йозанан а, меттан а хаамашца.XVIII бӀешо
Герберан сурт хӀотторДӀаяздина Кайтаган бахархойх, бахамах а, политикин хӀоттамх а лаьцна хаамаш.1741–1742 шераш
Надир-шахца тӀомКайтагхоша кхин дагестанан йукъараллашца цхьаьна болх бо.XVIII–XX бӀешеран йуьхьиг
Ӏалашбина зезагаш дилларМузейн коллекцис гойту тайп-тайпанчу заманийн а, меттигийн а текстиль.1803/04 шо
Стелийн серехь тӀаьхьара терахьИштта терахь тоьхна куьйгалхойн некрополан талламан серера лакхара доза.1820 шеран 26 январь
Уцмийн тайпанан тӀаьхьенах долу бакъонаш дӀадахарСахьт Ермоловн дехар тӀехь кхайкхийна.1820-гӀа–1830-гӀа шераш
Урхалла кхин дӀа хийцарТӀеман администраци кхин а хийцамаш бо.XIX бӀешеран шолгӀа дакъа
Гонан урхаллаКайтаг Дагестанан областан административан системе йукъатоьхна.XIX бӀешо
РЭМ 3105-1 зезагаш тасарМузейн документацехь хӀум кайтагхойн тӀехьатоьхна.XIX–XX бӀешеран юьхь
Монографин этнографин мурАлимовас талла дегӀа дахар, бахам а, синмехаллин оьздангалла а.Советийн мур
Динан учрежденийн бакъонашна тӀехьара хьалМассо Дагестанан контекст Ӏилманан белхашкахь хьаьжина.XX бӀешеран чаккхе
Динан меттахӀотторЮкъарлийн йукъараллин болх а, дешар а шорлуш ду.1998 шо
«Кайтаги» монографиБ. М. Алимован болх зорбане даьлла.2004 шо
Хайдакхойн мотт талларС. М. Темирбулатован болх арадаьлла.2009 шо
Фольклор зорбане даларХ. М. Габибован «Хайдакьла фольклор» зорбане даьлла.2014 шеран 27 март
Оьздангаллин центр дӀаелларМаджалисехь Ламастан оьздангаллин центр болх бан волало.2017–2018 шераш
Кала-Корейше экспедицеш40 сов кӀелара стела таллана.2019 шо
Некрополан таллам зорбане даларЙозанийн а, рельефийн а талламхойн жамӀаш арадовлу.2020 шо
Оьрсийн-кайтагхойн къамелан жайнаЗорбанехь алфавитан масал а ду.2021 шеран 2 март
Музейн онлайн-альбомРЭМс кайтагхойн зезагаш тасаран коллекци гойту.2021 шеран 1 октябрь
Бараман мурШен могӀам тӀехь 37 яззам Россиехь а, 32 Дагестанехь а ду; иза массо къам дац.2023 шеран 25 январь
Маджалисан суртАгӀона тӀехь Askhab Dargo документан сурт лелош ду.2024–2026 шераш
ХӀинцалера алфавитUrssivar проекто кириллицин йозанан система кхиош ю.2026 шеран 23 июнь
Электронан дошаман версиБаза тӀехь 5392 яззам ду.
Кухни
Бепиг а, даьттаца беш лелош йолу кхачанаш а
Историн рационехь коьрта бара кӀен а, мукх а, тӀаьхьа хьаьжкӀаш. Цуьнан хӀоттам меттигашка а, хьоле а хьаьжжина бара.Хинкал а, чуьра хӀуманаш долу кхачанаш а
Бепигашца цхьаьна леладора жижиган а, шуран а сурсаташ. Кухнин тайп-тайпана варианташ лаьмнийн а, лаьмнийн кӀоштийн а юьрташкахь къаьсташ бара.Бешнаш а, бахам а
Лаьмнийн хьалхара дакъо а, аренаша а леладора латталелор, бешалор, кемсашлелор; даьхнилелор бахам тӀехдора. Ӏаламан зонаша Ӏаткъам бора кхачанан сурсаташна а, шеран заманашна а.
Адаташ а, гӀиллакхаш а
Юьртан йукъаралла
Гулам а, меттигерчу даржера нах а оьшуш долу гӀуллакхаш нисбора. Йукъараллин хьал тайп-тайпана дара; адатийн истори уцмийн омрашна тӀехьа тӀетоха йиш йац.Доьзал а, Ӏадатан текстиль а
Музейн материалаша цхьацца зезагаш диллина сурт Ӏадатан текстильца доьзна до. Ӏалашо йовзийта арера а, коллекцин документацешца а, суьртаца бен ца йовзийта.Пайхаза говзалла дӀаялар
Халкъан кхоллараллин цӀийнан материалаша сурт хӀоттадо пхьарийн кегийчу нахаца болх а, ширачу мотиваш лелор а таханлерачу хӀуманашкахь. Иза дӀахьуш долу оьздангаллин болх бу.
Бедар
Историн духаршна юкъахь дара коч, хеча, божарийн бешмет а, черкеска а, зударийн коч а, куьйган тӀехула леладо хӀуманаш а. Тайп-тайпанаш меттигах, хенах, бахамах доьзна дара; этнографин монографиша гойту конкретни комплекташ.
Хелхарш
Юьртан а, сценин а кепаш
Оьздангаллин центра материалаша сурт хӀоттадо исбаьхьаллин ишколан хелхаран ансамбль а, «Кайтаг» фольклоран тоба а. Сценин программа шен заманан Ӏадаташ кечдар ду.
Музыка
Оьздангаллин центрехь гойту зурначаш а, чунгуриш а ловзаран ансамблаш. Инструментан музыка Ӏиданашца, цхьаьна ловзорца а, Ӏамошца а доьзна ду; ансамблан хӀоттам хьоле хьаьжжина хуьйцу.
Фольклоран зорбанаш а, тӀеяздина дийцарш а меттигерчу меттадакъош ларйо. РӀА ресурсо гойту туьйранийн гулам а, Х. М. Габибован «Хайдакьла фольклор» балха а.
Пхьархалла
Кайтаган зезагаш диллар
ЦӀе чӀагӀйелла Е. М. Шиллинган сурт хӀотторшца. Иштта хӀуманаш Кайтагал арахь а евзаш ю; исбаьхьаллин Ӏадатан цӀе массо а хӀуман нийса этносан билгало йац.Бумбахь долчу бух тӀехь чилла
РЭМехь Ӏалашйо XIX бӀешеран зезагаш диллар, № 3105-1: бумбахь долу кӀади а, чиллин тайнаш а, 93 на 64 сантиметр. ХӀуман шен музейн истори ю.ТӀулган хьаьркаш а, эпиграфика а
Кала-Корейшан стелаша цхьаьнатуху Ӏаьрбийн йозанаш, чолхе орнамент а, рельефан суьрташ а. Уьш тешалла до хьаьркаш дешархойн говзаллех а, исбаьхьаллин Ӏадатийн зӀенашех а.Дийна говзалла
Таханлера пхьарша кхуллу панно, гӀайбанаш а, аксессуараш а, Ӏамо кегий нах. Оьздангаллин центро цхьаьна гойту шира хӀуманаш а, керла белхаш а.
Дагалецаме меттигаш
Маджалис
Кайтаган кӀоштан административан центр а, дуккха меттанаш долу юрт а. АгӀонехь лелийна Askhab Dargo документан сурт, 2023 шеран 25 январехь даьккхина.Кала-Корейш
Кайтаган урхалчашца доьзна историн центр. Цуьнан некрополь талларо юкъахь ду кашан тӀехь долчу стелаш тӀера цӀераш, терахьаш а, динан йозанаш а дешар.Музейн коллекцеш
РЭМо зорба туху XVIII–XX бӀешеран йуьххьера кайтаган зезагаш диллар. Коллекцис таро ло тайп-тайпанчу юьрташца, заманашца а, декорацин кепашца а дустар дан.
ЦӀераш: лелоран масалаш
Боьршанаш
Зударий
Нах а, оьздангаллин иэс а
Ахмад-хан, Кайтаган уцмий
Цуьнан Надир-шахца йолу йукъаметтигаш таллам бо персийн фирманашца. Материалаша гойту политикин харжаман чолхалла, тӀаьхьара турпалхойн сурт бен ца гойту.Бариат Магомедовна Алимова
XIX–XX бӀешеран йуьххьера кайтагхойх лаьцна историн-этнографин таллам автор. Цуьнан балхо юкъахь ду бахам, доьзал, духар а, синмехаллин оьздангалла а.Узлипат Гасанова а, Сапияханум Темирбулатова а
Кайтаган меттан, цуьнан лексикин а, грамматикин а талламхой. Церан белхаш РӀА Ӏилманан библиографехь далийна.Магомед Магомедов а, Urssivar декъашхой а
Болх беш бу электронан лексикин базехь а, кайтаган меттан цифран гӀирсаш тӀехь а. Проект бух тӀехь бу меттан дайшца а, талламхойца а цхьаьна болх.
Медиа
Суртан галерей
Авторство а, лицензеш а суьртийн куьгтӀехь билгалдина.