Эрмалойчоь

Эрмалойчоь лаьтта Къилба Кавказехь, Эрмалойн лекха лаьмнийн къилбаседа-малхбален декъехь. Цуьнан оьздангаллин тӀаьхьо цхьаьнатуху Эребунин а, Аренин а археологи, Эчмиадзинан, Гегардан, Ахпатан а, Санаинан а керстанан архитектура, эрмалойн йоза, хачкаршан исбаьхьалла, дудукан музыка а, дийна пхьаран Ӏадаташ а. Севан Ӏам, вулканийн лекха лаьмнаш а, ломан чутаьӀнаш а пачхьалкхан тайп-тайпанчу Ӏаламан суьрташ хӀитто.

3,1039 млн

Armstat-ан 2026 шеран 1 июлехь гуттаренна ахархой, 2022 шеран бахархой дӀаяздаран бух тӀехь

29 743 км²

Эрмалойчоьнан Республикин майда, официальни пачхьалкхан справкеца

ЮНЕСКО-н Дуьненан тӀаьхьенан объект Эрмалойчоьнан махкахь

Географи маьӀнашца

Регионаш а нах беха меттигаш а

Эрмалойчоь итт марзана декъна ду. Ереванан ша-шешца статус ю. ХӀора марзана чохь йоккхайина йукъараллаш, гӀаланаш а, эвланаш а ю.

Нах беха меттигаш: 1003
Мехкаш: 11

Справочника чохь 2025 шеран могӀамца 1 003 нах беха меттиг ю. Чутоьхна кегий нах беха меттигаш, бахархойн дукхаллица ца къастош. Къоман яздар билгалдина бӀогӀамашкахь; оьрсийн транскрипцис цӀераш лохуьйту. Йукъараллех лаьцна уточненеш оцу могӀаман версица догӀу.

Коьрта гӀала, ша-шешца йукъараллаЕреванЮкъ: Ереван

МарзАрагацотнЮкъ: Аштарак

МарзАраратЮкъ: Арташат

МарзАрмавирЮкъ: Армавир

МарзГегаркуникЮкъ: Гавар

МарзЛориЮкъ: Ванадзор

МарзКотайкЮкъ: Раздан

МарзШиракЮкъ: Гюмри

МарзСюникЮкъ: Капан

МарзВайоц-ДзорЮкъ: Ехегнадзор

МарзТавушЮкъ: Иджеван

Географи а, бахархой а

Эрмалойн Республика йу Къилба Кавказехь, хӀордан тӀегӀанера ара а йоцуш. Пачхьалкхан тептарша гойту майда 29 743 км². Пачхьалкхо чулоцу лекха лаьмнаш, вулканан массиваш а эркан тогӀенаш а. Эрмалойн лекха лаьмнаш историн-географин кхетам санна шор ду хӀинцалера республикин мехкал. Armstat бюллетенца 2026 шеран 1 июлехь даим болу бахархой бара 3 103,9 эзар стаг, царех 1 149,5 эзар Ереванехь. Иза 2022 шеран бахархой дӀаяздаран бух тӀехь хӀинцалера ларар ду, дуьненан массо эрмалойн барам а бац. Республикехь 10 область а, Ереван цхьаьнатоьхна йукъаралла а ю 12 административан кӀоштаца. Даим болчу бахархойх, бахархой дӀаяздаран къоман хӀоттамх, диаспорин бахархойх терахьашца долу хаамаш тайп-тайпана тобанаш дуьйцу. Уьш цхьаьна тӀетоха йа методика ца лоруш дустар ца мега. ООН-ан къоман хӀоттаман таблица 2022 шеран бахархой дӀаяздарна йаьлла. Лулара пачхьалкхаш: Гуьржийчоь, Азербайджан, Иран а Турци а. Эрмалойн Республикин уггаре лекха меттиг: Арагац, 4090 метр. Географин цӀераш Арагац а Арарат а тайп-тайпана лаьмнийн массиваш билгалдоху.

Къаьмнех лаьцна йоьзна йаззамаш

Эрмалой

Հայեր · Хайер · 2 875 697 Эрмалойчохь (2022 шеран багарбар)

Эрмалойн: малхбаленэрмалойн а малхбузенэрмалойн а литературин нормаш

Областаш а, коьрта шахьар а

Ереван: Коьрта шахьар а, 12 административни кӀоштах лаьцна къаьстина йукъаралла а. Armstat-ан 2026 шеран 1 июлехь ло 1 149,5 эзар гуттаренна ахархой.
Арагацотн, Арарат а, Армавир а: Пачхьалкхан малхбузен а, юккъерачу декъехь йолу кхоъ къаьстина область. Арарат областан цӀе араратан лам Эрмалойчоьнан Республикехь ду аьлла маьӀна ца ло.
Гегаркуник а, Котайк а: Тайп-тайпана лаьмнийн а, аьррун а ландшафташ йолу областаш; Севан Ӏам Гегаркуникехь бу.
Лори, Ширак а, Тавуш а: Пачхьалкхан къилбаседа областаш. Гюмри Ширакан центр, Ванадзор Лорин центр, Иджеван Тавушан центр.
Вайоц-Дзор а, Сюник а: Къилбен областаш, шайн историн а, Ӏаламан а башхаллаш йолуш. Арени Вайоц-Дзорехь бу. ХӀинцалера областаш шира паччахьаллийн дозанашца нисъян ца деза.

Мотт а, йозанан ламасташ а

Эрмалойн мотт: пачхьалкхан мотт

Эрмалойн мотт индоевропин меттанашна йукъа боьду, шен йозан ламаст а йолуш. Пачхьалкхан статус Конституцин 20-гӀа статьяс тӀечӀагӀдо. ГӀажарийн меттера тӀеэцна дешнаш хиларо эрмалойн мотт гӀажарийн меттан тобанехь ду аьлла маьӀна ца ло.

Малхбаленэрмалойн а, малхбузенэрмалойн а ламасташ

ХӀинцалера эрмалойн мотт малхбаленэрмалойн а, малхбузенэрмалойн а литературин ламасташца вовшахтоьхна. Малхбаленэрмалойн мотт Эрмалойчохь а, цхьацца диаспорашкахь а леладо; малхбузенэрмалойн мотт историн агӀора Османан эрмалойн йукъараллашца доьзна, тахана диаспоран тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь даьржина ду. И башхаллаш меттан историн йукъадоьду, гражданаш категорешна декъарца ца доьзна.

Грабар а, йозан истори а

Классикан эрмалойн мотт, я грабар, V бӀешарахь дуьйна тешалла до, иза хьалхарчу литературех а, килсан жайнийн культурех а доьзна. Месроп Маштоцан абат кхоллар тамашийна V бӀешеран юьххьехь хӀоттадо; эрмалойн музейн а, оьздангаллин а ламастехь тӀеэцна 405 шо.

Меттанаш а, йукъараллин ша-шахӀоттор а

Эрмалошна тӀехула 2022 шеран бахархой дӀаяздар езидаш, оьрсий, ассирийш, курдаш, украинаш, желтой а, кхин тобанаш а лору. Къам, ненан мотт, гражданалла а, дин а тайп-тайпана билгалонаш ю: бахархойн хӀоттам меттанашца я динашца декъар санна автоматически лара ца деза.

Пачхьалкхан кхин йукъараллаш

Хьажоргаш гойту порталан т1екхочаш йолу йаззамаш, пачхьалкхан бахархойн юьззина исписка ца гойту. 2026 шеран демографин мах хадоран а, 2022 шеран бахархой барбаран къоман х1оттам а тайп-тайпана терахьеш ду.

Езидаш: 2022 шеран бахархой дӀаяздар: 31 079 стаг. Ша-шен лараран категори, курдашца автоматически вовшахтоха ца йиш йолуш.
Оьрсий, ассирийш а, курдаш а: 2022 шеран бахархой дӀаяздар: 14 076, 2 755 а, 1 663 а стаг. Уьш бахархой дӀаяздаран терхьан гайтамаш ю, 2026 шеран мах хадор ца ю.
Украинаш, желтой а, кхин йукъараллаш а: ДӀаяздаро кхин тобанаш а, жоп дала ца лаар а къасто. Йуьззина хӀоттам ВКЪКх Статистикин декъан официальни таблицехь ду.

Эрмалойчоьнан истори

Чулацам

Текстан барам

100%

Коьрта 1 · В. э. тӀ. IX-VI бӀешераш

Урарту а, Эребуни а

Эрмалойн акъарин тӀехь вайн эрал хьалха IX-VI бӀешерашкахь хилла Ван паччахьалла, Урарту цӀарца евзаш. Цуьнан материалан тӀаьхье йукъадоьду гӀопаш, клинопис йозанаш, металлан сурт-кепаш а, пенан сурт а. ХӀинцалера археологин иэсашша таро ло бахам а, урхалла а Ӏамор, шира бахархой хӀинцалера бахархой дӀаяздаран категорешна тӀе ца хьоьжуш.

Эребуни гӀопан бух биллар паччахьо Аргишти I-чо вайн эрал хьалха 782 шарахь хилла аьлла клинопис йозан бух тӀехь хӀоттадо. И терхь Ереван историн йукъадоьду. Археологин комплекс а, хӀинцалера гӀала а къасто деза: уьш цхьаьна меттиган историн тайп-тайпанчу муьрашка йоьзна ю.

АгӀо 1 тӀера 1коьрта чохь 1

Т1еххьара сурт х1оттош къастадо Эрмалойн лам а, шира а, юкъара б1ешерийн пачхьалкхаш а, диаспора а, таханлера Эрмалойн Республика а. Церан мехкаш а, политикин дозанаш а цхьаъ ца хуьйцу.

Археологи: Арени а Эребуни а

Арени-1 хьехан комплексехь карийна вайн эрал 4000 шо хьалха гергга вино кхин арахецаран гӀирсаш а пхьегӀаш а. 2011 шеран Journal of Archaeological Science журналан йаззамо карайо археологин контекст а химин тешаллаш а. Вино кхин арахецаран гӀирс къасто еза кхечу меттигашкахь вино лелоран ширачу ларамашкахула. Эребуни, Кармир-Блур а кхин иэсаш а гойту ширачу историн тайп-тайпана муьраш. Эрмалойн историн музейхь Ӏалашйо металлан сурт-кепаш, керамика, суьрташ а Урартун клинописан йозанаш а. Ӏилманан маьӀна хӀуманан схьадаларца а контекстца а билгалдоккху, цхьаъ бен боцу тӀехьара куцца а бац.

ЮНЕСКО Дунен тӀаьхьалонан кхо объект

Эрмалойчоьнан махкахь Дунен тӀаьхьалонан испискан чутоьхна кхо оьздангаллин объект. Хьалхара цхьанатуху Ахпат а, Санаин а килсаш; дуьххьара чутохар 1996 шарахь хилла, шорбар 2000-гӀа шарахь. Лорин ансамблаш евза килсан, дешаран а, бахаман а гӀишлош цхьанатохарца. ШолгӀа объект: Гегард килс а, Азат эркан лакхара дакъа а. Цхьацца килсаш а, дӀавоьллина чоьнаш а тӀулгехь даьхна. КхоалгӀа цхьанатуху Эчмиадзинан килс а, килсаш а Звартноц археологин иэспагӀатца. Шина объект а 2000 шарахь чутоьхна. Гарни, Татев а, кхин евзаш йолу иэспагӀаташ а коьрта испискан чутоьхна аьлла тӀеххьарца олий ца беза: хьалхара испискан кхин статус ю. Республикин дозанал арахьара эрмалойн иэспагӀаташ а къаьстина географин объекташ лору.

Севан а, Ӏалам Ӏалашъяран тӀедилларш а

Севан Гегаркуникехь лаьтта, 1900 метр гергга лакхахь. Ӏам а, цуьнан хи гулдаран майда а хибахаман, Ӏалам Ӏалашъяран а, оьздангаллин а маьӀна долуш ю. Рамсаран майдана юкъатуху Ӏоман тӀехулалц а, цуьнца йолу гидрологин система а. XX бӀешарахь хи тӀегӀа охьадалар а, тӀаьхьа меттахӀотторан белхаш а бергаш а, экосистемаш а хийцина. Ӏоман майда а, хи тӀегӀа а даим цхьатерра терахьаш яц: Гидрометеорологин а, мониторинган а пачхьалкхан центр терхьашца билгалйина тергонаш зорбанехь товш ю. Шира справочникан терахьаш таханара тергонаш санна гайта ца мега. Ӏам Ӏалашъян декхар ду хи дикалла, чӀерийн ресурсийн хьал а, берган Ӏаламан меттигаш а лара. Ӏалашъяран дакъошка вахар а, билггала маршрутийн тӀекхочуш хилар а махкахь лелош йолу администрацин бакъонийн регламенташца таллар деза.

Керсталла а, динан йукъараллаш а

Эрмалойн апостолан килсан оьздангаллин а, жайнийн а историн чохь къаьстина меттиг ю. Конституцис цуьнан къоман историн мисси лору; цуьнца цхьаьна динан организацеш пачхьалкхаллал къаьстина ю, цаьргара болх бар аьттонехь ду. Стага къамца билгалваларо цуьнан дин тӀеххьарца билгал ца бо. Музейн Ӏадатехь керсталла тӀеэцар 301 шараца доьзна; шуьйхара историн формулировкас паччахьан Ӏедалан керсталле дахар IV бӀешеран йуьххье дӀатотту. Эчмиадзин, Звартноц а, килсан комплексаш а тайп-тайпана заманийн гӀишлош Ӏалашйо, тӀаьхьара хийцамаш а, меттахӀотторш а юкъа а лоцуш. Динан дукхалла цхьа килсан Ӏадатца бен сурт ца отту. Эрмалойчохь иштта езидийн, ассирийн, оьрсийн а, кхин йукъараллаш а деха. Къоман хӀоттамца долу хаамаш ша санна динан тӀаьхьабозучеран ларам яц.

Алфавит, куьйгайозанаш а, эпос а

Эрмалойн йоза V бӀешеран йуьххьехь кхолладелла. Элпийн исбаьхьалли юкъатуху каллиграфи а, орнаментан кепаш а, уьш пхьолгӀехь лелор а; дийна Ӏадат санна иза ЮНЕСКОн материальни боцу тӀаьхьалонан испискан чутоьхна 2019 шарахь. Хьалхара куьйгайозанаш а, таханара пхьархалла дӀаялар а маьӀна долуш ду. Месроп Маштоцан цӀарах Матенадаранехь Ӏалашдо эрмалойн а, кхечу меттанийн а куьйгайозанаш, дакъош а, кхин материалаш а. Цуьнан гуламийн сурт отту истори, философи, медицина, грамматика а, динан литература а. Массо предмет а цхьа замаца доьзна дац я эрмалойн маттаца бен яздина дац. «Сасна црер» эпосан, «Давид Сасунский» аьлла а евзаш йолчу, кхочушдар ЮНЕСКОн испискан чутоьхна 2012 шарахь. Речь ю тайп-тайпана варианташ йолу кхачанан кхочушдаран Ӏадатех, цхьа хийца ца луш йолу текстан цхьа тептар а доцуш.

Дудук а, кочари хелхар а

Дудук шозза тӀийриг йолу мукъазан гӀирс ю; цуьнан дегӀан Ӏадатехь туьлгӀа диттан дечиг леладо. Ансамблехь цхьа музыкант дӀаьха аз ловзайой, вукхо эшараш лелайо. Ӏадат доьзалан а, йукъараллин а тайп-тайпана хиламашца дӀадоьду. ЮНЕСКОс иза 2005 шарахь кхайкхина, ткъа Репрезентативан испискан чутоьхна 2008 шарахь. Кочари меттигера варианташ йолу Ӏадатан тобанан хелхар ю. Иза доьзалашкахь, йукъараллашкахь а, коллективашкахь Ӏамош а дӀадоьду. Материальни боцу тӀаьхьалонан испискан чутоьхна иза 2017 шарахь. Махкахь музыкалан а, хелхаран а Ӏадаташ цхьа гӀирс я цхьа хелхар а тӀехула шуьйра ю.

Хачкараш а, Гюмрин пхьарсталла а

Хачкар жӀар диллина а, орнаментаца кечдина а тӀулган стела ю. ИэспагӀатийн мемориалан а, динан а функцеш ю, ткъа пхьархалла пхьарчо дешархочунна а, доьзалашкахь а дӀало. Хачкарийн символика а, уьш яррин исбаьхьалли а ЮНЕСКОн материальни боцу тӀаьхьалонан испискан чутоьхна 2010 шарахь. 2023 шарахь испискан чутоьхна Гюмрин пхьарсталлин Ӏадат. Пхьархалла гӀалин коврашца, чӀагӀонашца, кӀажашца, серлонашца а, кхин предметашца а доьзна. Кхузахь пхьарсталла ювелиран я дешийн пхьарсталлаца иэшам ца беза: уьш тайп-тайпана пхьарсталлин Ӏадаташ ю.

Лаваш а, регионан кухни а

Лаваш тониран пенан тӀехь чӀогӀа кӀеда аьшпашца яьккхина бепиг ю. Цхьана болх бар пхьархалла а, барт а оьшу, ткъа хаарш дӀаялар Ӏедалшна юкъахь уьйр туху. ЮНЕСКОс Эрмалойчохь лаваш яр а, цуьнан оьздангаллин маьӀна а материальни боцу тӀаьхьалонан испискан чутоьхна 2014 шарахь. Ӏадат къобалъяр массо тера бепиган кепаш цхьаьна бен доладеш аьлла чӀагӀдар дац. Йаьржина беплашна юкъахь хоровац, толма, кюфта, хариса а, гапама а. Кюфтан тайп-тайпана меттигера кечаман некъаш ю, хариса ялхӀ а, жижиг а дукха хенахь кӀурхьазаш тоьхна цаьрца доьзна, гапам кӀаргца, рисца, декъа стоммашца а, кхин тӀетухуршца а яьккхина ю. Ораматийн беплаш, буц, бӀаргӀа а, кӀаьда хӀумнаш а кухнин ладаме дакъа ду. Регионан а, доьзалан а рецепташ къаьсташ ю. Цхьа Ӏидан стол массо а бахархочун тӀедиллина меню лара ца мега, я стагана цхьацца беплаш тӀе а тоьхна, цуьнан дин тӀера далар ца мега.

Бюракан, университет а, тӀаьхьало таллар а

Бюраканан астрофизикин обсерватори кхоьллина 1946 шарахь Виктор Амбарцумянан инициативица. Иза лаьтта Арагацан къилбан басе тӀехь; цуьнан талламхойн болх дозуьйту Вселеннин физикин процессашца а, нестационаран гӀуллакхашца а. Иза болх беш йолу Ӏилманан центр ю, туристийн сийлалла бен яц. Ереванан университетан кхолларан сацам тӀеэцна 1919 шеран 16 майхь Хьалхарчу республикин заманахь. И терахь дӀакъасто еза дешаран доладаларх а, тӀаьхьара организацин хийцамашкахь а. Эрмалойн историн музей а, Матенадаран а Ӏалашдо тайп-тайпана гӀирсаш: археологин хӀумнаш, йозанаш, куьйгайозанаш а, фрагменташ а. ТӀаьхьенах Ӏамор дечу хенахь дӀакъасто еза тӀлинлинга, Ӏилманан реконструкци а, таханлера исбаьхьаллин интерпретаци а.

Историн дагахьа а, диаспора а

Эрмалойн геноцид ша-шешца историн тема ю, цунна документаш а, нийса атрибуци а оьшу. АЦШ Холокостан мемориалан музейн а, Эрмалойн геноцидан музей-институтан а материалашкахь дуьйцу массо а хӀаллакдарх, депортацех а, царах дийна бисиначарн дахарах а. Эрмалойн диаспора тайп-тайпанчу заманашка кхоллаелла, цхьа а хилламца бен ца доьзна. Конституцис диаспорца зӀенаш а, культурин тӀаьхье дозанал арахь Ӏалашъяр а билгалдоккху. Республикин бахархой а, дуьненан эрмалойн йукъараллаш а къаьстина лара деза. ООН-ан УВКБ хаамашца, 2023 шеран сентябрехь Эрмалое кӀеззигчу хенахь 100 эзар сов Карабахара бежанхой баьхкина. Материалас гойту ца баьхкинчу хенахь бен ца Ӏа, ткъа кхин а кӀорге хенахь Ӏаш цӀа, дешар а, дахаран гӀирс а оьшуш хилар.

Медиа

Эрмалойчоьнан лекхачу лаьмнийн 1аьмнийн ландшафташ

Эрмалойчоьнан лекхачу лаьмнийн 1аьмнийн ландшафтан сурт · суртдиллар Х1инцалерчу х1олламан сурт хьажоргашца музейш а, ЮНЕСКО а т1ехь т1екхочаш ю.

Шатлакхан илли

Մեր հայրենիք («Тхайн Даймохк»)

Эрмалойн

Дешнаш Микаэл Налбандянан, музыка Барсег Каначянан. Хаамаш 2025 шеран лелачу редакцера шатлакхан законца талламаш бина.

«Мер Айреник» Эрмалойн Республикин пачхьалкхан шатлакх ду. № ՀՕ-42-Ն закон т1еэцна 2025 шеран 5 мартехь, ткъа лелаш ду 2025 шеран 6 апрелехь дуьйна. Юьззина а, доца а музыкальни-текстан редакцеш законан приложенешца х1иттош ю. Официалан текст а, нотийн приложенеш а ARLIS т1ехь хьажоргаца т1екхочаш ю.

Хронологи

Хилламаш: 23 / 23

В. э. 4000 шо гергга: Арени-1 винан комплекс Вино кхолларан установкаш а, химин лараш а таллар.
В. э. 782 шо: Эребуни кхоллар Аргишти I паччахьан йоза т1ехь терахь билгалдаккхар.
IV б1ешеран йуьххье: Керсталла т1еэцар Эрмалойн ламастан терахь: 301 шо.
V б1ешеран йуьххье: Эрмалойн абат Месроп Маштоца кхоьллина; т1еэцна оьздангаллин терахь 405 шо.
X-XIII б1ешарш: Ахпат а, Санаин а Монастыран архитектурин ансамблаш кхоллар.
1375: Киликийн пачхьалкхан чаккхе Килики Эрмалойчоьнан таханлера мехкан арахь яра.
1828: Туркманчай барт Малхбален Эрмалойчоьнан мехкаш д1аяхьаран хийцам.
1915: 24 апрель а, геноцид дагалецар а Константинополехь лецарш коьрта дагалецаман терхьех цхьаъ хилира.
1918-1920: Хьалхара республика Шен-шен дозуьйтуш йоцу пачхьалкхаллин доца мур.
1919: Еревански университет кхоллар Сахьат т1еэцна 16 майхь.
1920: Советийн 1едал х1оттор Декабрехь кхоьллина арахьара г1уллакхийн маьждиг д1атохаран комиссариат.
1936: Ша-шехь йолу союзан республика Эрмалойн ССР СССР-н союзан республикех цхьаъ хилира.
1946: Бюракански обсерватори Виктор Амбарцумянан хьалхатохамца кхоьллина.
1991: Маршонан референдум Хилира 21 сентябрехь.
1996 а, 2000 а: Ахпат а, Санаин а ЮНЕСКОн испискехь Хьалхара чутохар а, объекта шорбар а.
2000: Гегард, Эчмиадзин а, Звартноц а Дуьненан т1аьхьаллин кхин шиъ объект чутохар.
2010: Хачкарийн исбаьхьалла ЮНЕСКОн т1аьхьаллин доцу т1аьхьаллин исписке чутоьхна.
2014: Лавашан ламаст ЮНЕСКОс лаваш кечдар а, цуьнан оьздангаллин маь1на а Эрмалойчохь т1еэцна.
2017: Кочари Ламастан тобанан хелхар ЮНЕСКОн исписке чутоьхна.
2019: Эрмалойн йозанан исбаьхьалла ЮНЕСКОн т1аьхьаллин доцу т1аьхьаллин исписке чутоьхна.
2023: Карабахара кхелхинарш Сентябрехь Эрмалойчоьне 100 эзар сов стаг веара.
2023: Гюмрин пхьарсталла ЮНЕСКОн т1аьхьаллин доцу т1аьхьаллин исписке чутоьхна.
2025: Шатлакхан законан т1еэцна приложенеш Тохамаш 6 апрелехь дуьйна лелаш ду.