Адыгей

Адыгей лаьтта Къилбаседа-Малхбузен Кавказехь: Прикубанан аренаш тӀера хьун долчу ломан кӀажошка а, лекха лаьмнийн байнашкахь а. Цуьнан коьрта гӀала Майкоп лаьтта Шайн эркан тӀехь. Регионан истори гойту борзанан бӀешеран иэсаш, адыгийн йукъараллаш, гӀалин тӀаьхье а, таханлера дуккха къаьмнаш долу республика а. Адыгейн а, оьрсийн а меттанаш пачхьалкхан меттанаш ду.

Лекха лаьмнийн байнаш, кӀора-мӀаьдаш а, карстан чуьркаш а — Лагонакан лам: Ӏаламан ландшафтийн суьрташца сурт · иллюстраци · Исбаьхьаллин сурт

500,7 эзар

бахархой 2025 шеран 1 январехь, Росстатан округлённый мах хадабо Российн Банкан профилехь

7,8 эзар

квадратан километр, республикин гергга майда

пачхьалкхан меттанаш: адыгейн а, оьрсийн а

Географи маьӀнашца

ГӀаланаш, эвланаш а, кӀошташ а

Адыгейн юкъадогӀу ворхӀ административни район а, республикин маьӀна долу ши гӀала а. Районашна юкъадогӀу эвланийн поселенаш, эвланаш, станицаш а, поселкаш а.

Нах беха меттигаш: 233
Мехкаш: 9

Нах беха меттигийн исписка 2026 шеран 8 сентябрехь. Тайп-тайпана муниципалан кхолламийн цхьатера цӀераш йолу нах беха меттигаш къаьстина гайтина. Цхьабосса бахархой боцу кегийра нах беха меттигаш а йукъатоьхна; бахархойн барамх лаьцна хӀокху чохь хаам ца делла.

ГӀалин гуоМайкопЮкъ: Майкоп

ГӀалин гуоАдыгейскЮкъ: Адыгейск

КӀоштГиагински районЮкъ: Гиагински станица

КӀоштКошехабльски районЮкъ: Кошехабль эвла

КӀоштКрасногвардейски районЮкъ: Красногвардейски юрт

КӀоштМайкопски районЮкъ: Тульский посёлок

КӀоштТахтамукайски районЮкъ: Тахтамукай эвла

КӀоштТеучежски районЮкъ: Понежукай эвла

КӀоштШовгеновски районЮкъ: Хакуринохабль эвла

Географи а, бахархой а

Адыгейчоь Кавказан къилбаседа-малхбузен декъехь ю. Республикан къилбаседехь Прикубань аренан латта ю, къилбехьа Лакхара Кавказан кӀажош а, басеш а. Майкоп лаьтта Белой тӀехь, Кубань бассейнан цхьаъ хи. Ӏаламан ландшафташна йукъайогӀу караерзийна аренаш, лаьмнийн хьунш а, лекха лаьмнийн байнаш а. Росстатан хаамашца, Банк Российс ялийна, 2025 шеран 1 январехь республикехь вехаш 500,7 эзар стаг хилла. Мехкан майда гергга 7,8 эзар км² ю. Барамаш тӀеэцна, бахархойн мах хадор дезна терахьан уллохь. Юьртан бахам а, промышленность а цхьаьна ю гӀуллакхийн кхиаран сферехь. Туристин маьӀна ду республикан лаьмнийн декъан Ӏаламан комплексаш; цуьнан экономика туристин маршруташка бен ца оьшу.

Къаьмнаш а, цаьрца доьзна материалаш а

Адыгаш (чергазаш)

Адыгэ · Бараман категореш; дуьненахь цхьатерра жамӀ дац

Адыгейн а, къабарди-чергазийн а меттанаш

Адыгийн юкъараллаш а, меттан Ӏадаташ а

Темиргоевн Ӏадат: Темиргоевн, йа чемгуйн, диалект йоьзна йу литературин адыгейн мотт кхоллайаларца. Историн юкъараллаш а, таханлера меттан тобанаш а цхьаьна ца догӀу.
Бжедугн Ӏадат: Бжедугн диалект адыгейн меттан коьрта диалектех цхьаъ, республикехь Ӏалашйеш йолу.
Шапсугаш а, абадзехаш а: Шапсугн Ӏадат гайтина Краснодаран мехкан Ӏаьржа хӀордан йистехь а. Абадзехн диалект Ӏалашйеш йу дукхах дерг арахьара диаспорехь.
Юкъара адыгийн оьздангаллин дуьне: Адыгейхой, кабардинхой, черкесаш а, шапсугаш а вовшахтесна шайн цӀарца «адыгэ» а, оьздангаллин тӀаьхье а. Адыгийн дуьненан географин доза Адыгейн Республикин дозанал сов дукха шуьйра йу.

Меттанаш: статус а, доьзалан дахар а

Адыгейн мотт

Адыгейн мотт абхазо-адыгийн меттан доьзалехь ду. Коьрта диалектан Ӏадаташ ю темиргоевн, бжедугн а, шапсугн а; абадзехн Ӏадат гайтина дукхах дерг диаспорехь. Цара юкъахь фонетикин а, кхин а башхаллаш йу. Адыгейн а, кабардино-черкесн а шайн башха литературин нормаш йу.

Оьрсийн мотт а, пачхьалкхан статус а

Адыгейн Республикин пачхьалкхан меттанаш адыгейн а, оьрсийн а ю. Оьрсийн мотт шуьйра леладо къаьмнашна юкъахь зӀенехь, дешарехь а, гӀалин дахарехь а. Республикас гаранти йо цигахь Ӏаш долу къаьмнийн меттанаш Ӏалашйар а, кхиор а.

Мотт республикехь а, диаспорехь а

Адыгейн мотт леладо Россехь бен ца Ӏа, арахьара юкъараллашкахь а, царна юкъахь Турцехь а, Гергара Малхбален мехкашкахь а. Мотт берашка дӀакхачийтар Ӏалашйар башха тӀедиллар ду. Лингвистикин хаамашкахь далийна 2010 шеран хьарчийаран терахьаш таханлера буьйцурш санна ца деша деза.

Бахархой а, оьздангаллин тайп-тайпаналла а

Бахархойн мах хадор республикан массо а даим болчу бахархошна тӀехьадоьду. Этникин хӀоттам гуттара хӀоттадо бахархой багарбарца, ткъа иштта шеран массо а барам мах хадорца вац.

Адыгейхой: Адыгийн оьздангаллин дуьненан дакъа а, республикин коьрта къаьмнех цхьаъ а. Дерриг дуьненахь адыгийн барам Адыгейн бахархойн барамца цхьаьна ца хуьлу.
Оьрсий: Республикин бахархойн барамца уггаре доккха тоба. ГӀалин а, юьртан а юкъараллашна шайн бахаран истори йу.
Эрмалой а, кхин бахархой а: Адыгейхой а, оьрсий а ца Ӏеш, республикехь кхин къаьмнийн векалш а Ӏаш бу. Къам, ненан мотт а, динан тешам а башха амалш санна лоруш ду.

Адыгейчоьнан истори

Чулацам

Текстан барам

100%

Коьрта 1 · IV эзар шо в. э. тӀ.

Майкопан оьздангалла а, Ошад курган а

1897 шарахь Н. И. Веселовскийс талламаш бира Майкопан курганехь, Ошад цӀарца а евзаш. Металлан пхьегӀашца, кечалца а, кхин хӀумнашца а девза дӀавоьллинарг тӀаьхьа цӀе тиллира хьалхарчу борзанан заманан майкопан археологин оьздангалле.

Ю. Ю. Пиотровскийн таллам керлачу хьолехь вовшахтосу экскавацин архивни материалаш, хьалхара зорбанаш а, дӀавоьллин комплексах лаьцна. Карийнарш гойту Кавказан а, лулара регионан а оьздангаллин шуьйра зӀенаш. Уьш ца таро йо кхин тӀедеш долу хьосташ ца хилча борзанан заманан дерриг бахархой цхьана таханлерчу къаьмна тӀехьатоха.

АгӀо 1 тӀера 1коьрта чохь 1

Историн обзор талламийн а, документийн а хьажоргашца. Таханлера административан дозанаш шира культурашна а, историн адыгийн латташна а тӀе ца диллина.

Ӏалам а, археологин тӀаьхье а

Лагонак лаьмнийн мохк а, Фишт-Оштен массиваш а евза кӀажан ландшафташца, рельефан карстан формашца, лаьмнийн байнашца а, баха флорица а. Фишт, Оштен а, Пшеха-Су а кхуллу Малхбузен Кавказан евза тӀегӀанан тоба. Массивехь Ӏалашйо Лакхара Кавказан уггаре малхбузен шен ледаш. Кавказан пачхьалкхан Ӏаламан биосферан заповедник кхоьллина 1924 шеран 12 маехь. Иза лаьтта кхаа субъектехь: Адыгейчохь, Краснодаран краехь а, Карачаево-Черкесехь а. Заповедникан Ӏалам Ӏалашъяран режим ю; маршрутийн тӀекхочушалла а, лелош долу бакъонаш а дирекцехь таллар деза. «Малхбузен Кавказ» объект ЮНЕСКО-н Дуьненан тӀаьхьенан испискан йукъатоьхна 1999 шарахь Ӏаламан комплексийн тайп-тайпаналла а, экосистемийн Ӏалашъяр а бахьнехь. Иза Ӏаламан объект ю билгалйина дозанашца, ткъа Адыгейчоьнан массо а мехкан йа массо а археологин памятникийн статус вац. Майкопан курган а, дольменаш а гойту борзанан бӀешеран талламийн тайп-тайпана некъаш. Археологин сурташ, планаш а, реконструкцеш а Ӏилманан зорбанешкахь тӀекхочуш ду; уьш таро ло Ӏалашйина памятник таханлерачу керлачу кхолламах къасто.

Динан гӀиллакхаш

Адыгийн юкъарлонийн историн чохь цхьаьнагӀоьртуш хилла меттигера динаш, керсталлин Ӏаткъамаш а, ислам а. Ислам даржор маьӀ-маьӀца а, цхьаьна хенахь доцуш а хилла; маьӀна долуш хилла ГӀирман ханаллаца а, Османан империца а зӀенаш. Адыгейхойн юкъахь чӀагӀделла суннийн ислам. Республикан динан дахар тайп-тайпана бу, цуьнгахь керстанан а, кхин юкъарлонаш а ю. Адыгэ хабзэ юкъараллин а, эхь-бехкан а норманийн системехь ю, цхьацца динца нисса ца боьзна. Этникин принадлежность ша санна стаган ша дине ца гойту.

Эпос, литература а, пхьола а

Адыгейн нартский сказанияш Кавказан нартский эпосан юкъара дуьненан юкъадогӀу. 1974 шеран «Нарты» академин арахецаршо тексташ, гочдараш а, комментареш а цхьаьнатуху. Аскер Гадагатлян белхаш адыгейн къаьмнийн эпос Ӏаморна лерина ду. Бартаца долу дийцаршо исбаьхьаллин суьрташ а, оьздангаллин дагалецамаш а лардо, ткъа хиламашкахь долу нийса летопись яц. Адыгейн къоман музейшо археологин а, этнографин а гулдараш, историн а, оьздангаллин а материалаш лардо. Цуьнан официальни сайт тӀехь Тембот Керашеван Литературин музей а гойту. Музейн предметаш а, атрибуци йина фотографиш а духар, дахар а, литературин тӀаьхье а Ӏаморан таро ло. Дешийн а, детийн а татолах духар а, дахаран предметаш а кечйо. Мадина Иванокован талламаш оцу исбаьхьаллин техникашна, шира кепашна а, терминологина а лерина ду. Белхашкахь Причерноморски Шапсугин материалаш а карайо, уьш шуьйрачу адыгейн оьздангаллин тӀаьхьенан юкъадогӀу. «Щыпс-пӀастэ» цхьаьнакхетар адыгейн кухнехь гӀарадаьлла меттиг дӀалоцу. ПӀастэ кенан, тӀаьхьа кхузахь а цӀенкъан а буткъа каша; цунна щыпс соус, жижиган, шуран я кхин блюдашца юкъатоху. Соусан рецептураш меттигашца а, доьзалца а къаьста. Этографин суртхӀотторш дааран хӀуманаш дахаран-Ӏалашонан гӀуллакхца, хьошаллаца а, доьзалан хиламашца а доьзна гойту. Дааран хӀуманнийн, кухнин предметийн цӀераш а, хьешан Ӏадаташ а меттан, кицанийн а, поговоркийн а чохь ларйо. А. А. Куваева адыгейн оьздангаллин оцу аг1онан гастрономин лексика талламца хьожу. Иштта некъ рецептийн суртхӀотторна тӀетуху хаамаш даар дегӀа дахаран къамелан юкъадогӀуш хиларх лаьцна.

Кхача а, дааран оьздангалла а

«Щыпс-пӀастэ» цхьаьнакхетар адыгейн кухнехь гӀарадаьлла меттиг дӀалоцу. ПӀастэ кенан, тӀаьхьа кхузахь а цӀенкъан а буткъа каша; цунна щыпс соус, жижиган, шуран я кхин блюдашца юкъатоху. Соусан рецептураш меттигашца а, доьзалца а къаьста. Этографин суртхӀотторш дааран хӀуманаш дахаран-Ӏалашонан гӀуллакхца, хьошаллаца а, доьзалан хиламашца а доьзна гойту. Дааран хӀуманнийн, кухнин предметийн цӀераш а, хьешан Ӏадаташ а меттан, кицанийн а, поговоркийн а чохь ларйо. А. А. Куваева адыгейн оьздангаллин оцу аг1онан гастрономин лексика талламца хьожу. Иштта некъ рецептийн суртхӀотторна тӀетуху хаамаш даар дегӀа дахаран къамелан юкъадогӀуш хиларх лаьцна.

Медиа

Ламан Адыгейчоьнан ландшафташ

Лаго-Наки кӀажан лаьмнийн сурт. ХӀара исбаьхьаллин кхетам бу, сурт даьккхина меттигца нисса ца боьзна. Ӏаламан а, памятникийн а документальни сурташ лахара материалашкахь тӀекхочуш ду.

Шатлакхан илли

Адыгейчоьнан Республикан пачхьалкхан шатлакхан илли

Адыгейн а, оьрсийн поэтически верси а

Дешнаш Исхак Машбашан, музыка Умар Тхабисимовн. Тексташ а, лелоран низам а чӀагӀдина Адыгейчоьнан Республикан 2007 шеран 7 июнан № 90 пачхьалкхан символашках лаьцна законца.

ЧӀагӀдина гимнан версеш а, кхочушдаран низам а тӀекхочуш ду законан электронни копи тӀехь «Официальни текст» хьажоргаца.

Хронологи

Хилламаш: 15 / 15

IV эзар шо в. э. тӀ.: Майкопан археологин культура, йуьхьанцара борзанан бӀешо.
В. э. тӀ. IV II эзар шо чаккхе.: Малхбузен Кавказан дольменашна памятникийн коьрта хронологин диапазон ИА РАН-ан обзорехь.
1857 шеран май: Майкопан тӀеман чӀагӀо кхоллар.
1864: Кавказан тӀеман тӀаьххьара мур Къилбаседа-Малхбузен Кавказехь; чергазийн дуккха а ницкъаца деина кхалхар.
1870: Майкопан гӀалин статус йелла.
1897: Н. И. Веселовскийс талламаш бина Майкопан Ошад курган.
1922 шеран 27 июль: Чергазийн (Адыгейн) автономин область кхоллар.
1925: Краснодарехь Адыгейн историн-этнографин музей кхоллар.
1936 шеран 10 апрель: Майкоп автономин областан йукъатоьхна а, цуьнан административан центр хилла а.
1942 шеран 9 август: Майкопан немцойн оккупаци доладалар.
1943 шеран 29 январь: Майкоп мукъадаккхар.
1943 шеран 18 февраль: Адыгейн автономин областан мехкан мукъадаккхар чекхдалар.
1991 шеран 3 июль: РСФСР-ан закон автономин область республика тӀехьадаккхарах.
1995 шеран 10 март: Адыгейчоьнан Республикан Конституци тӀеэцар.
1999: «Малхбузен Кавказ» объект ЮНЕСКО-н Дуьненан тӀаьхьенан испискан йукъатохар.