← Ерриг къаьмнаш
Къилбаседа Кавказ · Дагестан
Лаьккхий
Лаьккхийн
Лаьккхий: Къумухин а, Лакиян а истори, мотт, Ӏилма, балхара керамика а, оьздангаллин иэс а. Хьалхара динаш, ислам даржар, Къумухин маьждиган истори, кхалхарш, шерашкара низам а, Ӏилманан материалаш а.
Регионаш:Дагестан
Къумухехь йолу Джума-маьждиг. Фото Geoalex, 2021 · CC BY-SA 4.0
Мотт
Лаьккхийн · лакку маз
Доьзал
Нахско-дагестанан доьзал
Барам
173 416 Россехь (2021 шеран ларар)
Истори
Къам а, историн даймохк а. Лаккхой Дагестанан орамера къаьмнех цхьаъ бу. Церан ламастан бахархойн меттиг Лаккхойн а, Кулински а кIошташца доьзна ду. Кумух политикин, динан а, махлелоран а коьрта меттиг яра.
ЦIе а, мотт а. Ширачу литературехь «казикумуххой» бохучу цIарца девзаш дара уьш. Лаккхойн мотт Нахско-дагестанан доьзалан юкъадоьду. Историн цIерийн тера аьзнаша лаккхой а, туьркийн мотт буьйцу куьмикхой а цхьа къам ца бо.
Гумик а, юккъера бIешерийн Кавказ а. йозан тешаллаша Гумик лулара мехкийн системехь гойту. Оцу заманан талламан хроникаш, археологин материалаш а, йозанаш а дустар до. Ширачу географин цIе массо а таханлерачу бахархойн кийча тIаьхье ца хила еза.
Шамхалхой а, ханство а. Кумухан истори шамхалхойн Iедалца, тIаьхьа Казикумухски ханстволца доьзна ду. XVIII–XIX бIешерашкахь ханхойн латтанаш, юкъараллин латтанаш а, лаьттаза ахархой а чолхе доладаран а, декхарш кхочушдаран а система кхоьллинера.
ТIомера империн урхалле. 1820 шарахь российн эскарийн кампанино Кумухехь Iедал хийцира. 1859–1860 шерашкахь ханхойн урхаллин меттана гуонан урхалла дIахIоьттира. 1877 шеран гIаттам юха а лаккхойн юкъараллех чекхбелира, тIаккха охьатаIийтира.
Iилма а, пхьархалла а. Теологаш, хьехархой а, пхьархой а Кумухан уьйранаш лоьцуш бара Кавказан кхечу юкъарнашца. Iали Каяевн болх гойту динан дешар историца, астрономица, мотт а, йозан материалаш а талларанца муха вовшахтоьхна.
Советийн зама. 1921 шарахь Дагестанан АССР кхоллар къоман дахаран административан хьолаш хийцира. Дешаран а, культурин учрежденийн а кхиар юкъараллин дахар хийцаца догIуш дара.
1944 шеран кхалхар. Лаккхойн цхьа дакъа лаьмнийн юьрташкара ницкъаца кхалхийтира нохчий дIакхалхиначу махка. Новолакски кIоштан кхоллар оцу политикица доьзна ду. Иза ша лаамца кхалхар я массо а лаккхой кхалхар санна гайта ца мега.
1991 шеран сацамаш а, керла кхалхар а. 1991 шеран 23 июлехь Дагестанан халкъан депутатийн съездо сацам бира Новолакски кIоштара лаккхой керла меттиге кхалха а, Ауховски кIошт меттахIотто а. Сацам, гIишлошъяран программа а, доьзалийн бакъдерг дIахIоттор а тайп-тайпана тIаьхьенаш ду.
Таханлера барам. Росстатан таблицица Россехь 2021 шеран 1 октябрехь барам бина 173 416 лаккхо, царех 162 518 Дагестанехь. Иза конкретни дозанашкахь долу этносан барам ду, дуьненан мах хIоттор я мотт буьйцучеран барам а ца хуьлу.
Бахархойн дӀатар а, меттигера юкъарлонаш а
Лаьмнаш а, аренаш а. Лакхойн юкъарлонаш Ӏаш ю Лакски, Кулински, Новолакски кхечу кӀошташкахь а, ДегӀастанан гӀаланашкахь а, цуьнан арахь а. Бахархойн дӀатар хийцаделла бахаман зӀерий, миграцеш а, ницкъала кхалхар а бахьнехь.
Балхар, Аракул кхин меттигера юкъарлонаш. Мотт лелош долу мохк шина административан кӀоштаца тӀе ца кхочу. Вихли, Вицхи, Балхар, Аракул кхин юьрташкахь халкъан чохь меттигера къамелан а, оьздангаллин а башхаллаш лаьтта.
Къаьмнаш вовшах ца кхетош. Лакхойн мотт нах-дегӀастанан доьзалера ду, кумыкийн мотт тюркийн доьзалера. Историн зӀерий а, юкъара политикин хьал а меттанийн а, шеш шаьш олучу цӀерийн а башхаллаш дӀа ца йоху.
Мотт
Лаккхойн мотт, лакку маз, Нахско-дагестанан доьзалан юкъадоьду. Меттанийн литературехь иза историн «казикумухски» цIарца а девза.
Литературин норма кумухски диалектан бух тIехь кхоьллина. Меттигера тайпанех билгалйоху вицхински, вихлински, балхарски, аракульски кхин а. Диалектийн классификацин хIоттам талламах доьзна ду.
Куьйгайозанан ламаст арабийн графикан тIехь дара. 1928 шарахь латинан абат чуяьккхира, 1938 шарахь дуьйна кириллицин бух тIехь йолу йоза лелош ду. Графика хийцар школан, жайнаш арахецарна а, ширачу тексташка кхачарна а Ӏаткъам бира.
П. К. Услар а, Абдулла Омаров а мотт талларан хьалхарчу балхашкахь а, школан материалашкахь а болх бира. Омаровс гочдар, дешар а, фольклор гулдар а лелош, хьехархон а, талламхон а болх вовшахтуьйхира.
Лаккхойн мотт доьзалехь, литературехь, театрехь а, дешарехь а лелош ду. ГIалахь а, юьртахь а берашка мотт дIалуш долу хьолаш тайп-тайпана ду. Этносан тобанан барам мотт шен паргIат буьйцучу нахах тера ца хуьлу.
Дин а, динийн истори а
Исламал хьалхара ойланаш. ТӀаьхьара этнографин тептаршкахь Ӏаламан ницкъийн, синойн, лардаран лелорийн а, цхьацца меттигаш лараран а суьрташ ларйина. Царах хьалхара дуьненан гар кхин меттахӀотто йиш ю, амма массо а шира лакхойн цхьаъ а, хийцалуш доцу динах ойла ян йиш яц.
Зал а, Авдал а. Лакхойн мифологин Ӏадатехь Зал лакхара ницкъан суьртаца доьзна, ткъа Авдал талларца а, акхаройца а. Церан суьрташ бусалбанийн юкъараллехь кхин маьӀне хийцина. Лулара къаьмнашкахь тера мотиваш гойту оьздангаллин зӀенаш, цхьаъ система нийса копи яр а ца гойту.
ДогӀа, ял а, доӀа а. Л. Б. Гмыряс догӀа дехаран тайп-тайпана некъаш юьйцу, царех лакхойн юкъахь тептардинарш а. Цхьаъ Ӏадатан комплексан чохь меттигера лелорш, эвланаш ларар а, исламан доӀа а вовшахкхеташ хила тарло.
Керсталла: регионан контекст. Юьхьанцара юкъара бӀешерийн Кавказо керсталлин миссеш а, тайп-тайпана меттигера культ а хууш хилла. Оцу хаамаша тӀетоьхначу хьосташкахь доцуш массо а лакхойн дай керстанаш лара а, церан дегӀазакхийна терахь цхьаъ хӀотто а ца таро.
Ислам мичара кхаьчна. Керла дин даржор Ӏаьрбийн походашца, кхин а политикин зӀенашца, хьехамца, Ӏилмаца а, меттигера центрашца а доьзна дара. ТӀеман толам а, бахархоша дин тӀеэцар а хенан цхьаьна ца кхета.
ХӀунда тайп-тайпана бӀешераш гойту. А. Г. Булатовас, Л. И. Лавров тӀаьхьаваьлла, ислам тӀаьххьара чӀагӀдар XI–XII бӀешерашка туху, хьалхара чудалар а тӀеэцна. Иза талламийн муьрашка екъар ю, меттигера дийцарийн терахьашкара къаьсташ.
Кумухера маьждиг а, 778–779 шераш а. В. О. Бобровниковс талла тӀаьхьара йоза, цуо хаам бо Абу Муслима 162-гӀа хиджра шарахь маьждиг дӀахӀотторх лаьцна. Иза историн дагахь латтаран а, тӀаьхьара юхадаьхначу хийцаман а тешалла ду, VIII бӀешарахь хиллачу заманан йозан тептар дац.
Абу Муслим: истори а, дийцар а. Ӏилманчаша тайп-тайпана хроникаш а, йозанаш а вовшахтуху, кавказан ислам даржоран турпалхочуьнца Хорасанера цхьа цӀе йолчу гӀуллакххочуьнца вовшах ца туху. Талламо тӀеэцна цхьаъ лараме суьртан чохь масийтта хьехамхочун билгалонаш вовшахтохар.Терахь йолу иэсаш хӀун гойту. Кумухера XIV–XV бӀешерийн Ӏаьрбийн йозанаш долу кешний иэсаша кхиъна бусалбанийн оьздангалла тептарду. 1484–1485 шерашкара Умар, Ахьмадан кӀант, чохь йолчу йозано хьажол гойту. Цхьаъ иэсан терахь къоман дегӀазакхийна терахь яц.
Суннийн Ӏадат. Дукхаха болчу бусалба лакхошна историн агӀора шафигӀин бакъонан ишколан суннийн ислам хасбел хилла. Юкъараллин динан Ӏадат а, хӀора стаган ша долу тешар а цхьаъ дац.
Суфийн хьехархо хилар. Джамалуддин Гази-Кумухский накшбандийн сийлахь хьехархойх цхьаъ а, имам Шемелан синмехаллин авторитет а хилла. Сайфулла-къади Башларов а суфийн зӀенаш кхиорехь дакъа лецна. Уьш дукха бӀешерийн бусалбанийн историн муьраш ю.
Ӏилма а, реформаторство а. Ӏали Каяевс дин Ӏамор историца, Ӏаламан Ӏилманашца а, зорбанан белхаца а вовшахтоьхна. Цуьнан гӀуллакхо гойту бусалбанийн ойланан тайп-тайпаналла, цхьаъ некъе ца догӀуш долу.
Советийн мур а, тӀаьхьара хийцамаш а. Динна дуьхьала политикас институташна новкъарло йора, амма хаарш а, лелорш а доьзалшкахь а, меттигера юкъараллашкахь а дӀалуш дара. Советийн тӀаьхьара меттахӀоттор маьждигаш меттахӀоттор, дешар а, динан нормех лаьцна чоьхьара къовсамаш а юкъахь дара.
Сийлахь меттигаш а, таханара дахар а. Кумухера маьждиг дийна динан а, оьздангаллин дагахь латтаран а дакъа ду. Таханара арахьара сурт тайп-тайпана муьрашкара тояран лараш юкъахь ду; документан сурт юкъара бӀешерийн гӀишлон нийса меттахӀоттор санна гайта ца таро.
Таллуш долу хаамаш
Мотт
- Лаккхойн мотт Нахско-дагестанан меттанийн доьзалан юкъадоьду.
Декъар а, барам а
- Росси: 173 416 лаккхой; Дагестан: 162 518. Барам бина 2021 шеран 1 октябрехь.
Оьздангалла а, дахар а
- Балхара керамика дийначу гIаьннах хьаькхна, тIаккха суьрташ тIехьадохуш, кхин дIа йоьгаш.
Истори
- Кумух маьждигех лаьцна дийцар тIехь 778–779 шерашкара терахь тIаьхьара историн йозано тIеяздина.
- 1944 шарахь лаккхойн цхьа дакъа кхелхинарг ницкъаца дара.
ДӀасадекъа хронологи
Хьалхара юкъера бӀешо
Лаьмнийн ДегӀастан а, цуьнан лулахой аМеттигера йукъараллин истори кхиа Малхбален Кавказан политически а, динан а юкъашца контакташкахь.778–779 шераш тӀаьхьара йозанан тӀехь
Кумухан маьждиг кхолларах лаьцна ӀадатХаам исторически Ӏадатаца дӀадаьлла; йоза VIII бӀешеран гӀишлотоьран документ яц.XI–XII бӀешераш, талламхочун датировка
Лаки чохь ислам чӀагӀдарА. Г. Булатовас тӀелаьцна Л. И. Лавровн муьрашка екъар, динан чудахар цуьнан чӀагӀдаларах къастош.XIV–XV бIешераш
Кумухан бусалба эпиграфикаТӀулгийн хӀолламашкахь Ӏалашйо Ӏаьрбийн йозанаш а, орнаментан композицеш а.1484–1485 шераш
Ахьмадан кӀантан Умаран каш тӀера тӀулгДатированни йозано хьахадо хьажолла, динан дахар тешалла до.XVIII–XIX бӀешеран хьалхара агӀо
Ханство а, латта долар аЦхьаьна хилла ханашкара латтанаш, йукъараллин бакъонаш а, лазаран латта лелор а.1741–1743 шераш
Надир-шахан кампаниТӀеман гӀуллакхаш ДегӀастанехь хилла, меттигера йукъараллин дахаран хьал хийцина.1788 я 1792 шо
Джамалуддин Гази-Кумухски вин шоБиографин хаамашкахь тайп-тайпана датировкаш Ӏалашйо.1788–1789 шераш
Кумухан маьждиг тоярТӀаьхьара исторически йозано хаам бо Мухаммад-ханан заманахь тоярх лаьцна; къамел йозанан хаамах ду.1820 шо
Российн тӀеман кампани а, Ӏедал хийцар аКазикумухски Ӏедалан политически хьал чӀогӀа хийцало.XIX бӀешеран хьалхара дакъа
Суфийн зӀенаш кхиарДжамалуддин Гази-Кумухски гӀараваьлла динан хьехархо хуьлу.1859 шо
Шемаллин имамат охьаэгарДегӀастанехь тӀом чекхбаларца меттигера йукъараллин политически хьал хийцало.1859–1860 шераш
Округан урхалле дехьаваларКазикумухски ханство хийцало округан административан кхоллам.1865 шо
Къази-КъумухӀан абатӀабдулла Омаровс вовшашца цхьаьна хьалхара дешаран гӀирс арахоьцу.1866 шо
Жамалуддин Гази-КъумухӀан валарЦуьнан хьехархойн Ӏадат биографишкахь а, дешархойн зӀерийшкахь а лаьтта.1877 шо
ДегӀастанехь гӀаттамГӀаттаман гӀуллакхаш лакхойн юкъарлонашна тӀекхача; тӀаьхьа цаьргара таӀзар дар цаьргара дахаран тӀе Ӏаткъам бо.1878 шо
Ӏали Къаяев винарХинволу историк а, серлонар а КъумухӀехь вина.1894 шо
ХӀарун Саидов винарХинволу поэт а, драматург а Вачихь вина.1905–1906 шераш, терахь хеташ
КъумухӀан маьждиг меттахӀотторТӀаьхьара йозано маьждиган юкъарлон белхаш хьахадо; шо талламхочо терахь хеташ дешна.1909 шо
Эффенди Капиев винарХинволу йаздархо а, гочдархо а КъумухӀехь вина.1913 шо
Ӏали Къаяевн зорбанехь арадаьлла болхКаталого Темир-Хан-Шурахь астрономех лаьцна болх арахоьцуьйтуш дӀаяздо.1914 шо
КъумухӀехь театран кружокМеттигера любительски болам болало, цуьнца Лакхойн театр а доьзна.1921 шеран 20 январь
ДегӀастанан АССР кхолларВЦИКан сацам республикин автономин статус билгалйоккху.1928 шо
Латинан графикЛакхойн йоза латинан абат тӀе дехьадовлу.1935 шо
Профессионалан Лакхойн театрУчрежденис и шо шен профессионалан кхолларца доьзна до.1938 шо
Кириллицан графикаКерла абат таханара йозан бух хуьлу.1943 шо
Ӏали Къаяевн валарӀилманчун дахар чекхдовлу; цуьнан куьйгайозанан тӀаьхье тӀаьхьа таллам бан йолайо.1944 шо
Лакхойн цхьа дакъа ницкъала кхелхийтарЛаьмнийн юьрташкара доьзалш дӀакхелхина нохчийн латташка дӀакхалхадо.1957 шо
Махбаран духар сурт тӀедаккхарЛ. Ф. Виноградовас Шовкрхехь махбаран коч тӀехь йолу зуда сурт тӀедаккхадо.1973 шо
Лакхойн театран артисташ кечбарЕреванан исбаьхьаллин-театран институто керла къоман студи арахоьцу.1980-гӀа шераш
Балхарара текстиль музейн гуламехьОцу хенах РЭМ 12196-63 куз йогӀу.1991 шеран 23 июль
Керла кхалхарх сацамДегӀастанан халкъан депутатийн съездо лакхойн бахархой кхалхаран а, Ауховски кӀошт меттахӀотторан а сацам тӀелоцу.1990-гӀа шераш
Дин дахаран юкъаралла меттахӀотторЮкъараллин практика а, дешар а меттахӀотдо; керла некъаш а, дийцараш а хуьлу.2000 шо
А. Г. Булатован монографиXIX бӀешеран – XX бӀешеран йуьххьера лакхойх лаьцна историн-этнографин таллам арадовлу.2006 шо
Балхарара коллекци схьаэцарРЭМе П. К. Гаммадовас гулдина долу хӀуманийн гулам тӀелоцу.2010 шо
ДогӀа деха Ӏадатийн талламЛ. Б. Гмырин лакхойн материалашца йолу юьстахъяккхаран болх арахоьцу.2014 шо
КъумухӀан исбаьхьаллин иэсаш арахецарМ. М. Маммаевс уьш регионан оьздангаллин зӀерийн системехь карайо.2018 шо
И. ХӀ. Ӏабдуллаевн лакхойн-оьрсийн дошӀилманан библиографис доккха дошхойн арахецар дӀаяздо.2019 шо
Абу Муслимах лаьцна иэсан талламВ. О. Бобровниковс дийцарш, хроникаш а, йозанаш а вовшахтуху.2021 шо
Россера бахархойн дӀаяздарМаьршачу мехка тӀехь 173 416 лакхо вуьйцуш, царех 162 518 ДегӀастанехь.2023 шо
Латта лелоран талламЗ. Б. Рамазановас лакхойн долахь хилар а, латта лелор а лаьцна болх арахоьцу.
Кухни
Лакхойн хинкал
Жима тестан дакъош бульонца кечдо, жижиг а, приправаш аца охьадоьллу. Этнографша масех меттигера вариант дӀаяздина.Курзе а, буьрса а
Чохь ду жижиг, хӀоа, баьццара хох а, шеран акха буц а; рецепташ эвланашкахь а, доьзалашкахь а къаьста.Мераза кӀалнаш
Лакхойн кухнехь йаьржина нехчаца, буьрсаца, жижигца а, кхин а чоьшца долу мераза кӀалнаш. Церан кечдар шеран сурсаташца а, цӀеран бахамца а доьзна.Ялз а, шурийн сурсаташ а
Лаьмнийн латталелор а, даьхнийлелор а кхоьллира де-деношкахь дааран хӀоттам. Ахчанан барам а, цхьаьна эвлан хьал а стола тӀера хӀоттам хийцаш хилла.Ӏидан кхача
Юкъара даар а, Ӏадатан кхача а доьзалан а, шеран а дезачу деношкахь дакъа долуш дара. Историн сурт цхьаьна муьре а, меттигера практике а хаьттина ду.
Адаташ а, гӀиллакхаш а
Юьртан йукъаралла
ЖамаӀато дакъа лоцура латта а, бахаман гӀуллакхаш а урхаллехь. Аьшнашна, бежнашна а, хина а бакъонаш тайп-тайпана доларан а, лелоран а кепашца чӀагӀдора.Лулархойн гӀо
ГӀишлош яр а, бахаман белхаш а цхьаьна баран лаьмнийн эвлан дахар ларбора. ГӀоьнан кепаш юкъараллин хӀоттамца а, цуьнан ресурсашца а доьзна дара.Хьешийн цӀа а, некъ а
Пхьаран говзаллаш, махлелор а, некъаш а лакхойн эвланаш аренан а, гӀалийн а центрашца вовшахтуьйхира. Гергара а, лулара а зӀенаша оцу юкъаметтигаш ларъян гӀо дора.Календарь а, ял а
Хаза а, ялца а доьзна Ӏадаташа гойту юьртара дахар Ӏаламан циклца доьзна хилар. Лелораш а, цӀераш а эвланашкахь къаьсташ хилла.Ловзаран дагалецам
Шовкрахара 1957-чу шеран музейн сурто гойту ловзаран коч а, шаль а тӀехь йолу зуда. Иштта документашца билгал терахь а, меттиг а ло, амма ловзаран массо а сурт ца хийцало.
Бедар
Лакхойн костюман комплексаш меттигаца, хенаца, ахчанан барамца а, Ӏалашца а къаьсташ хилла. РЭМ-ан Балхарара 12196 коллекцис ларйо зударийн а, боьршийн а духар, коьрта тӀехулара духар а, дахаран хӀумнаш а.
Зударийн коьрта тӀехулара духар чухта РЭМ-ехь гайтина XX бӀешеран хьалхарчу Вихилара хӀумаца. Цу чохь шолгӀа а, кӀадиган а кӀадиш, нехан туьлгӀаш а, тасма а лелош ю; иза цхьаьна хӀуман атрибуци ю.
Балхарара божарийн дӀаьха туьлгӀа духар музейс 1930–1940 шерашкара тера ю. Цуьнан материал а, хӀоттор а шелбазарца доьзна ду. Таханлера сценин духар историйн юкъараллин духарца массазза ца догӀу.
Хелхарш
«Сапа» Ӏадат
А. Г. Булатовас Вацила тӀехь хуьлу шеран Ӏадат а, цуьнан хелхаран элементаш а суртхӀоттош ю. Дакъалацархоша меттигера практика бусалбанийн хьажоран Ӏадатаца кхетадора.Профессионалан сцена
Лакски театро музыкально-драматически сценически культура кхиош ю. Постановкас гойту авторски болх, шен традици кхетаман маьӀна луш.
Музыка
Эшаран фольклорца юкъатоьхна лирически, дийцаран а, Ӏадатан а сюжеташ. Авдал мифологически сурт девза Ӏадатех бен а, лакски эшаран тексташкара а.
Фольклор гулбар доьзна Абдулла Омаровн а, кхин талламхойн а балхаца. Эшар дӀаяздар, цуьнан гоч а, сценически кхочушдар а тайп-тайпана Ӏалашдаран кепаш ю.
Музыкально-драматически театро вовшахтуьйсу къамел, музыка а, сценически болх а. ХӀинцалера репертуарца юкъатоьхна къоман произведенеш а, гочаш а.
Пхьархалла
Балхара керамика
Мастерицаша гӀум-лаьттан чӀуранах пхьегӀа кхуллу, куьган гӀирса тӀехь пенгаш нийса до, ангобца сурт дилла, кхин дӀа кхаба. Технологи а, меттигера материалаш а ю девзачу пхьалгӀан бух.Текстиль
Музейхь Ӏалашйо 1980-гӀа шерашкара Балхарара лакски кӀадиза куц, РЭМ 12196-63. Карточкас дӀаяздо кӀадиза тайнаш, техника а, схьадалар меттиг а.ПхьалгӀан дахар
Балхара коллекцица юкъатоьхна пхьегӀаш, нехан а, дечиган а сурсаташ, духар а, гӀирс а. ХӀуманаша талош ло цӀахь лелош болу производство Ӏамо, ийсарца а, пхьарчийн балхаца а цхьаьна.
Дагалецаме меттигаш
Кумух
Лакски политически а, динан а дахаран исторически юкъ. АгӀона тӀехь гойту джума-маьждиган бакъ йолу сурт, 2021 шеран 9 майхь даьккхина.Балхар
Керамикаца девза лакски эвла. Технологин музейн сурт-дийцар гӀо до башхадала меттигера пхьалгӀа а, цунна тардина йина сурсаташ а.Вачи
Гарун Саидовн, поэтан, драматурган а, публицистан а, даймохк. Цуьнан тӀаьхье доьзна хӀинцалера лакски литература кхолларца.Куркли
Эвла доьзна хьехархочун а, этнографан а Абдулла Омаровца. Цуьнан белмаша гӀо до лакски дахар, мотт а, XIX бӀешеран серлонар а Ӏамо.Новолакски эвланаш
ХӀокху йукъараллин историца юкъатоьхна 1944 шеран ницкъала дӀакхалхар а, тӀаьхьа керла меттиг харжаран сацамаш а. Тайп-тайпана муьрех лаьцна дагалецамаш башха Ӏалашдан деза.
ЦӀераш
Боьршанаш
- Барцу (лаккхойн)
- Бюрни (лаккхойн)
Зударий
- ТIутIи (лаккхойн)
- Нину (лаккхойн)
- Чава (лаккхойн)
- Зунзул (лаккхойн)
Нах а, оьздангаллин иэс а
Абдулла Омаров
Хьехархо, этнограф а, П. К. Усларан белхахо а. Дакъа лецна ишколан материалаш кечйеш а, лакски фольклор гулбеш а.Джамалуддин Гази-Кумухски
Кумухера суфийн хьехархо, имам Шамилан синмехаллин авторитет. Биографешкахь цуьнан вина шо тайп-тайпана гойту: 1788 я 1792; кхелхина 1866 шарахь.Али Каяев
Ӏилманча-энциклопедист, теолог, историк а, серлонча а, 1878–1943. Ӏамош хилла ДегӀастанан йозанан тешаллаш а, оьздангаллин тӀаьхье а.Гарун Саидов
Вина Вачихь 1894 шарахь. Поэт, драматург, гочдархо а, публицист а, хӀинцалера лакски литература кхоллархойх цхьаъ.Эффенди Капиев
Йаздархо, публицист а, гочдархо а, вина Кумуххь 1909 шарахь. Цуьнан кхолларалла доьзна ДегӀастанан дуккха а меттанашкахь болчу литературин хьолеца.
Медиа
Суртан галерей
Авторство а, лицензеш а суьртийн куьгтӀехь билгалдина.